Baytarliq təbabəTĠ genetġkasi



Yüklə 3.21 Mb.
Pdf просмотр
səhifə14/22
tarix28.12.2016
ölçüsü3.21 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   22

komplementarlıq  adlanır.  Xromosomların  tərkibində  az  miqdarda  olan  RNT-
nin  tərkibi  də  DNT-də  olduğu  kimi  4  azot  əsasından  (adenin,  sitozin,  alanin, 
urasil) təşkil olunmaqla, timin urasil ilə, dezoksiriboza isə riboza ilə əvəz olunur. 
RNT  yalnız  bir  zəncirdən  ibarətdir.  Hər  bir  fərdin  genetik  informasiyası  məhz 

 
109 
xromosomlarda  yerləşir.  Hüceyrələrin  nüvəsində  müxtəlif  sayda  dairəvi 
cisimciklər  –  nüvəciklər  yerləşir.  Nüvəciklərdə  ribosomal  ribonuklein  turşusu 
(rRNT)  və  nüvə  zülalları  (histonlar)  sintez  olunur.  Xromosomun  rRNT  sintez 
olunan  sahələri  nüvəciyin  təşkilatçısı  adlanır.  Məsələn,  donuzlarda  nüvəciyin 
təşkilatçısı  8  və  10-cu  xromosomlarda  müşahidə  olunur.  Donuzların  nüvəcik 
əmələ  gətirən  xromosomlarında  baş  verən  dəyişiklik  müxtəlif  xəstəliklərin 
(ataksiya, hərəkət koordinasiyasının pozulması sindromu və s.) baş verməsi üçün 
zəmin yaradır. 
Məşhur  genetiklər  (S.Q.Navaşin,  M.S.Navaşin,  L.N.  Delone,  Q.A.Levitski 
və  b.)  isbat  etmişlər  ki,  xromosomların  mikroskopik  müayinəsi  zamanı  onlar 
müxtəlif  forma  və  ölçülərdə  müşahidə  olunur  və  fərdi  quruluşa  malikdirlər. 
Lakin xromosomlarda ümumi morfoloji əlamətlər də mövcuddur. Xromosomlar 
əsasən  iki  teldən  –  paralel  yerləşən  xromatid  və  bir  nöqtədə  birləşən 
sentromerdən-ibarətdir.  Xromosomların  qurtaracaq  hissəsi  xüsusi  spesifik 
quruluşa  malik  olub,  telomerdən  sentromerə  (xromosomları  iki  çiyinə  ayıran 
xüsusi  sahə)  qədər  olan  hissəsi  onun  çiyini  adlanır  və  hər  bir  xromosomun  iki 
çiyini  olur.  Çiyinlərin  uzunluğundan  və  sentromerin  yerləşdiyi  yerdən  asılı 
olaraq xromosomlar dörd tipə bölünür (Ģəkil 6)
– Metasentrik – çiyinləri bərabər olan xromosomlar; 
–  Submetasentrik  –  çiyinləri  bərabər  olmayan  və  biri  digərindən  nisbətən 
qısa olan xromosomlar; 
– Akrosentrik xromosomlar – çiyinlərindən biri digərindən çox qısa olan və 
aydın seçilməyən xromosomlar; 
–  Telosentrik  xromosomların  çiyinlərindən  biri  ya  tamamilə  görünmür,  ya 
da olduqca çətin müşahidə edilir. 
Xromosomların kimyəvi müayinəsi göstərir ki, onlarda iki əsas komponent 
–  dezoksiribonuklein  turşusu  (DNT)  və  histon  tipli  zülallar,  yaxud  protaminlər 
(cinsiyyət  hüceyrələrində)  mövcuddur.  Xromosomların  hər  birində  xromonem 
adlanan bir tel vardır, xromonemin özü isə bir DNT molekulundan ibarətdir. 
Kariotip, onun növ xüsusiyyətləri. Heyvan və bitki hüceyrələrinin xromo-
som  müayinəsi  nəticəsində  irsiyyət  və  dəyişkənliyin  bir  sıra  ümumi  qanu-
nauyğunluqları  elmi  əsaslarla  ətraflı  öyrənilmiş  və  müəyyən  edilmişdir  ki,  bir 
növə mənsub olan müxtəlif toxumaların hüceyrələrində xromosomların sayı eyni 
olur. Məsələn, siçanların sümük iliyi, dalaq, limfa düyünləri, qara ciyər, böyrək, 
qalxanabənzər  vəzi,  bağırsaq  epitelisi,  peyer  yığımı  və  s.  hüceyrələrində  eyni 
forma  və  ölçülü  40  xromosom  vardır.  Xromosomlar  xarici  quruluşuna  və 
funksiyasına  görə  bir birindən fərqlənməklə  irsi  xüsusiyyətləri  hüceyrələrin  bir 
generasiyasından  digərinə  keçir  və  valideynlərdən  gələcək  nəslə  verilməsini 
təmin edir. Somatik hüceyrələrdə xromosomlar cüt və xromosom yığımı diploid 
(2n)  olur.  Formasına  və  böyüklüyünə  görə  eyni  olan  xromosom  cütlüyü 
homoloji xromosomlar adlanır. 
 

 
110 
 
 
Şəkil 6.   Xromosomların formaları: 
A-metasentrik; B-submetasentrik; C-akrosentrik; D-telosentrik 
I-mikro şəkillər; II-sxematik görünüşü (R.Əliyev, C.Nəcəfov və b., 2008

 
Erkək və dişi fərdlərdə xromosom  yığımları  yalnız bir cüt xromosoma – X 
(iks) və Y (iqrek) – görə bir birindən fərqlənir. Cinsiyyətə görə fərqlənən  həmin 
xromosomlar  cinsi  xromosom,  yaxud  qonosom,  müxtəlif  cinsiyyətli  fərdlərin 
hüceyrələrində  olan  eyni  xromosomlar  isə  autosomlar  adalınır.  Müxtəlif 
növlərin  xromosom  yığımının  təhlili  zamanı  müəyyən  olunmuşdur  ki, 
xromosomlar sayına və quruluşuna görə bir-birindən fərqli olur. Növün diploid 
xromosom  yığımının    miqdar  və  quruluş  xüsusiyyətlərinin  məcmusu  kariotip 
adlanır.  S.Q.Navaşinə  görə  kariotip  –  növün  özünə  məxsus  səciyyəvi 
formulasıdır.  Kariotipdə  hər  bir  fərdin  genetik  informasiyalarının  dəyişməsi 
nəticəsində  orqanizmlərin  və  onların  nəslinin  əlamət  və  funksiyalarının 
dəyişilməsi prosesi əks olunur. 
 
 
Sinir hüceyrəsi  və onun xüsusiyyətləri. 
 
Orqanizmin hüceyrələrinin ümumi identikliyə malik olmasına baxmayaraq, 
onların bəziləri formasına, quruluşuna və funksiyalarına görə bir-birindən xeyli 
fərqlənir.  Bəzi  hüceyrələr  öz  fəaliyyəti  zamanı  sekretlər  ifraz  edir,  digərləri-
yığılmanı-təqəllüsü  təmin  edir,  başqa  bir  qrup  isə-sinir  impulslarını  keçirir. 
Lakin  buna  baxmayaraq  onların  hamısının  quruuşunda  ümumi  bir 
qanunauyğunluq  mövcuddur.  Belə  ki,  bütün  hüceyrələrin  hamısı  xarici  mem-
brana, sitoplazmaya, nüvəcik və xromosomlara malik olan nüvəyə, ribosomlara, 
mitoxondrilərə,  lizosomlara  və  s.  malikdir.  Hiss  üzvlərinin  reseptor  hüceyrələri 
membranının səthində xüsusi törəmənin olması, sinir və böyrək hüceyrələri isə 
özünün  spesifik  funksional  quruluşa  malik  olmasaı  ilə  digər  hüceyrələrdən 

 
111 
fərqlənir. Sinir hüceyrələri (neyronlar)– uzun və qısa çıxıntıları-şaxələri ilə bir-
likdə sinir sisteminin başlıca prioritet morfoloji və funksional bioloji vahidi sayı-
lır. Sinir toxuması mərkəzi sinir sisteminin əsas materialı kimi neyronlardan və 
neyroqliyadan  təşkil  olunur.  Heyvanların  orqanizmində  orta  hesabla  50  milyarda 
qədər  neyron  vardır.  Neyronlar  sinir  sisteminin  hüceyrə  elementlərinin  1-15%-ni 
təşkil  edir.  Onlar  formasına  görə  piramidəbənzər,  dairəvi,  ulduzvari,  oval  formada 
olur, ölçüləri isə 5-150 mkm-ə bərabərdir. Hər bir neyron cisim (soma, perikarion), 
dendritlərdən (latınca-«dendron»-ağac) və aksondan (latınca-«axon» – ox) ibarətdir. 
(Ģəkil 7). Çıxıntılarının sayına görə neyronlar: unipolyar (tək çıxıntılı), bipolyar 
(iki  çıxıntılı)  və  multipolyar  (çox  çıxıntılı)  qruplara  bölünür.  Onurğalılarda 
əsasən  bipolyar  və  multipolyar  neyronlara  təsadüf  olunur.  Dendritlər  adətən 
çoxlu sayda, akson isə tək olur. Neyronlar nüvəsinin iri, mitoxondrilərin çox və 
neyrofibrillərin  olması,  torlu  aparatın  güclü  inkişaf  etməsi,  beyinin  bəzi 
şöbələrində  isə  sekretor  fəaliyyət  göstərməsi  ilə  somatik  və  cinsiyyət 
hüceyrələrindən  fərqlənir.  Sekretor  neyronlar  mukoproteid  və  qlikoproteid 
təbiətli  sekret  ifraz  edir.  Neyronların  əsas  funksiyası  reseptorlardan  və  başqa 
sinir  hüceyrələrindən  siqnalları  qəbul  etməkdən,  informasiyaları  hazırlamaqdan 
və  impulsları  sinir,  əzələ  və  sekretor  hüceyrələrə  ötürməkdən  ibarətdir. 
Neyronlar 3 əsas qrupa bölünür: 
1.
 
Hissi (sensor, afferent, affektor,) neyronlar – daxili və xarici mühitdən 
siqnalları qəbul edir. 
2.
 
Assosiativ  (aralıq,  vasitəçi)  neyronlar-müxtəlif  sinir  hüceyrələrini 
əlaqələndirir. 
3.Hərəki  (efferent,  effektor,  motor)  neyronlar  –  siqnalları  mərkəzi  sinir 
sisteminin yuxarı şöbələrindən aşağı şöbələrə, yaxud irsi orqanlara ötürür. Ney-
ronlar  bir-biri  ilə  müxtəlif  tipli  sinapslarla  əlaqələnir  və  onlar  astronomik 
rəqəmlərlə  ifadə  olunur  (10
15
-10
16
).  Sinapsların  əsas  hissəsi  neyronun 
dendritlərində,  nisbətən  az  hissəsi-somada,  ən  az  hissəsi  isə-aksonda  yerləşir. 
Yerləşməsindən  asılı  olaraq  sinapslar  3  qrupa  -  aksodendritik  (dendritlərdə 
yerləşən), 
aksosomatik 
(somada-cisimdə 
yerləşən) 
və 
akso-aksonal 
(aksonlarda  yerləşən)-bölünür.  Heyronlarda  oyanma  yalnız  bir  istiqamətdə-
dendritlərdən  somaya  və  aksona  doğru  nəql  olunur.  Başqa  toxumalardan  fərqli 
olaraq  sinir  toxumasında  neyronlardan  başqa  digər  hüceyrələr  də  movcuddur. 
Neyroqliya-sinir  toxumasının  əsas  kütləsini  təşkil  edən  qlial  elementlərdən 
(hüceyrələrdən)  ibarət  olub,  neyronlar  arasındakı  bütün  boşluğu  doldurur  və 
köməkçi  funksiyaları  yerinə  yetirir.  Anatomik  cəhətdən  onlar  2  qrupa-
oliqodendritlər və astrositlər (beyində neyronun cismi ilə kapilyarların arasında 
yerləşir)  və  Şvannov  hüceyrələri  (periferik  sinir  sistemində  yerləşir,  millin 
əmələ  gətirən  qlial  hüceyrələrdən  əmələ  gəlir)-bölünür.  Bunların  hər  ikisi 
birlikdə aksonların ətrafında möhkəm millin qişasını əmələ gətirir. Neyronlardan 
fərqli olaraq astorositlər və digər qlial hüceyrələr bölünmə xassələrinə malikdir. 
Qliya  –mərkəzi  sinir  sistemində  dayaq  və  müdafiə  funksiyalarını  yerinə  yetirir. 
Neyron  və  neyroqliya  arasında  15-20  nm  uzunluğunda  yarıqlar  vardır  ki,  onlar 
da  maye  ilə  dolu  olan  interstisial  boşluq  əmələ  gətirir.  Neyronlararası  mərkəzi 

 
112 
sinapslarda  təsir  potensialı  postsinaptik  neyronda  yaranır,  həm  oyadıcı,  həm  də 
tormozlayıcı  xüsusiyyətə,  həmçinin  kimyəvi,  elektrik  və  qarışıq  keçiricilik 
mexanizminə  malikdir.  Müəyyən  funksiyanı  yerinə  yetirən  və  onu  tənzimləyən 
neyronlar qrupu sinir mərkəzi adlanır və oyanmanın ləng nəql edilməsi, ritminin 
və gücünün transformasiya olunması, sıx qıcığa seyrək və əksinə cavab verməsi, 
daimi  tonusa  malik  olması,  irradiasiya  (impulsların  neyronlara  paylanması), 
oyanmanın  yalnız  bir  istiqamətdə-afferent  neyrondan  aralıq  neyron  vasitəsilə 
efferent neyrona nəql olunması və s.-xassələri ilə səciyyələnir. 
Sinir sistemi orqanizmin fəaliyyətini onun genetik homeostazı və xarici mü-
hitlə  əlaqəsi  formasında  idarə  edir,  daimi  nəzarətdə  saxlayır  və  tənzimləyir. 
Onun  əsas  aparıcı  elementi  sayılan  neyronların  fizioloji  funksiyaları  və  beyinin 
keçirici sistemlərinin sxemi əvvəlcədən genetik olaraq proqramlaşdırırlır. Həm 
hüceyrədaxili proseslər, həm də neyronlar arasındakı əlaqə hüceyrələrin genetik 
ixtisaslaşması ilə müəyyənləşdirilir. Məsələn, görmə aparatının neyronları yalnız 
özünün ikinci neyronları ilə əlaqəyə girir. Onlar eşitmə və s. sistemin neyronları 
ilə    heç  bir  əlaqəyə  girmir.  Bu  hal  beyinin  bütün  şöbələrinin  və    orqanların 
neyronları  üçün  spesifik  xarakter  daşıyır  və  çox  böyük  əhəmiyyətə  malikdir. 
Genlərin  dəsti  (yığımı)  inkişafda  olan  sinir  hüceyrələrinin  hansı  tipə  və  sinir 
kələfinə  aid  olacağını  əvvəlcədən  müəyyənləşdirir.  Neyronların  hansı  quruluşa, 
formaya,  xassələrə  malik  olması  də  genetik  determinasiyaya  uyğun  olaraq  for-
malaşır.  Sinir  kələflərinin  3  genetik  determinasiya  olunmuş  tipi-ierarxik,  lokal 
və divergent – ayırd edilir. 
İerarxik  sinir  kələfləri  (toru)–  neyronlararası  əlaqə  yaradan  sensor  və 
lokomator  liflərdə    mövcuddur.  Bu  zaman  sinir  sisteminin  yuxarı  şöbələrinə 
daxil  olan  impulslar  orada  sintez  və  analiz  olunduqdan  sonra  əvvəlcə  birinci, 
sonra isə ikinci, üçüncü və s. neyronlara, oradan isə onurğa  
beyinin  spesifik  motor-hərəki  neyronları  ilə  işçi  orqana-əzələyə  ötürülür. 
Beləliklə,  informasiyaların  işçi  orqana  ötürülməsi  ierarxik  səviyyədə-yuxarı 
hökmran  sisteminin  (baş  beyinin)  neyronlarından  aşağı-ona  tabe  olan  liflərə 
ötürülməsi üçün konkret komanda-əmr verilir və onlar əzələlərin müəyyən qrup 
hüceyrələrinə  ötürülür.  Bu  sistem  informasiyaların  çox  dəqiq  və  çevik 
ötürülməsini  təmin  edən  ən  fəal  determinasiya  olunmuş  neyron  qrupu  sayılır. 
Həmin  prosesdə  konvergensiya  (bir  səviyyənin  bir  neçə  neyronu  digər 
səviyyənin  həmin  sayda  neyronları  ilə  əlaqəyə  girir),  yaxud  divergensiya  (bir 
səviyyənin  neyronunun  digərinin  çoxlu  sayda  neyronları  ilə  əlaqəyə  girməsi) 
nəticəsində  informasiyalar  filtrasiya  olunur  (süzülür)  və  siqnallar  çox  güclənir. 
Neyronların  yaralanmalar,  xəstəliklər,  insult,  şişlər  zamanı  informasiyaları 
keçirmə  qabiliyyəti  itdikdə,  yaxud  çox  zəiflədikdə  konvergensiya  və 
divergensiya  onların  «köməyinə  çataraq»  bəzi  şanslar  verir.  Belə  ki,  bir 
səviyyənin  neyronları nisbətən məhv edildikdə, zədələnmiş hüceyrələr fəallaşır 
və  onların  da  funksiyalarını  öz  üzərlərinə  götürürlər.  İerarxik  sistemi  təkcə 
sensor  və  motor  liflər  üçün  deyil,  həm  də  başqa  sistemlər  üçün  də  müvafiq 
köməklik göstərir və onlarla ittifaqa (alyansa) girir. 

 
113 
Lokal  kələf(tor)–  neyronların  aksonlarının  qısa  olması  nəticəsində  elektrik 
ionları  istənilən  səviyyədə  paylana  bilmir  və  neyronların  təsir  sferasının  zəif 
olması,  işçi  orqanlara  gedən  neyronlara  ləngidici,  yaxud  oyanma  təsiri 
göstərməsi ilə səciyyələnir. 
Divergent sinir toru – bir neyronun çoxlu sayda neyronlara vahid çıxış yolu 
ilə  əlaqə  yaratması  və  divergensiyanın  kulminasiya  həddinə  çatması  ilə 
xarakterlənir.  Bu  qrupa  mənsub  olan  neyronlar  və  sinir  toru  orta  beyində  və 
beyin kötüyündə yerləşir. Bunların ən üstün cəhəti çoxlu neyronlara dərhal təsir 
etmək  və  onların  əksəriyyəti  ilə  əlaqə  yaratmaqdan,  «təşkilatçı»  «rejissor» 
rolunu  icra  etməkdən  ibarətdir.  Həmin  keyfiyyətlərinə  baxmayaraq  divergent 
genetik determinasiyalı sinir torları orqanizmdə mövcud olan sinir torlarının çox 
cüzi hissəsini təşkil edir. 
Nefronlar – böyrəklərin funksional vahidi olub, qabıq maddəsində yerləşir, 
olduqca  mürəkkəb,  lakin  həyati  vacib  ifrazat  (sidik  ifrazı)  prosesini  yerinə 
yetirir. Hər bir nefronda içərisində malpigi yumaqcığı olan Şumlyanski-Boymen 
kapsulası,  toplayıcı  və  çıxarıcı  kanalcıqlar  sistemi  vardır.  Şumlyanski-Boymen 
kapsulası  visseral  (damar  torunun  üstünü  örtən)  və  parietal  (kubşəkilli) 
vərəqlərdən  ibarətdir.  Nefron  çox  mürəkkəb  quruluşa  malik  olmaqla,  onun 
aşağıdakı hissələri vardır: 
-Birinci  cərgə  (dərəcəli)  –  proksimal-qıvrım  kanalcıqlar  (böyrəyin  qabıq 
qatında yerləşir); 
-Henli ilgəyinin qalxan və enən dizləri; 
-İkinci cərgə (dərəcəli)– distal qıvrım kanalcıqlar; 
-Yukstaqlomerulyar  (hüceyrələr)  kompleks  (qabıq  və  beyin  maddəsinin 
sərhəddində  yerləşir,  renin  və  prostoqlandin  hormonu  ifraz  edir).  Bu  kompleks 
malpigi  yumaqcığını  əmələ  gətirən  gətirici  və  aparıcı  damarlar  zonasında 
yerləşən  mioepitelial  mənşəli  hüceyrələrdən  ibarətdir.  İnsanın  böyrəyində  1,25, 
qaramalda-4,  donuzda-1,5,  qoyunda  isə  -  1  milyon  nefron  vardır.  Üzvi 
maddələrin  və  duzların  mübadiləsi  nəticəsində  əmələ  gələn  son  məhsullar, 
yabançı  maddələr  və  suyun  artıq  hissəsi  məhz  nefronlar  vasitəsilə  ifraz 
(ekskresiya) olunan sidiklə orqanizmdən ixrac olunur. 6-10 litr qandan 1 litr ilk 
(provizor) sidik, 90 litr ilk sidikdən isə 1 litr son sidik əmələ gəlir. Plazmadan 
fərqli  olaraq  ilk  sidikdə  zülallar  və  qanın  şəkilli  elementləri  olmur.  İnəkdə  1 
sutkada  540-1800  litr  ilk  sidik  filtrasiya  olunur,  15  litr  son  sidik  üçün 
böyrəklərdən 18.000 litr qan keçməlidir.  
 
2.3. Çoxalmanın sitoloji və genetik aspektləri 
 
Hazırda  planetimizdə  mövcud  olan  bütün  heyvanat  aləminin,  o  cümlədən 
məməlilərin  irsiyyətinin,  nəslinin,  genetik  fondu  və  populyasiyalarının  dayanıqlı 
davam etməsinin dialektik əsasını çoxalma prosesi təmin edir və tənzimləyir. 
Çoxalma-reproduktiv  funksiya  –  olduqca  mürəkkəb  bioloji  proses  olub, 
heyvanların  nəsil  verməsi  və  növünün,  onun  xarakterik  əlamət  və  kefiyyətlərini 
saxlayan şərtsiz reflektor reaksiyaların məcmuundan ibarətdir. heyvanların çoxalma 

 
114 
qabiliyyəti  onların  təsərrüfat  əhəmiyyətini  xarakterizə  edən  ən  başlıca  göstəricidir. 
Ali  heyvanlar  cinsi  yolla  çoxalır.  Bu  zaman  erkək  və  dişi  cinsiyyət  hüceyrələrinin 
birləşməsindən  (qametlərdən)  ziqota  əmələ  gəlir.  Ziqotadan  isə  embrional  inkişaf 
nəticəsində  yeni  orqanizm-embrion  inkişaf  edir.  Cinsiyyət  hüceyrələrinin  əmələ 
gəlməsi və sonrakı proseslərin hamısının dinamikası çoxalma– reproduktiv üzvləri 
vasitəsilə  həyata  keçirilir  və  dişi  fərdlərdə  cinsiyyət  tsikli,  mayalanma,  boğazlıq, 
doğuş və doğumdan sonrakı dövrlə müşayət olunur. Çoxalma prosesi bütünlükdə 
bilavasitə genlərin iştirakı, daimi nəzarəti ilə həyata keçirilir və neyrohumoral yolla 
tənzimlənir. Bu proseslərin hər biri genetik xarakter daşıdığı üçün ayrı-ayrı heyvan 
növlərində  kəmiyyət  və  keyfiyyət  əlamətlərinə  görə  bir-birindən  fərqli  olur. 
Laktasiya  prosesi-südün  əmələ  gəlməsi  (laktopoez)  və  ixrac  olması  reproduktiv 
çoxalma  ilə  bilavasitə  qarşılıqlı  əlaqədə  olan  proses  sayılır.  Çoxalmada  ən  vacib 
amillər  sayılan  erkək  və  dişi  qametlərin  heyvanların  postnatal  inkişafının  nisbətən 
əvvəlki  cinsiyyət  yetişkənliyi  dövründə  əmələ  gəlir.  Spermatogenez  və  ovogenez 
ümumi  bioloji  xüsusiyyətlərə  malik  olsalar  da,  öz  fərqli  xüsusiyyətləri  ilə 
səciyyələnir.  Yaxşı  yemləmə  və  bəsləmə  şəraitində  heyvanlarda  ilk  cinsiyyət 
reaksiyaları  başlayır ki, bu dövr cinsiyyət yetişkənliyi adlanır. Bu zaman erkəklərdə 
cinsiyyət orqanları tam inkişaf edir,  yumurtalıq və toxumluqlarda cinsiyyət hücey-
rələri əmələ gəlir, heyvanda cinsiyyət əlamətləri (oyanma, cinsiyyət refleksləri və s.) 
yaranır,  hormonlar  ifraz  olunur,  dişilərdə  isə  cinsiyyət  yollarında  dəyişikliklər 
başlayır. 
Cinsiyyət  yetişkənliyi  zamanı  cinsiyyət  aparatının  morfoloji  və  funksional 
cəhətdən  formalaşması,  erkəklərdə  dişiləri  mayalandırma,  dişilərdə  isə  ziqotanı 
yaratma  və  boğazlıq  qabiliyyətinin  olmasından  ibarət  prosesdir,  təsadüfi  və 
qəflətən  xarakter  daşımır,  orqanizmin  fərdi  inkişafı  nəticəsində  yaranır  və  tam 
irsi və növdaxili xarakter daşıyır. Bu proses zamanı cinsiyyət orqanları tədricən 
inkişaf  edir,  böyüyür,  formalaşır  və  ikinci  cinsiyyət  əlamətləri  yaranır.  Cinsi 
yetişkənlik  müddəti  heyvanın  növündən,  genetik  statusundan,  cinsindən, 
yemlənmə, saxlanma şəraitindən və iqlim amillərindən asılı olaraq müxtəlif olur. 
Dişi heyvanlarda cinsiyyət yetişkənliyinin müddəti (aylarla) aşağıdakı kimidir: 
dəvədə (mayada)-9-12  
düyədə-6-9  
dayçada-16-18  
qoyn və keçidə-5-8  
donuzda-5-8 
itdə-6-8 
pişikdə və dovşanda-4-5 
eşşəkdə-12-15 
Erkəklərdə  də  cinsiyyət  yetişkənliyi  təxminən  həmin  yaşlarında  başlayır. 
Cinsi  yetişkənlikdə  hipofizin-follikulastimullaşdırıcı  (FCH)  və  lyuteinləşdirici 
(LH)  hormon    əsas  rol  oynayır.  Bu  prosesdə  mərkəzi  sinir  sistemi 
(hipotalamusun  preoptik  nahiyəsi,  badamvari  nüvəsi  və  beyinin  limbik  sistemi) 
də iştirak edir. Cinsiyyət yetişkənliyi orqanizmin fizioloji cəhətdən tam inkişaf 
etməsindən  əvvəl  başlayır,  vaxtından  əvvəl  cütləşmə  nəticəsində  həm  ananın, 

 
115 
həm  də  embrionun  normal  inkişafı  ləngiyir,  balasalma  müşahidə  edilir,  zəif 
bala  doğulur.  Bu  baxımdan  heyvanların  fizioloji  yetişkənlik  dövründə 
cütləşməsi  reproduktiv  çoxalmada  ən  vacib  şərt  sayılır  və  xüsusi  təsərrüfat 
əhəmiyyəti kəsb edir.  
Fizioloji  yetişkənlik  –  cavan  erkək  və  dişi  heyvanlarda  həmin  növ  cinsə 
mənsub  olan  yaşlı  fərdin  diri  kütləsinin  70-75%-ni  təşkil  etdiyi  və  ona  məxsus 
əlamətlərin formalaşdığı dövr hesab olunur. Yetişkənliyin bu növü heyvanların 
yaşına,  diri  kütləsinə  və  cinsiyyət  orqanlarının  inkişaf  dərəcəsinə  görə  təyin 
edilir və heyvanlarda onun müddəti aşağıdakı kimidir (aylarla): 
dəvədə     –  40 
dayçada – 36 
düyədə – 16-18 
qoyun və keçidə – 12-18 
donuzda 9-12 
it və pişikdə 10-12 
dovşanda – 4-8 
eşşəkdə 30-32 
Cinsiyyət tsikli– cinsi yetişkən dişi heyvanlarda çoxalma ilə əlaqədar olaraq 
əmələ gələn mürəkkəb neyrohumoral reflektor və periodik olaraq təkrar olunan 
kompleks  morfoloji,  fizioloji  və  biokimyəvi  dəyişikliklər  kompleksindən  ibarət 
olub,  çərəaxıtma,  ümumi  cinsi  oyanma,  hövrəgəlmə  və  ovulyasiya  ilə 
xarakterlənir  və  2  qrupa  bölünür:  1.  Politsiklik-(çox  dövrlü)  cinsiyyət  tsikli 
(boğazlıq  əmələ  gəlmədikdə  bütün  il  boyu  vaxtaşırı  fasiləsiz  olaraq  davam 
etməklə  madyan,  inək,  camış,  qoyun,  keçi,  donuzda  müşahidə  edilir);  2. 
Monotsiklik (tək dövrlü) cinsiyyət tsikli ildə 1, bəzən isə 2 dəfə olur (it, pişik və 
vəhşi  heyvanlarda  baş  verir).  Bu  dövr  dişilərin  cinsiyyət  orqanlarında, 
ümumilikdə  isə  bütün  orqanizmdə  bir  oyanma  dövründən  digərinə  qədər  olan 
dəyişikliklərlə  xarakterlənir  və  3  mərhələ  –oyanma,tormozlanma  və müvazinət 
ilə müşayət olunur. Oyanma dövrünün özü isə 4 fenomen– çərəaxıtma, cinsiyyət 
oyanması  (ümumi  reaksiya),  hövrəgəlmə,  follikulaların  yetişməsi  və 
ovulyasiya  ilə  növbələşir.  Oyanma  mərhələsində  bütün  reflekslərin  hamısı 
cinsiyyət  refleksinə  tabe  olur.  Çərəaxıtma–  cinsiyyət  yollarının  epiteli 
hüceyrələrinin və balalığın borulu-alveolyar vəzilərinin fəaliyyətinin güclənməsi 
nəticəsində cinsiyyət orqanlarında selikli mayenin axmasından ibarətdir. 
Cinsi  oyanma–  cinsiyyət  hormonlarının  sinir  sisteminə  təsiri  nəticəsində 
narahatlığın, iştahasızlığın, məhsuldarlığın azalmasının, südün duzlu olmasının, 
çürüməsinin  və  ağız  südünü  xatırlamasının  baş  verməsidir.  Hövrəgəlmə  –  dişi 
heyvanın  erkək  heyvana  qarşı  müsbət  cinsiyyət  reaksiyasının  yaranması,  onun 
erkək fərdə yaxınlaşması, cinsiyyət aktı vəziyyəti alması ilə səciyyələnir. 
Erkək  heyvanlarda  cinsiyyət  orqanlarına  toxumluqlar  (didimis,  erkək 
cinsiyyət  vəziləri),  toxumluq  (xaya)  artımları  (epididimis),  toxumaparan 
kanallar,  toxum  kisəcikləri,  əlavə  cinsiyyət  vəziləri  (qovuğabənzər,  soğanaq, 
kuper-prostat vəziləri) və erkək cinsiyyət üzvü (penis) aiddir. Xayalar cüt orqan 
olub  öz  artımı  ilə  birlikdə  xaya  torbasında  yerləşərək  spermatozoidlərin  və 

 
116 
hormonun  hazırlanmasına  xidmət  edir,  müdafiə  və  termorequlyasiya 
funksiyalarını  yerinə  yetirir,  çoxlu  sayda  qıvrım  kanalcıqlara  malikdir.  Yaşlı 
qabanın  bir  xayasında  həmin  kanalcıqların  uzunluğu  3000  m-dir.  Cinsi 
yetişkənlik dövründə mütəmadi olaraq xayalarda spermiyalar hazırlanır. Onlar 6-
8  gün  xaya  artımında  yerləşərək  burada  yetişir  və  toxumaparan  kanalın 
divarındakı  əzələlərin  yığılması  nəticəsində  həmin    kanala  keçir. 
Spermatogenezin davam etmə müddəti aşağıdakı kimidir (günlərlə):  
buğada – 54  
qoçda – 49  
donuzda (qabanda)– 34  
ayqırda – 42  
dəvədə – 56   
dovşanda – 41  
xoruzda – 25 
Spermanın-erkəklərdə cinsiyyət aktı zamanı ifraz olunan mayenin hidrogen 
ionlarının koesentrasiyası – pH=6,5-6,9 olur. 
Kənd  təsərrüfatı  heyvanlarının  dişi  cinsiyyət  üzvlərinə  yumurtalıqlar, 
yumurtalıq  boruları,  balalıq,  balalıq  buynuzları    və  dəhlizi  (vagina),  xarici 
cinsiyyət  orqanları  (cinsiyyət  dodaqları,  klitor)  aiddir.  Mayalanma  yumurta 
borularında,  dölün  inkişafı  isə-balalıq  buynuzlarında  gedir.  Yumurtalıqlar 
mürəkkəb  orqan  olmaqla  follikulalardan  və  sarılıq  cisimlərindən  ibarət  olan 
qabıq  (follikulyar)  və  beyin  (damarlı)  maddələrə  ayrılır.  Ovogenez  prosesi  
follikulalarda 
baş  verir,  yumurtalığın  qabıq  maddəsində  ooqoniya 
hüceyrələrindən oositlər, onlardan isə yumurta hücyerələri formalaşır. 
Cinsiyyət  aktı  (koitus)–  şərti  və  şərtsiz  reflekslərin  mürəkkəb  kompleksi 
olub,  spermanın    əlavə  cinsiyyət  vəziləri  sekretlərinin  erkəklərin  cinsiyyət 
aparatından  ixrac  edilməsi  və  onların  dişilərin  cinsiyyət  aparatına 
yeridilməsindən ibarətdir və 4 əsas refleksdən – ereksiyaqucaqlamabirləşmə 
və  eyakulyasiya  təşkil  olunur.  Bu  reflekslərin  hamısı  qeyri-şərti  reflekslərə 
aiddir. Bütün şərtsiz reflekslərin məcmuu hər bir normal orqanizmin tabe olduğu 
və  təkamül  nəticəsində  qazandığı  bioloji  qanundan  ibarət  olmaqla,  cinsiyyət 
yetişkənliyi  ilə  eyni  dövrdə  yaranan  cinsiyyət  instinktindən  ibarətdir.  Dişi 
fərdlərdə  cinsiyyət  instiktinti  follikulaların  yetişməsindən  əvvəl,  erkəklərdə  isə 
spermogenezin başlaması dövründə yaranır. Orqanizmin cinsiyyət hormonlarına 
qarşı  reaksiyası  cütləşmə  formasında  təzahür  edir.  Cütləşmə  yalnız  təbii 
mayalanmaya aid olmaqla, süni mayalanma ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, çünki bu 
proses  iki  müxtəlif  cinsiyyətə  malik  olan  fərdlərin  qarşılıqlı  münasibətindən 
ibarət olan bir prosesdir. Bu zaman görmə, eşitmə, hiss etmə və taktil oyanmaları 
cinsiyyət aktı reflekslərinin yaranmasına başlıca zəmin yaradır. 
Ereksiya  refleksi  –  müvazinət  halına  nisbətən  qan  damarları  ilə  penisə  bir 
neçə  dəfə  artıq  qanın  gəlməsi  və  onun  mağaralı  cisminin  və  venoz  kavernalı 
sahəsinin  qanla  çox  güclü  təchiz  olunması  və  möhkəmlənməsinin  tədricən  baş 
verməsi ilə səciyyələnir. 

 
117 
Qucaqlama  refleksi  –  törədicinin    dişi  fərdin  üzərinə  qalxması  və  ön 
ətrafları  ilə  onu  qucaqlamasından  ibarət  olub,  ayqırlarda  və  donuzlarda  çox 
güