Sizsiz (roman-xatirə) Həyatım ağrıyır (povest-xatirə)



Yüklə 3.02 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/49
tarix24.01.2017
ölçüsü3.02 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   49

*** 

Ölümündən sonra onun kağızlarını araşdırarkən 

ensiklopediyadakı  işinə aid qovluqları da diqqətlə  nəzərdən 

keçirdim. Neçə-neçə  səhifələrdə müxtəlif iradlara, elmi 

mülahizələrə  və elmdən uzaq danoslara maddə-maddə 

məntiqli, tutarlı cavablar verirdi. 

Bəzən bürokratik iradlara bürokratik üslubda da cavab 

verirdi, ancaq haçansa, hardasa səbri tükənəndəmi,  şairlik 



 76 

təbiəti soyuq idarəçilik təhkiyəsini üstələyəndəmi satirik 

qələmə sarılırdı, şerlə boşaldırdı ürəyini: 

Qoca bir vücud vardı, 

gödəkboy, uzunburun, 

Söz-söhbəti bu idi: 

Əzin! 

Qovlayın! 

Vurun! 

Qəribə adı vardı 

bu qocalmış kişinin 

Ad qoyanlar bilirmiş 

yəqin onun işini. 

Mirzə Kaftarlı! 

Bəli. 

İş-gücü həmişə 

Böhtan, qiybət, yalandı. 

Köhnə-kövşən eşməkdə 

mütəxəssis şeytandı. 

Şərini, böhtanını 

Gündüz-gecə yazardı. 

Goreşənlər bilirlər 

hara, necə yazardı. 

Atamın arxivində, ensiklopediya işlərinə, ensiklopediya 

dövrünə aid qovluqda elə sənədlər var ki, onlarla ürək ağrısıyla 

tanış olurdum. Respublikanın hörmətli, mötəbər 

şəxsiyyətlərindən olan Rəsul Rza hansı "Goreşən Kaftarlının" 

danoslarınasa idarənin baş mühasibiylə birgə imzaladığı 

hesabatla cavab verməyə  məcbur idi və bu hesabatda belə 

bəndlər də var (şübhəsiz, danosda verilən ittihamnaməylə 

əlaqədar): "Volqa" № 54-95 avtomaşını Göyçay rayonuna 

ASE-nin baş redaktoru Rəsul Rzanı aparmışdı, çünki o həmin 

rayondan Azərbaycan Ali Sovetinin deputatı olduğu üçün 

seçicilərlə görüşə getməliydi". Hətta öz idarə maşınında yay 

aylarında şənbə günü Buzovnadakı bağına getməsi haqqında da 


 77 

izahat verməli olub Xalq şairi, deputat, ensiklopediyanın baş 

redaktoru. 

Ensiklopediyanın milli-patriotik ruhundan rəncidə olanlar, 

xalqımızın tarixini olduğu kimi, doğru-dürüst işıqlandırmaq 

istəyindən narazı qalanlar redaksiyanın işini müxtəlif, bəzən 

hətta "elmi don" geyindirilmiş bəhanələrlə, bəzənsə açıq-aşkar 

şantajla ləkələmək, "ipə-sapa" yatmayan" baş redaktoru ya ram 

etmək, itaətə  gətirmək, ya da dolaşdırıb cana-boğaza yığmaq 

istəyirdilər. Hətta xeyirxahları belə: "Rəsul nə əcəb öz xoşuyla 

ərizə verib çıxmır – deyirdilər, – bu təzyiqlər, bu hücumlar 

qarşısında təkbaşına nə edəcək axı?" Atam isə: "Ərizə-zad 

verməyəcəyəm, çıxarırlar, çıxarsınlar", – deyirdi. Və onu 

çıxarmaq üçün nə çirkin yollara, nə  bəd  əməllərə  əl 

atmırdılar?!! Axır ki, iş Sov.İKP MK yanında Partiya Nəzarəti 

Komitəsinə 

qədər gedib çıxdı. Ordan Azərbaycan 

Ensiklopediyasının Baş redaktorunu ləkələmək tapşırığı ilə 

məxsusi komissiya göndərildi. Moskvalı qonaqlara can-başla 

qulluq göstərən yerli "qonaqpərəstlər" də fürsəti fövtə 

vermədilər. Sokolov adlı bir məmurun hazırladığı hesabata 

cavabı atam Sov.İKP Siyasi bürosunun üzvü, Partiya Nəzarəti 



Komitəsinin sədri Pelşeyə göndərdi: 

"Hörmətli A.Y.Pelşe yoldaş! 

Sokolov yoldaşın arayışında ASE-nin işindəki bəzi faktlarla 

yanaşı, son dərəcə subyektiv, bu faktları birtərəfli izah edən 

əsassız müddəalar da var... Sokolovun arayışla tanış olmaq 

üçün mənə çox məhdud vaxt verildiyinə görə, mən yalnız bəzi 

yadımda qalan maddələri təkzib edə bilərəm. 

Birinci cildin maketinin 4 aya, cildin özünün isə il yarıma 

buraxılacağını real saymaq üçün ya gərək obyektivlik hissini 

tam itirmiş olasan, ya da ensiklopediya nəşri kimi mürəkkəb 

işin spesifik xüsusiyyətlərindən heç baş  çıxartmayasan. 

Halbuki, 1966-cı ildə, ensiklopediyanın nəşri haqqında qərar 

qəbul edilməsindən beş ay sonra Baş redaksiyanın bircə dənə 

otağı belə yox idi, ştatı isə yalnız tək bir baş redaktordan ibarət 

 78 

idi. Ensiklopediya kollektivinin guya başlı-başına buraxılması 

haqqında Sokolovun iddiası da həqiqətə uyğun deyil. 

Məlumdur ki, ASE kollektivi çox böyük iş görüb və qismən IV 

və V cildləri, habelə Azərbaycan və rus dillərində xüsusi cildi 

hazırlayıb. 60 min kəlmə termindən ibarət sözlük nəşr olunub. 

Onu demirəm ki, respublikada ensiklopedik nəşr təcrübəsinin 

olmamasını, terminoloji məsələlərin, toponimika məsələlərinin 

bərbad vəziyyətini də  nəzərə almaq lazımdır. Baş redaksiya 

onlarla  əməkdaşını, mütəxəssisləri məlumat toplamaq üçün 

respublikanın şəhər və kəndlərinə göndərməli oldu və toplanan 

məlumatlardan bir çoxu ilk dəfə bizim tərəfimizdən qeydə 

alındı. Onlarla tarixi və coğrafi xəritələr də ASE tərəfindən 

hazırlanmış  və  nəşr olunmuşdur.  Əgər bütün bunlar yoldaş 

Sokolovun iddia etdiyi kimi kollektivin başlı-başına 

buraxılmasıdırsa, onda bəs gərgin, faydalı və mütəşəkkil iş nə 

deməkdir? 

Təəccüb doğuran odur ki, Sokolov yoldaş  nəyin bahasına 

olursa-olsun məni ləkələmyə çalışır. Rəsul Rzanın işə gec 

gəlməsi və  işdən tez getməsi haqqında iddiası da, görünür, 

R.Hüseynovun verdiyi məlumatlara  əsaslanır. Məsələnin 

mahiyyətinə  gəldikdə isə, birinci Sokolov yoldaş bilməlidir ki, 

baş redaktorun iş günü normalaşmış deyil. İkincisi, onu da 

yaxşı bilməlidi ki, ASE Baş redaksiyasındakı  işimdən başqa 

mən xeyli ictimai vəzifə də daşıyıram: Asiya və Afrika ölkələri 

ilə Respublika həmrəylik Komitəsinin sədri, APN-in respublika 

ictimai idarə heyətinin sədri, Respublika Sülhü Müdafiə 

Komitəsinin sədr müavini, Yazıçılar  İttifaqı  Rəyasət heyətinin 

üzvü, Sumqayıt və Göyçay poeziya klublarının sədri, 

Terminologiya Komitəsinin üzvü, Sabir poeziya günləri 

Komitəsinin sədri, Böyük Sovet Ensiklopediyası Redaksiya 

heyətinin üzvü, Azərbaycan KP MK-nın təftiş komissiyasının 

üzvü və i. a. Aydındır ki, bütün bu ictimai işlər üçün mən 

sutkanın 24 saatından vaxt ayırmalıyam, hətta istirahətimin və 

yuxumun hesabına olsa da. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq 

 79 

mən ensiklopediyanın baş redaktoru vəzifəsini işin tam 

həcmində icra edirəm. 

Sokolov yoldaş yazır ki, mən 1970-75-ci illərdə 18 kitabımı 

nəşr etdirmişəm. Bu irada birinci təbii cavab budur ki: Nə 

olsun? Amma işin həqiqi tərəfi odur ki, bu beş ildə mənim 18 

yox, 9 kitabım çıxıb (arayış əlavə edirəm). Deyəsən Sokolovun 

gözündə  rəqəmlər nədənsə ikiləşir. Yəni doğrudanmı Sokolov 

yoldaş elə hesab edir ki, mənim kolleqalarım – şairlər 

M.Bajan, P.Brovka, İ.Abaşidze – Ukrayna, Belorusiya və 

Gürcüstan ensiklopediyalarının baş redaktorları olandan bəri 

şer yazmır və kitab nəşr etdirmirlər? 

Mənim Göyçaydakı bağım haqqında Sokolov yoldaşın 

iddiaları da həqiqətdən uzaqdır. Burada Sokolov yoldaş rəqəmi 

ikiləşdirməkdən də keçib, üçləşdirib; 95 kvadrat metrlik 

Göyçay evimi 265 kvadrata çatdırıb. Bu Göyçaydakı evdən 

Yazıçılar İttifaqının dörd üzvü – mən, həyat yoldaşım, oğlum və 

əmim oğlu da istifadə edirlər. Moskvada, Kiyevdə, Tbilisidə, 

Daşkənddə və başqa böyük şəhərlərdə yaşayan yazıçıların səs-

küydən uzaq bir yaradıcılıq guşələri – bağları olduğu kimi, 

mən də bu evi halal zəhmətimlə qazandığım pullara və dövlət 

təşkilatlarıyla müqavilə əsasında tikdirmişəm (bu barədə bütün 

sənəd və arayışları əlavə edirəm). 

Partiyaya üzvlük haqqını da mən həmişə vaxtlı-vaxtında 

vermişəm, 1972-73-cü illərdə 8 ay ağır xəstə yatdığım üçün 

oğlum mənim üzvlük haqqımı  səhv hesabladığına görə lazım 

olduğundan da bir qədər artıq məbləğdə verib. Bütün bu aydın 

faktları  nə  səbəbdənsə yanlış izah etdiyi və  ədalətsiz qənaətə 

gəldiyi üçün qoy yoldaş Sokolov öz partiya vicdanı qarşısında 

cavab versin. 

Mən heç vaxt razı olmaram ki, uzun illərin namuslu 

fəaliyyətimdən sonra, ömrümün 66-cı ilində  mənə  əsassız 

ittihamlar verilsin və  mənim bir yazıçı  və kommunist kimi 

bioqrafiyama kölgə düşsün. Məktubumun yeganə məqsədi budur. 

 

Hörmətlə, Rəsul Rza." 

 80 

Əlbəttə, bu məktub cavabsız qaldı. 

Atamın arxivində Azərbaycan KP MK–nın birinci katibi 

Heydər Əliyev yoldaşa göndərilmiş bir neçə məktubun surətləri 

də var. Məktublardan biri Qobustandakı daş karxanasının 

oradakı nadir qayaüstü rəsmlərin kor qoyulması haqqındadır. 

Bu barədə təcili tədbir görməyin vacibliyi qeyd olunur. Başqa 

məktublar ensiklopediyaya aiddir. Çapına, satışına icazə 

verilməsi və sairə məsələlər qaldırılır. 

"ASE-nin 20 min nüsxə çap olunmuş birinci cildi bu vaxta 

qədər satışa buraxılmayıb. Hazırda 1972–ci il tarixi ilə 

buraxılması  təklif olunur... Xahiş edirəm bu məsələlər 

haqqında göstəriş verəsiniz." 

Başqa bir məktub (əsli ruscadır) 



Hörmətli Heydər Əliyeviç! 

ASE-nin birinci cildinin buraxılması  məsələsi hələ  də  həll 

olunmayıb, redkollegiyanın və redaksiya şurasının heyəti 

təsdiq olunmayıb. Lazım olan düzəlişlər və  dəqiqləşdirmələri 

etmişik və bu barədə MK-ya 27 iyul 1972-ci il tarixli məktubla 

bildirmişik. Cildin buraxılış müddəti haqqında qərarın 

olmaması nəticəsində redaksiya çox ciddi çətinliklərlə üzləşir. 

Bizə ayrılmış kağız, lideron, karton və başqa materialları qəbul 

edə bilmirik və onlardan imtina etməyimiz ASE-nin gələcək 

təchizatını  təhlükə qarşısında qoyur. O biri cildlərin 

materialları üzərində  işləyə bilmirik, çünki onların məzmunu, 

bir çox cəhətdən birinci cildlə bağlıdır.  İkinci cildin 

materiallarının bir hissəsi yığıla bilərdi, amma mətbəə  qəbul 

etmir. Birinci cildin çap və buraxılış  məsələsinin yubadılması 

çox böyük çətinliklər və  əngəlliklərlə  nəticələnə bilər. 

Respublikadan kənarda (Omskda, Leninqradda, Moskvada) 

böyük əziyyətlərlə çap etdirdiyimiz rəngli və ağ-qara xəritələr, 

əlaqədar orqanların təlimatına görə, köhnəlmiş hesab 

olunacaqlar, bu xəritələrin yenidən tərtib və çap edilməsi isə, 

böyük xərclərdən əlavə uzun müddət vaxt da tələb edəcək. 

Sizin çox məşğul olduğunuzu yaxşı bilirəm, amma ki, ASE-

 81 

nin birinci cildinin ləngidilməsi və bununla bağlı olaraq 

kollektivin qeyri-normal fəaliyyəti yaradıcı  əməkdaşları  işdən 

soyudur və peşələrindən yadırğadır. 

Sizə müraciət edərək ASE redaksiyasındakı son dərəcə 

gərgin vəziyyəti nəzərə almanızı,  ən yaxın zamanda 

Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının birinci cildinin 

buraxılması  məsələsini həll etmənizi və bununla da bizim 

kollektivin normal işləməsi üçün şərait yaratmanızı xahiş 

edirəm. 

Rəsul Rza. 

4 yanvar, 1972 

 

Bütün bu ətraflı, müfəssəl sənədlər, məktublar arasında 



birdən kiçik, çox qısa bir kağız da gördüm. O biri məktubların 

makina surətlərindən fərqli olaraq bu atamın öz xətti, öz əl 

yazmasıydı, özü də rusca yazılmışdı: 

Pervomu Sekretarö ÜK KP Azerbaydjana tov. Alievu Q.A. 

Uvajaemıy Qeydar Alieviç. Smertelğno ustal. Dalğşe ne moqu. 

Jdu Vaşeqo reşeniə. 

Rasul Rza. 

25 VIII –75 

 

Belə bir ərizə yazdığından mənim xəbərim yoxdu. Məncə, 



heç göndərməmişdi də onu. İnsan nə  qədər dözümlü, mətin 

olsa belə, onun zəiflik məqamları, hər şeydən bezdiyi anları da 

var. Yəqin belə  dəqiqələrinin birində yazıb bu kağızı. Yazıb 

qoyub qovluğa. Çünki heç olmasa, birinci cildi buraxmamış 

işdən çəkilmək istəmirdi. Ömrünün on ilini, səhhətini, 

əsəblərini qurban verdiyi işin heç olmasa bircə cildlik bəhrəsini 

görmək istəyirdi. Amma bu istək ürəyinin nisgili oldu. 

Nisgil kimi də apardı onu özüylə... 



*** 

Ərizəsiz-filansız azad etdilər onu. Daha doğrusu, çıxartdılar. 

Yadımdadır, Cəfər Cəfərov katiblikdən hələ  təzəcə 


 82 

çıxarıldığı vaxt mənə: 

–Rəsulu üç qat cəzalandıracaqlar, – dedi, – Deputat 

seçmədilər – bu bir, Moskvada Qurultayda Yazıçılar İttifaqının 

İdarə heyətinə düşmədi – bu iki. Gec-tez ensiklopediyadan da 

götürəcəklər – bu da olacaq üç... 

Atam Azərbaycan Ali Sovetinin ilk çağırışından həmişə 

deputat olmuşdu (yalnız bir çağırışdan başqa, gərək ki,  1946-cı 

ildə seçkilərdə). O zaman kino naziri işləyərkən 

M.C.Bağırovun qəzəbinə keçmişdi, Bağırov yanıq verirmiş 

kimi: "Bax, bütün nazirləri deputat vermişik səndən başqa", – 

deyirmiş. Atamın M.C.Bağırovla münasibətləri gah 

əzizlənməsi, təqdir olunması, gah gözdən salınması, amma 

həmişə  ləyaqətini saxlaması haqqında, Nizami yubileyində 

Rəfiligildə toqquşmaları, Bağırova qaytardığı  sərt və  mərd 

cavablar haqqında bir neçə adam maraqlı xatirə yaza bilərdi, 

amma kim yazacaq, yazsa da, kim üzə  çıxaracaq? Və haçan? 

Ümumiyyətlə, bütün bunlar – Azərbaycan ictimai həyatının 

qarışıq səhifələri, neçə-neçə insanın mənəviyyatında dərin izlər 

salmış, neçələrini gedər-gəlməzə aparmış, neçələrini hifz etsə 

də, ruhən  şikəstləşdirmiş, Səməd Vurğun demişkən "asta-asta 

sıpıxıb" sudan quru çıxan "tilsimli qəhrəmanların" hər dönüşdə 

iştə-piştə olduqları, neçəsinin abrını saxlayaraq, şəxsiyyətini 

qoruyaraq kənara çəkilib, susub gizləndiyi dövran, o illərin 

təzadlı, dolaşıq, çoxyönlü həqiqətləri nə zamansa açılacaq, 

çözələnəcək, aşkarlanacaqmı? Kimin kim olduğu 

aydınlaşacaqmı? Ya hər  şey – yaxşı da, pis də, mərdlik də, 

namərdlik də, bütövlük də, nakişilik də dövrün sıx dumanı 

içində əbədilik itib gedəcək? Kim bilir? Kim bilir... 

*** 

Əgər kimsə, haçansa bu parçaları oxuyacaqsa, bəlkə  də 

çiyinlərini çəkdi: "Bu nə söhbətlərdir belə, nə böyük işdir 

bəyəm – deputat seçməyiblər, ya İdarə heyətinə düşməyib. 

Həqiqi şairçün, bütün bunların nə əhəmiyyəti ola bilər?" 

Şübhəsiz, bütün bunlara hadisələrin içindən deyil, 



 83 

fövqündən, fəlsəfi, ümumbəşəri, zamandan yüksək zirvələrdən 

baxanda, belədir. Amma axı, bizim gerçəkliyin, illah da əyalət 

gerçəkliyinin ab-havasında yaşayırıq. Odur ki, bütün bunları 

vecinə almamaq çətindir... 

Hər yaşda,  ədəbi və ictimai mövqeyin hər mərhələsində 

başqa-başqa pisikdirmək üsulları var. Təzə başlayan müəllifin 

bir sətrini də çap etməyib onu elə beşiyindəcə boğmaq olar. 

İmzasını tanıtmış müəllifi tənqidin yaylım atəşləriylə  sıradan 

çıxarmaq,  şil-küt etmək mümkündür. Daha yüksək mövqeli 

yazıçını isə ətrafına təcrid çəpərləri çəkməklə, haqqında israrla 

susmaqla, onun yaradıcılığını görməzliyə vuraraq və ondan 

qat-qat aşağı dayanan tay-tuşunu üfürə-üfürə  şişirtməklə, 

hıqqana-hıqqana qaldırmaqla və neçə cür bu sayaq başqa 

fəndlərlə ruhdan salmaq, usandırmaq,  əlini, dilini bağlamaq – 

sınanmış vasitələrdir... və bütün bunların təbii nəticəsi kimi 

telefonun birdən-birə susur, qapın döyülmür, küçədə  səninlə 

salamlaşanda da əvvəlcə bərayi-ehtiyat o yan bu yana baxırlar 

– görən yoxdur ki... 

Bütün bu vəziyyətləri gərək özün yaşayasan ki, dibinə qədər 

duya biləsən. Ensiklopediyanın və "Qobustan"ın başında 

buludlar sıxlaşdıqca  şəxsən mənə münasibətin nə sayaq 

dəyişdiyini açıq-aydın görürdüm. 

Dost bildiyim adamlardan ikisi (mən indinin özündə  də 

onları dostum sayıram – amma bu artıq mənim  şəxsi 

xasiyyətim və  təbiətimlə bağlı  cəhətdir) oxşar iki situasiyada 

özlərini eyni cür apardılar. Biriynən təsadüfən Xaqani 

kücəsində görüşdük. Yazıçılar  İttifaqına tərəf gedirdik. Mən 

əvvəlcə onun davranışındakı müəyyən  əsəbiliyin fərqinə 

varmamışdım. Amma İttifaqın qabağında bir topa adamı 

uzaqdan görər-görməz ayaq saxladı: 

–Bağışla, – dedi, – amma bizi bir yerdə görməsələr, 

yaxşıdır. 

İkincisiylə Vaqif küçəsində, o vaxtlar mənim də yaşadığım 

Yazıçılar binası qarşısında rastlaşdıq. Neçə illərin vərdişinə 


 84 

uyğun dayanıb söhbət edirdik, amma aydın görürdüm ki, nəsə 

narahatdır, söhbəti tez qurtarmaq istəyir, elə hey binanın 

qapılarına, pəncərələrinə, eyvanlarına sarı boylanır. Axırda 

özünü saxlaya bilmədi və eyni sözləri təkrar etdi: 

–Bizi bir yerdə görməsələr, yaxşıdır. 

Bəlkə  mən  şişirdirəm, bu adi sözlərə xüsusi məna verirəm, 

ötəri bir cümlədən böyük nəticələr çıxarmaq istəyirəm. 

Bilmirəm, bəlkə də. Bəlkə də iki müxtəlif adamın bir-birindən 

xəbərsiz sözbəsöz dedikləri bu eyni cümlələrdə bütün 

zamanların ayıq-sayıq məntiqi vardı – axı, hamının gözü 

qarşısında belə mehribançılığın heç bir xeyri yoxdur, zərəri ola 

bilər. Amma hər halda mənə elə  gəldi ki, sifətimi 37-ci ilin 

zəhərli nəfəsi qarsdı, bu anlarda mən yalnız  əfsanəvi Həzrət 

İsanın Hefsiman bağındakı ölümcül kədərini deyil, tam real bir 

varlıq olan Heydər Hüseynovun ömrünün son günlərində, son 

saatlarında duyduğu "tənhalıq tilsimini" də dərk etdim. 

Həmişə deputat seçilən adamın seçilməməsi bu şəxsə rəsmi 

münasibətin açıq və aydın göstəricisi idi və bunu hamıdan 

əvvəl bir para adamlar – havadan iy çəkənlər hiss etmişdi – 

nazirindən tutmuş  mənzil-istismar kontoru işçilərinəcən 

zəncirin həlqələri bir-birinə bağlıydı. Və bu münasibətlərdən öz 

payını götürən ortabab bir şair atamın  şerlərini jurnal 

redaksiyasından qaytarmağa cəsarət edirdi. Nəşriyyat məmuru 

onun kitablarını ixtisar etməkdə, yubandırmaqda, plandan 

çıxarmaqda canfəşanlıq göstərirdi. Senzura şerinin hər sözünə, 

hər nöqtə-vergülünə  zərrəbinlə baxırdı,  şeytanın ağlına 

gəlməyən "ikinci mənalar" tapırdı, çapına icazə vermirdi. 

Jurnalın  ədəbi işçisi də, nəşriyyat ya senzura məmuru da 

arxayın idilər - qırx ildən artıq  ədəbi stajı olan, rəsmən Xalq 

şairi adını daşıyan, amma "gözdən düşmüş" sənətkara qarşı bu 

özbaşınalıq, saymazyanalıq üstündə kim onlara "gözün üstə 

qaşın var" deyəcəkdi? Kim? 

Heç kim... Bircə Rəsul Rza özü bu cür kəmfürsətlərə dişinin 

dibindən çıxanı deyəcəkdi və rastlaşanda əl verməyəcəkdi... 


 85 

Amma belələrinin nə vecinə... 



*** 

Bir dəfə atam mənə bir əfsanə danışdı. Yazmaq istəyirdi bu 

əfsanəni. Süjetini bilmirəm özü uydurmuşdu, ya hardansa 

eşitmişdi, oxumuşdu. Atamın, ümumiyyətlə,  şakəri vardı: 

hərdən özü uydurduğu rəvayətləri,  əfsanələri xalq yaradıcılığı 

kimi qələmə verirdi. Yadımdadır, "Oqonyok" jurnalına 

Sumqayıt haqqında oçerk yazarkən bu şəhərin adı haqqında 

rəvayət uydurmuşdu. Rəvayət guya Sum adlı bir gəncin 

məhəbbətiylə bağlıydı, – Sum, qayıt, – deyə onu çağırırdılar və 

yerin adı burdan qalmışdu. Oçerki bizə oxuyanda Sum adının 

nə  dərəcədə Azərbaycan üçün xarakter olub-olmaması 

barəsində mübahisə etmişdik. Oğlanın sevgilisinin adını 

Ceyran qoymuşdu və Ceyranbatan gölünü də bu əfsanəylə 

bağlamışdı. Ancaq ən qəribəsi odur ki, mənim gözlərimin 

qabağında yaranan bu "xalq əfsanəsi"ni alimlərimiz sonralar 

folklor kitablarına həqiqi müəllifini göstərmədən doğrudan-

doğruçu "el rəvayəti" kimi daxil etdilər və  hətta bu rəvayəti 

hansı  kənddə, hansı qocanın dilindən yazdığını iddia edən 

"tədqiqatçı"da tapıldı. Nə isə... 

Atamın danışdığı  rəvayətlərdən birini yazıçı Rüstəm 

İbrahimbəyov "Sosialistiçeskaə industriə" qəzetinin xüsusi 

müxbiriylə söhbətində xatırlayır: 

"Filmin  ("Bir-cənub  şəhərində" filmi nəzərdə tutulur – A.) 

ətrafında müəssisələrdə, institutlarda, idarələrdə mübahisələr 

gedirdi. Və bir dəfə belə diskussiyalardan birində bizim gözəl 

şairimiz Rəsul Rza pəncəsinə tikan batmış şir haqqında rəvayət 

danışdı. Təbii ki, şirin pəncəsi ağrayırdı, irinləmişdi. Amma 

şirin imdada çağırdığı bütün heyvanlar həmin o yaralı yeri 

yalayır, tumarlayırdılar, tikanı dartıb çıxartmağa isə 

qorxurdular – axı  kəskin ağrı heyvanlar padşahının qəzəbinə 

səbəb olardı. Nəhayət, balaca bir heyvancığaz gəlir, tikanı 

dartıb çıxardır.  Şir ağrıdan az qala öz xilaskarını öldürmək 

istəyir, amma yara sakit olandan sonra başa düşür ki, bu ağrı 


 86 

onun xilas olması üçün vacib imiş. 

Bu rəvayətin çox dərin mənası var. Uzağı görə bilməyən 

adamlar bəzən ifşaedici sənət  əsərlərini qiymətləndirməyi 

bacarmırlar, müəllifi vətənpərvər olmamaqda təqsirləndirirlər. 

Amma süni parıltı yaratmaq çəkməsilənlərin peşəsidir, 

ədəbiyyatın vəzifələri başqadır...". 

Atamın mənə danışdığı  əfsanə isə belə idi: Günlərin bir 

günündə vəzir padşahın hüzuruna gəlib deyir ki, qibleyi-aləm, 

bir yağış yağacaq, hamı o yağışın suyundan içib dəli olacaq. 

Padşah: 

–Vəzir, bəs nə tədbirin var? – deyə xəbər alır. Vəzir: – Mən 

tədarük görmüşəm, – deyir, – adi sudan yığıb saxlayacağam 

özümçün. Bəli, bir gün, doğrudan da, leysan yağış yağır, 

vəzirlə padşahdan başqa hamı bu yağışın suyundan içir. Suyu 

içib başlarına hava gəlir, padşahla vəzirə baxıb: – A, a, a, 

bunlara baxın, dəli olublar! – deyirlər. 

Padşaha baxıb: – Buna bax, şalvar geyib... Vəzirə baxıb: – 

Gör e, bunun iki gözü, bir burnu var və s. – deyə  ağlını 

itirməmiş yeganə iki nəfəri lağa qoyurlar. Əvvəl lağa qoyurlar, 

gülürlər, amma get-gedə  əsəbiləşirlər, hirslənirlər, bərk 

qəzəblənirlər ki, vəzirlə padşah niyə bizə oxşamır, mütləq bizə 

oxşamalıdırlar, bizə oxşamaq istəməsələr, eyniylə bizim kimi 

olmasalar, özlərindən küssünlər... 

Bütün bunlardan qorxuya düşmüş padşah: – Vəzir, bir tədbir, – 

deyir. Vəzir:  Şah sağ olsun, mən bu günümüzü də qabaqcadan 

görmüşdüm deyir, odur ki, işimi möhkəm tutmuşam. Həmin yağış 

suyundan özümüzçün də saxlamışam. İçək biz də onlardan olaq

onlar ağılda olaq, onlar kimi olaq... 

Bəli, padşahla vəzir də bu sudan içib olurlar hamının tayı, 

yəni əslində dəli, dəlilərin gözündə isə adi, özününkü. 

Bu yazını işlərkən qeyd dəftərimi varaqladım və orda yanvar 

1971-ci il tarixli bir yazıya rast gəldim. Yazını olduğu kimi 

bura köçürürəm. 

"Bu gün Rəsul mənə yuxusunu danışdı. Yuxunu dünən gecə 


 87 

(yanvarın 4-dən 5-nə keçən gecə) görüb: "Gördüm ki, Tiflisdə 

bir məclisdəyəm. Tost deyirdim, deyirəm ki, məsələ stolun 

üstündəki nemətlərdə deyil, məsələ  qəlbin açıqlığındadır. Bu 

vaxt bir erməni durub öz dilində danışmağa başlayır. Deyirəm: 

mən bilmirəm o adam nə danışır, amma biri danışanda ikinci 

adamın danışması qanacaqsızlıqdır. Sonra da deyirəm ki, içək 

Azərbaycan və gürcü xalqlarının sağlığına. Sonra görürəm ki, 

aerodrom binası kimi böyük, geniş bir foyedəyəm. Hər tərəfdə 

ermənilərdir, mən lap təkəm. Mənə sataşırlar. Mən deyirəm ki, 

Tatul Huryana şer yazmışam. Biri lap üstümə  gəlir, 

provokasiya eləyir ki, onu vurum, o da məni itələsin, yıxılım və 

guya təsadüfən basdırıqda məni ayaqlayıb tapdalasınlar. Hər 

tərəfdən üstümə  gəlirlər. Lap təkəm, heç yerdən də kömək, 

gümanım yoxdur. Nədənsə, Ağasəfi – 34-cü ildə ölmüş bibim 

oğlunu çağırıram, haradan düşüb o yadıma bilmirəm"... 





Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   49


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə