Baytarliq təbabəTĠ genetġkasi


Sadıqov Mirza Hiiseyn oğlu



Yüklə 3.21 Mb.
Pdf просмотр
səhifə6/22
tarix28.12.2016
ölçüsü3.21 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

Sadıqov Mirza Hiiseyn oğlu  
(1896-1970) 
 
Ölkəmizdə  zootexniya  elminin  inkişafında 
böyük  rolu  olmuş,  qoyunçuluq  şahəsində  tanınmış 
seleksiyaçı  alimlərimizdən  biri  də  akademik  Mirzə 
Hüseyn  oğlu  Sadıqov  olmuşdur.  1935-ci  1947-ci 
illərdə M.Sadıqovun akademik F.Məlikovla birlikdə 
Gədəbəy  rayonunda  zərif  yunlu  merinos  qoyunların 
Dövlət  Damazlıq  Ocağı  təşkil  edilmişdir.  O,  burada 
seleksiya 
damazlıq 
işlərinin  planının  tərtib 
olunmasına,  Azərbaycan  Elmi-Tədqiqat  Zootexniki 
təcrübə  stansiyasının  dayaq  məntəqəsinin  apardığı  elmi-tədqiqat  işlərinə 
rəhbərlik etmişdir. M.Sadıqovun gərgin əməyi nəticəsində 1947-ci ildə Gədəbəy 
dağ  merinosu  cinsinin  yaradılması  işi  başa  çatdı  və  təsdiq  edildi.  Beləliklə, 
Gədəbəy  zərifyunlu  qoyun  cinsində  yerli  yaşayış  şəraitinə  yüksək  səviyyədə 
davamlılıq təmin edildi. Həmin cinsin yaradılmasının üsulu və genetik aspektləri 
M.Sadıqovun  adı  ilə  bağlıdır.  Bu  cinsin  yaradılmasında  əsas  müəlliflərdən  biri 
kimi o, SSRİ Dövlət mükafatı laureatı adına layiq görülmüşdür. O, 1953-cü ildə 
doktorluq  dissertasiyasını  müdafiə  edərək  kənd  təsərrüfatı  elmləri  doktoru 
alimlik dərəcəsi, həmin ildə də professor elmi adını almış, 1955-1957-ci illərdə 
Dağıstan  Kənd  Təsərrüfatı  İnstitutunun  «Xüsusi    zootexniya»  kafedrasının 
müdiri vəzifəsində çalışmışdır.  
 
 
Mustafayev Ġmam DaĢdəmir oğlu 
(1910-1997) 
 
Ölkəmizdə taxılçılıq sahəsində seleksiya işlərinin 
aparılmasında,  yeni  sortların  yaradılmasında,  onların 
genetik 
xüsusiyyətlərinin 
və 
genefondunun 
öyrənilməsində  korifey  alimimiz,  akademik  İ.D.Mus-
tafayevin  misilsiz  xidmətləri  olmuşdur.  O,  elmi 
fəaliyyətinin səmərəsinə və bu sahədəki nailiyyətlərinə 
görə 1950-ci ildə AMEA-nın həqiqi üzvü seçilmişdir. 
İ.  Mustafayev  1940-1954-cü  illərdə  Azərbaycan 
Dövlət Nəzarət Komissiyası sədrinin, Azərbaycan Xalq Torpaq Komissarının 1-
ci  müavini,  Azərbaycan  SSR  Kənd  Təsərrüfatı  Naziri,  Gəncə  Vilayət  Partiya 
Komitəsinin 1-ci katibi, Azərbaycan KP MK-nın katibi, 1954-1959-cu illərdə isə 
onun  1-ci  katibi  olmuşdur.  Onun  təşəbbüsü  ilə  1950-ci  ildə  Azərbaycan  Elmi 
Tədqiqat Əkinçilik və AMEA-nın Genetika və Seleksiya İnstitutları yaradılmış, 
1954-cü  ildən  ömrünün  sonuna  qədər  Genetika  və  Seleksiya  İnstitutunda  şöbə 
müdiri  və  direktor  işləmişdir.  İ.Mustafayevin  elmi-tədqiqat  işləri  yerli  buğda, 
arpa,  çovdar  və  egilopsların  toplanması  və  onların  genetik,  seleksiya  və 
təsərrüfat 
xüsusiyyətlərinin 
öyrənilməsinə,  yeni  məhsuldar  sortların 

 
41 
yaradılmasmına  həsr  olunmuşdur.  Seleksiya  və  hibrid  materiallarının  ekoloji 
zonal  yoxlanması  üsulları  da  ilk  dəfə  İ.Mustafayev  tərəfindən  işlənib 
hazırlanmışdır. O, bir sıra bol məhsul verən yüksək keyfiyyətli buğda sortları – 
"Sevinc",  "Cəfəri",  "Zoğal  buğda",  "Turanikum-186",  "Turgidum-7",  "Qızıl 
bugda",  "Bol  bugda",  "Arzu"  və  s.  yaratmışdır.  Alim  bir  sıra  elmi  əsərlərin,  o 
cümlədən 6 monoqrafiyanın müəllifidir, SSRİ və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 
deputatı  olmuşdur.  Elmi  yaradıcılıq  fəaliyyətinə  görə  N.İ.Vavilov  adına  qızıl 
medal,  Xalq  Təsərrüfatı  Nailiyyətləri  Sərgisinin  3  böyük  qızıl  medalı,  "Qırmızı 
Əmək Bayrağı", "Şərəf nişanı" ordenləri ilə təltif edilmişdir. 
 
 
Quliyev Ələkbər Məmməd oğlu  
(1911-1983) 
 
Məşhur  botanik,  genetik  və  seleksiyaçı  alim, 
akademik, Əməkdar Elm Xadimi Ələkbər Məmməd 
oğlu  Quliyevin  Azərbaycanda  botanika,  bitkilərin 
genetikası, 
fiziologiyası, 
genefondunun 
dəyişkənliyi,  ümumilikdə  biologiya  və  kənd 
təsərrüfatı elmlərinin öyrənilməsi, inkişafı sahəsində 
elmi-praktiki  və  nəzəri  cəhətdən  olduqca  böyük 
əhəmiyyət  kəsb  edən  fundamental-tətbiqi  xarakterli 
tədqiqatların  aparılmasında  və  ölkəmizdə  aqrar 
sahənin  mütəxəssislərinin  hazırlanmasında  xüsusi  xidmətləri  olmuşdur.  Alimin 
rəhbərliyi  ilə  ölkəmizin  bitki  örtüyünün  genefondu,  bitkilərin  anatomiyası, 
fiziologiyası,  genetikası,  seleksiyasının  öyrənilməsi  sahəsində  aparılan 
təcrübələr  çox  uğurlu  nəticələr  vermiş  və  elmi  yeniliklərə  nail  olunmuş,  çoxlu 
sayda  elmlər  namizədləri  və  doktorları  hazırlanmışdır.  Alim,  aqronomluq, 
bitkiçilik  və  biologiya  elmləri  üzrə  çoxlu  sayda  ali  məktəb  dərslikləri,  dərs 
vəsaitləri,  kitab  və  monoqrafiyaların  müəllifi  olmuşdur.  Ə.M.Quliyevin 
təbiətşünaslıq  elmləri  üzrə  apardığı  elmi  axtarışlar  sanki  genetik  olaraq  öz 
övladlarına  da  sirayət  edərək  onlara  biologiya  elmi  sahəsində  böyük  uğurlar 
nəsib  etmişdir.  Oğlu  biologiya  elmləri  doktoru,  professor  Akif  Quliyev  Bakı 
Dövlət  Universitetinin  «Biologiya»  fakültəsinin  dekanı,  «Biokimya  və  bitki 
fiziologiyası»  kafedrasının  müdiri,  biologiya  elmləri  doktoru,  professor  Rauf 
Quliyev BDU-nun «Genetika və darvinizm» kafedrasının müdiri, Sayad Quliyev 
isə  ADAU-nun  «Bitkilərin  genetikası  və  seleksiyası»  kafedrasının  dosenti 
vəzifəsində  işləyir.  Ə.M.Quliyevin  ölkəmizdə  yüksək  ixtisaslı  kənd  təsərrüfatı 
kadrlarının–  aqronom,  baytarlıq  təbabəti  həkimi,  zootexnik  və  bioloqların 
yetişdirilməsi sahəsində çox böyük xidmətləri olmuşdur. 
 

 
42 
Tutayuk Validə Xaspolad qızı  
(1914-1980) 
 
1934-cü  ildə  Azərbaycan  Dövlət  Aqrar  Univer-
sitetinin    ―Bağçılıq  və  bostançılıq‖  fakültəsini  bitir-
miş,  1949-cu  ildə  doktorluq  dissertasiyası  müdafiə 
edərək  35  yaşında  biologiya  elmləri  doktoru  elmi 
dərəcəsini  alan  ilk  azərbaycanlı  qadın  akademik, 
―Şərəf Nişanı‖, ―Oktyabr İnqilabı‖ ordenli, Əməkdar 
Elm Xadimi Tutayuk Validə Xaspolad qızının Azər-
baycanın  bütün  bölgələrində  təbii  bitki  örtüyünün 
genefondunun, anatomik-morfoloji və genetik xüsu-
siyyətlərinin  öyrənilməsində  misilsiz  xidmətləri  olmuşdur.  O,  1934-cü  ildə 
aspiranturaya  qəbul  olunaraq,  K.A.Timiryazev  adına  Moskva  Kənd  Təsərrüfatı 
Akademiyasına  ezam  edilir,  sonralar  doğma  universitetə    qayıdaraq  1939-cu 
ildən  ADAU-nun  botanika  kafedrasına  başçılıq  edir.  Alim  1957-ci  ildə 
Azərbaycan  EA  Botanika  İnstitutuna  direktor  təyin  olunur.  O,  geniş  profilli 
botanika,  aqronomluq,  bitkiçilik  və  biologiya  elmləri  üzrə  milli  kadrların 
hazırlanması  üçün  Azərbaycan  dilində  ilk  fundamental  dərsliklərin  müəllifidir. 
1968-1972-ci  illərdə  V.Tutayukun  rəhbərliyi  ilə  Azərbaycanın  qış  və  yay 
otlaqlarının  geniş  geobotaniki  və  genetik  tədqiqi  aparılmış  və  bu  sahədə 
müfəssəl  məlumatlar  əldə  edilmişdir.  V.Tutayuk  250-dən  artıq  elmi  əsərin,  o 
cümlədən,  10  ali  məktəb  dərsliyinin,  9  monoqrafiyanın,  çoxlu  sayda  dərs 
vəsaitlərinin  müəllifidir.  Onun  rəhbərliyi  ilə  çoxlu  sayda  elmlər  namizədləri  və 
doktorları hazırlanmışdır. O, Azərbaycan KP MK-nın üzvü olmuşdur. 
 
 
Ağabəyli  Ağaxan Ələsgər oğlu  
(1904-1980) 
 
Genetika, seleksiya, zootexniya və biologiya 
sahəsində 
tanınmış,  dünya  şöhrətli  alim, 
akademik,  Əməkdar  Elm  Xadimi,  «Qırmızı 
Əmək  Bayrağı»  ordenli,  4  medalla  təltif  oluan, 
«Qafqaz»  yeni  yağlı-südlü  camış  cinsinin 
yaradıcısı,  elmin  yeni  sahəsinin  –  «Camışarın 
genetikası  və  seleksiyası»nın  və  dünyada 
camışçılıq  elminin  banisi  Ağaxan  Ələsgər  oğlu 
Ağabəylinin  kənd  təsərrüfatı  kadrlarının  – 
zootexnik,  baytarlıq  təbabəti  həkimi,  aqroom  və 
bioloqların  hazırlanmasında  böyük  xidmətləri 
olmuşdur. Alim ölkəmizdə və onun hüdudlarından kənarlarda dərc edilmiş 260-
dan  artıq  elmi  əsərin,  14  mooqrafiya,  kitab  və  dərsliyin,  14  təlimatın  müəllifi 
olmuş,  onların  130-dan  çoxu  məhz  camışların  genetikası  və  seleksiyasına  həsr 
edilmişdir. O, 36 il ADAU-nun «Kənd təsərrüfatı heyvanlarının yetişdirilməsi və 

 
43 
genetikası»  kafedrasının  müdiri  vəzifəsində  çalışmışdır.  Onun  1978-ci  ildə 
Dehlidə  keirilən  beynəlxalq  simpoziumdakı  Hindistanın  «Murrah»  və 
Azərbaycanın «Qafqaz» camış cinslərinin çarpazlaşdırılmasının nəticələrinə həsr 
olunmuş  məruzəsi  böyük  bir  sensasiya  törətmişdir.  Alimin  yaradıcılığının  əsas 
qayəsini müxtəlif növə malik olan genefondların (qaramal, zebu, camış, dovşan, 
qunduz  və  s.)  seleksiya  ilə  yaxşılaşdırılması  və  yüksək  məhsullar  cinslərin 
yaradılması  təşkil  etmişdir.  O,  həm  də  yeni  yüksək  yağlı-südlü  «Azərbaycan 
camışı»  cinsini  yaratmış,  yerli  zebu,  onun  hibridləri,  cersey  qaramal  cinsinin 
müxtəlif cinslər ilə dönmələri üzərində tədqiqatlar aparmış, onların məhsuldarlıq 
keyfiyyətlərinin  genetik  xüsusiyyətlərini  öyrənməklə  məhsuldarlığı  artırmaq 
üçün proqnoz-diaqnostik tədbirlər hazırlamışdır. Onun rəhbərliyi ilə 50-dən çox 
namizədlik və onlarla doktorluq disserasiyası müdafiə edilmişdir. A.Ağabəylinin 
elmi-pedaqoji irsi sanki genetik olaraq öz övladlarına da bəxş olunmuşdur. Qızı 
Rəna  Ağabəyli  biologiya  elmləri  doktoru,  professordur,  atasının  biologiya 
sahəsindəki  elmi  irsinin  davamçısıdır,  onun  həyat  yoldaşı  Urxan  Ələkbərov  isə 
biologiya elmləri doktoru, professor və akademikdir. 
 
 
Qəniyev Məmmədtağı Qasım oğlu  
(1907-1979) 
 
Azərbaycanda  baytarlıq  təbabəti  mikro-
biologiyası  elminin  banisi,  korifey  alim,  Əməkar 
Elm  Xadimi,  bir  neçə  orden  və  medallarla  təltif 
edilmiş,  akademik  Məmmədtağı  Qasım  oğlu 
Qəniyevin  milli  elmimizin  inkişafında  çox  böyük 
xidmətləri  olmuşdur.    O,  300-ə  qədər  monoq-
rafiya,  dərslik,  dərs  vəsaiti,  fundamental  məlumat 
mənbələri  hazırlayıb  çap  etdirmişdir.  Onun  bütün 
elmi tədqiqat işlərində mikroorqanizmlərin heyvan 
və  quşların  patologiyasında  roluna,  onların 
genetik, 
morfoloji, 
həssaslıq, 
davamlılıq, 
dəyişkənlik  və  s.  xüsusiyyətlərinin  öyrənilməsinə  xüsusi  önəm  verilmişdir.  O, 
1932-ci  ildə  İrəvan  şəhərində  Zaqafqaziya  Zoobaytarlıq  İnstitutunu  bitirmiş, 
1936-cı  ildə  namizədlik,  1944-cü  ildə  isə  doktorluq  dissertasiyaları  müdafiə 
etmiş,  1938-1959-cu  illərdə  Azərbaycan  Dövlət  Aqrar  Universitetinin  baytarlıq 
təbabəti fakültəsinin  ―Mikrobiologiya‖  kafedrasının  rəhbəri  olmuş,  1962-ci ildə 
isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzv seçilmişdir. M.Qəniyev 
milli  baytarlıq  təbabəti  elmimizin  inkişafına  böyük  töhfələr  verən  ilk  milli 
kadrlardan  biri  olmuşdur.  Alim  uzun  müddət  Elmi-Tədqiqat  Baytarlıq 
İnstitutunun  direktoru  vəzifəsində  çalışmaqla,  baytarlıq  təbabətinin  aktual 
problemlərinin öyrənilməsi sahəsində fundamental elmı-tədqiqat işlərinin həyata 
keçirilməsinə  rəhbərlik  etmişdir.  Milli  baytarlıq  təbabəti  və  mikrobiologiya 
elmimizin  banisi,  ƏEX,  dünya  şöhrətli  alim,  akademik  Məmmədtağı  Qəniyev 

 
44 
əsil zəhmətkeş, vətənpərvər elm fədaisi olmuşdur. M.Qəniyev 300-ə qədər elmi 
əsərin,  dərslik  və  dərs  vəsaitlərinin  müəllifi,  20  nəfər  elmlər  doktoru  və  80-ə 
qədər  elmlər  namizədinin  elmi  rəhbəri  olmuş  və  ölkəmizdə  mikrobioloqlar 
ordusunun əsil yaradıcısı olmuşdur. 
 
 
Cəfərov Məmmədtağı Ġbrahim oğlu  
(1936-2007) 
 
Ölkəmizdə  aqrar  sahə  üzrə  yüksək  ixtisaslı 
kadrların  hazırlanmasında  qədim  tarixə  malik 
olan,milli  elmimizin  yaradıcıları  –  dünya  şöhrətli 
alimlərimizi  yetişdirən,  müqəddəs  təhsil  ocağı 
ADAU-nun  formalaşmasında,  inkişafında,  tərəqqi 
və  təşəkkülündə  böyük  işlər  görən,  məşhur  alim, 
elm  xadimi,  AMEA-nın  həqiqi  üzvü  akademiki 
Məmmədtağı  İbrahim  oğlu  Cəfərovun  olduqca 
misilsiz  xidmətləri  olmuşdur.  O,  1954-1959-cu 
illərdə ADAU-nun aqronomluq fakültəsində təhsil 
almış, 1964-cü ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmiş, 1965-ci ildə kənd 
təsərrüfatı elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. Alim 1964-1973-cü illərdə 
ADAU-da assistent, dosent, professor 1973-1983-cü illərdə isə «Torpaqşünaslıq 
və  kənd  təsərrüfatının  meliorasiyası»  kafedrasının  müdiri  vəzifələrində 
işləmişdir.  M.Cəfərov  1973-cü  ildə  doktorluq    dissertasiyasını  müdafiə  edərək 
kənd  təsərrüfatı  elmləri  doktoru  alimlik  dərəcəsi  almış,  1975-ci  ildə  isə  ona 
professor  elmi  adı  verilmişdir.  O,  1989-cu  ildə  Azərbaycan  Milli  Elmlər 
Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir. Alim 150-yə qədər elmi əsərin, çoxlu 
sayda  kitabın,  o  cümlədən  monoqrafiya  və  dərsliklərin,  dərs  vəsaitlərinin 
müəllifidir.  M.Cəfərov  1983-1987  və  1995-2007-ci  illərdə  Azərbaycan  Aqrar 
Universitetinin  rektoru  vəzifəsində  işləmiş,  1992-ci  ildə  Yeni  Azərbaycan  Par-
tiyası Siyasi Şurasının üzvü, YAP Gəncə Şəhər Təşkilatının sədri olmuşdur. O, 
1994-cü  ildə  Azərbaycan  Elmlər  Akademiyası  Torpaqşünaslıq  və  Aqrokimya 
İnstitutunda  doktorluq  dissertasiyasının  müdafiəsi  üzrə  ixtisaslaşmış  Elmi 
Şuranın  həmsədri  olmuşdur.  M.Cəfərov  2002-ci  ildə  Azərbaycan  MEA-nın 
həqiqi  üzvü seçilmiş, səmərəli elmi fəaliyyətinə görə Azərbaycan Respublikası 
Ali  Soveti  Rəyasət  Heyətinin  Fəxri  Fərmanına  layiq  görülmüş,  «Şərəf  nişanı» 
ordeni  və  «Maarif  əlaçısı»    döş  nişanı  ilə  təltif  olunmuşdur.  O,  uzun  illər 
Azərbaycan  Ziyalılar  Cəmiyyətinin  sədri,    Yeni  Azərbaycan  Partiyası  Siyasi 
Şurasının üzvü olmuşdur.Böyük alim, xeyirxah və tarixi şəxsiyyət M.Cəfərovun 
milli  kənd  təsərrüfatı  və  torpaqşünaslıq  elmlərinin  inkişafındakı  xidmətləri  elm 
və təhsilimizin tarixinə qızıl hərflərlə həkk olunub. 

 
45 
Musayev Musa Əbdürəhman oğlu  
(1921-2010) 
 
Baytarlıq təbabəti, zoologiya və parazitologiya 
elmilərinin  inkişafında  tanınmış  akademik  Musa 
Əbdürəhman  oğlu  Musayevin  xidmətləri  olduqca 
təqdirəlayiqdir.  O,  ADAU-nun  baytarlıq  təbabəti 
fakültəsini  bitirmişdir.  1959-cu  ildən  Azərbaycan 
MEA-nın müxbir üzvü, 1967-ci ildə isə həqiqi üzvü 
seçilmişdir. M.Musayev 350-dən çox elmi əsərin, o 
cümlədən,    onlarla  dərslik,  dərs  vəsaiti,  10 
müəlliflik  şıhadətnaməsi  və  patentin  müəllifidir. 
Alim 
1976-1001-ci 
illərdə 
SSRİ 
Elmlər 
Akademiyası nəzdində Ümumittifaq Protozooloqlar 
Cəmiyyətinin vitse-prezidenti, 1967-1988-ci illərdə «Parazitologiya»  jurnalının 
redaksiya  heyətinin  üzvü,  Ukrayna  Parazitoloqlar  Cəmiyyətinin  fəxri  üzvü 
seçilmiş,  1991-ci  ildə Azərbaycan  SSR  Dövlət  mükafatına,  1996-cı  ildə  Həsən 
Əliyev adına «Ekologiya sahəsindəki nailiyyətlərə görə» medala və mükafatlara 
layiq görülmüşdür. Baytarlıq elmləri doktoru, professor M.Musayev Azərbaycan 
Milli  Elmlər  Akademiyasının  Biologiya  elmləri  bölməsinin  akademik-katibi, 
AMEA  Zoologiya  İnstitutunun  direktoru  olmuşdur.  Onun  rəhbərliyi  ilə  çoxlu 
sayda elmlər namizədi və doktorları hazırlanmışdır. 
 
 
Qarayev Abdulla Ġsmayıl oğlu  
 (1910-1968) 
 
Azərbaycan  fiziologiya  elminin  banisi,  tibb 
elmləri  doktoru,  akademik,  Əməkdar  Elm  Xadimi 
Abdulla  İsmayıl  oğlu  Qarayevin  milli  elmimizin 
inkişafında  çox  böyük  xidmətləri  olmuşdur.  O, 
ölkəmizdə  eksperimental  fiziologiya  laboratoriya-
sının  ilk  təşkilatçısı  olmaqla  onun  əsas  elmi 
tədqiqatları  bioelektrik  hadisələri,  orqanizmin 
mütəhərrik  karbohidrat  deposu,  subliminal  qıcıq-
ların  dekrementli  ötürülməsi,  Naftalan  neftinin 
müalicəvi təsir mexanizmi və interoseptik mübadilə reflekslərinin öyrənilməsinə 
həsr  edilmişdir.  Naftalan  neftində  boy  maddəsini  də  fizioloji  tədqiqatlarda  o, 
tətbiq  etmişdir.  A.Qarayev  AKP  MK-nin  üzvü  (1962-64),  BDU-nun  rektoru 
(1944-50), AMEA-nın biologiya və kənd təsərrüfatı bölməsinin akademik katibi 
(1952-56),  Ali  və  Orta  İxtisas  Təhsili  Komitəsinin  sədri  (1961-63),  AMEA-nın 
Fiziologiya bölməsinin rəhbəri və Fiziologiya İnstitutunun direktoru (1953-68), 
İ.P.Pavlov  adına  Ümumittifaq    Fizioloqlar  Cəmiyyəti  Azərbaycan  bölməsinin 
sədri  (1951-68)  vəzifələrində  çalışmışdır.  Alim  15-ci  (Sankt-Peterburq,  1935  , 

 
46 
21-ci  (Buenos-Ayres,  1959),  22-ci  (Leyden,  1962),  23-cü  (Tokio,  1965) 
Beynəlxalq  fizioloqlar  konqresində  iştirak  etmişdir.  Onun  ―Analizatorların 
fiziologiyası‖    (1947),  ―Mərkəzi  sinir  sisteminin  fiziologiyası‖  (1951), 
―Faqosifozun fiziologiyası‖ (1960), ―Boş beyin süfununun torabənzər törəmələri 
və  vegetativ  funksiyaları‖  (1965),  ―Sulukarbonlar  mübadiləsinin  hipotermiya 
şəraitində vəziyyəti‖ (1967), ―İnteroreseptorlar və maddələr mübadiləsi‖ (1965, 
rus dilində) və s. əsərləri nəzəri və praktiki cəhətdən çox qiymətli əsərlər sayılır. 
A.Qarayev  Lenin  ordeni,  3  dəfə  Qırmızı  Əmək  Bayrağı  ordeni,  Qırmızı  Ulduz 
ordeni  və  medallarla  təltif  edilmişdir.  Onun  rəhbərliyi  ilə  çoxlu  sayda  elmlər 
namizədləri və doktorları hazırlanmışdır. 
 
 
Həsənov Hüseyn Heydər oğlu  
(1932) 
 
AMEA-nın 
akademiki, 
biologiya 
elmləri 
doktoru,  professor,  Nyu-York  Akademiyasının 
üzvü,  əməkdar  elm  xadimi,  A.  İ.  Qarayev  adına 
Fiziologiya  institutunun  sabiq  direktoru,  «Beyin  və 
davranış»  şöbəsinin  müdiri  Həsənov  Hüseyn  Hey-
dər  oğlunun  elmi,  pedaqoji  və  ictimai  fəaliyyəti 
milli elmimizin tarixində ən önəmli yerlərdən birini 
tutur.  H.  Həsənov  elmi-tədqiqat  fəaliyyətinə  1954-
cü  ildə  Fiziologiya  institutunda  əvvəlcə  laborant, 
sonra aspirant, 1957-ci ildən isə kiçik elmi işçi kimi 
başlamışdır.  O,  1958-ci  ildə  dissertasiya  müdafiə  edərək,  biologiya  elmləri 
namizədi  alimlik  dərəcəsi  almış,  1961-ci  ildən  baş  elmi  işçi  vəzifəsinə 
keçirilmiş,  1967-ci  ildə  isə  doktorluq  dissertasiyası  müdafiə  etmişdir.  Alim 
1968-ci  ildə  elmi  işlər  üzrə  direktor  müavini  təyin  edilmiş  və  1969-cu  ildən 
etibarən  Azərbaycan  Elmlər  Akademiyasının  A.İ.Qarayev  adına  Fiziologiya 
institutunun direktoru, eyni  zamanda  Beyin və davraniş şöbəsinin davranış  və   
təlim    laboratoriyasının    rəhbəri  təyin  edilmişdir.  O,  1972-ci  ildə  AMEA-nın 
müxbir  üzvü,  1976-cı  ildə  isə  həqiqi  üzvü  seçilmişdir.  Onun  elmi-tədqiqat 
fəaliyyəti  akademik  A.İ.Qarayevin  rəhbərliyi  altında  başlamış  və  bu 
tədqiqatların böyük hissəsini mərkəzi sinir  sisteminin  tənzimlənmə mexanizm-
lərinin  vegetativ  funksiyalarının  öyrənilməsi  və  onların  orqanizmin  daxili 
mühitinin(homeostazın)  tənzim  edilməsində  rolu  kimi  mühüm  məsələlərin 
tədqiqi  təşkil  edir.  Bu  problem  üzərində  işləyərkən  o,  interoreseptorların 
qlikemik  reaksiyalara  təsiri,  baş  beyin  qabığı  strukturaları,  limbik  retikulyar 
kompleksinin  qlikohomeostazın  tənzim  edilməsində  rolu,  ontogenezdə 
qlikohomeostazın  tənzim  edilməsinin  sinir  mexanizmləri,  interoreseptiv 
siqnalların  öyrənilməsinin  neyrofizioloji  və  neyrokimyəvi  mexanizmləri, 
inteqrasiya,  eləcə  də  qabıq  və  qabıqaltı  əlaqələr  və  funksiyaların  lokalizasiyası 
kimi  elmi  tədqiqat  istiqamətləri  yaratmışdır.  Həmin  çoxcəhətli  tədqiqatların 

 
47 
nəticələrində daxili  analizator sistemin qabıq morfo-funksional strukturları haqqında 
məlumatlar  toplanmış,  hippokamp,  amiqdala,  hipotalamus  kimi  limbik  strukturların 
beyin  qabığında  visseral  təsirlərin  formalaşması  və  interoreseptiv  qlikemik  reaksiya-
ların tənzimlənməsində mühüm rolu aydınlaşdırılmışdır. H. Həsənovun bu sahədəki 
tədqiqatlarının nəticələri, eləcə də onun rəhbərliyi altında aparılan işlər interoreseptiv 
mübadilə reflekslərinin sinir tənziminin qanunauyğunluqlarını müəyyən etməyə imkan 
vermişdir.  Onun    fəaliyyəti  fundamental  problem  olan  analizator  funksiyaların 
təkamülü,  inteqrasiya,  mürəkkəb  davranış  formalarının  fizioloji  və  biokimyəvi 
əlaqələrin izah edilməsinə yönəldilmişdir. Məhz elmi fəaliyyət çərçivəsinin hərtərəfli 
sayı  nəticəsində  H.Həsənov  nəinki  fiziologiya  sahəsində,  eləcə  də  Azərbaycanda 
səhiyyə və fizika sahəsindəki alimlərlə elmi əməkdaşlıq edir ki, bu da ali sinir fəaliy-
yətinin patologiyası və psixi sinir pozğunluqlarının müalicə olunması üçün kompleks 
tədqiqatlar  aparılmasina  imkan  yaradır.  .H.  Həsənovun  adı  fiziologiyanın  mühüm 
problemlərinin  böyük  tədqiqatçısı  kimi  təkcə  Azərbaycanda  deyil,  həm  də 
respublikadan  kənarda  da  məşhurdur.  Onun  işləri  respublika,  mərkəzi  və  xarici 
mətbuatda  nəşr  olunur.  O,  özünün  elmi  məlumatları  və  ümumi  nəticələri  ilə 
Ümumdünya  konqressləri,  qurultayları  və  simpoziumlarında  iştirak  etmişdir.  Onun 
işləri  xarici  konfrans  və      konqreslərə  (Macarıstan,  Ruminiya),  Ümumdünya 
fizioloqlar  konqreslərə  (Münhen,  Dehli),  ali  sinir  fəaaliyyətinə  həsr  olunmuş 
Ümumdünya  konqresinə  (Praqa),  Eksperimental  nevroz  simpoziumuna  (Berlin)  və 
beynin  İnteqrativ  fəaliyyəti  (Veymar),  XVII  Beynəlxalq  fizioloji  elmlər  konqresinə 
(Paris),  Beynəlxalq  fizioloji  elmlər  konqresinə  (Budapeşt),  «İnterbeyin»  xətti  nlə  III 
Beynəlxalq simpoziumuna, YUNESKO-nun beyin tədqiq edilməsi üzrə təşkil edilmiş 
I Ümumdünya konqressinə  (İsveçrə, Lozanna)  və s. təqdim olunmuşdur. 
 
 
ġirinov Nəriman Mikayıl oğlu  
(1929-2006) 
 
Azərbaycanda  baytarlıq  təbabəti,  xüsusilə 
parazitologiya  elminin  inkişafında  böyük  xid-
mətləri  olan  alimlərimizdən  biri  də  akademik 
Şirinov  Nəriman  Mikayıl  oğlu  olmuşdur.  Alim 
1949-cu  ildə  ADAU-nun  baytarlıq  təbabəti 
fakültəsinə  daxil  olmuş,  1950-ci  ildə  Moskva 
Baytarlıq  Akademiyasının  baytarlıq  fakültəsinə 
köçürülmüş və 1954-cü ildə oranı bitirərək 1962-
ci  ildə  namizədlik,  1970-ci  ildə  isə  doktorluq 
dissertasiyalarını  müdafiə  etmişdir.  O,  1974-cü 
ildə professor adını almış, 1991-ci ildə SSRİ Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının, 
1992-ci ildə Rusiya Kənd Təsərrüfatı Elmləri Akademiyasının,  2001-ci ildə isə 
Azərbaycan  Milli  Elmlər  Akademiyasının  müxbir  üzvü  seçilmişdir.  N.Şirinov 
1957-1960-cı illərdə Azərbaycanda suda üzən ev quşlarının helmint və helmintozlarını 
öyrənərək  helmintologiya  elmini  yeni  məlumatlarla  zənginləşdirmişdir.  O,  quşlarda 

 
48 
(qaz və ördəkdə) 46 helmint növü, o cümlədən elm üçün 10 yeni növ, ördəklərdə 38, 
qazlarda 25 növ müəyyən etmişdir ki, onlardan da 13-ü keçmiş SSRİ-də, 39 növü isə 
Azərbaycanda ilk dəfə olaraq qeydə alınmışdır. Alim 1971-ci ildə Moskvada keçirilən 
Xalq  Təsərrüfatı  Nailiyyətləri  Sərgisinin  bürünc  medalına  və  fəxri  diplomuna  layiq 
görülmüşdür. O, SSRİ-də ilk dəfə neft tullantıları yə neft-kimya sintezi məhsullarının 
baytarlıqda  və  heyvandarlıqda  istifadə  etmək  üçün  öyrənilməsinə  dair  yaranmış 
problemin öyrənilməsinin vacibliyini sübut etmiş, 35 ildən çox qeyd olunan problemin 
öyrənilməsi ilə məşğul olmuş və bir elmi məktəb yaratmışdır. N.Şirinov 6 müəlliflik 
şəhadətnaməsinin,  175  elmi  əsərin,  2  monoqrafiyanın,  3  kitabın,  4  kitabçanın 
müəllifidir.  Onun  əsərlərindən  4-ü  Polşa,  Bolqarıstan  və  Macarıstanda  dərc  edilmiş, 
tərtib  etdiyi  "Baytarlıqda  neft  mənşəli  preparatlar"  monoqrafiyası  isə  1970-ci  ildə 
Moskvada "Kolos" nəşriyyatı tərəfindən buraxılmışdır. O, 1981-ci ildə «Şərəf nişanı» 
ordeni ilə təltif edilmiş, 1990-cı ildə ona Azərbaycan Respublikasının dövlət mükafatı 
laureatı adı verilmiş, 2001-ci ildə elmin inkişafında yüksək əməyinə görə Ümumittifaq 
Kənd  Təsərrüfatı  Elmləri  Akademiyasının  akademikləri  K.İ.Skryabin  və  N.S. 
Vışelesskinin  100  illiklərinə  həsr  edilmiş  xatirə  medalları  ilə  təltif  edilmişdir.  N. 
Şirinov  Azərbaycan  Elmi-Tədqiqat  Baytarlıq  İnstitutunda  direktor  olduğu  34  il 
müddətdə 11 elmlər doktoru, 62 elmlər namizədi hazırlamışdır. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə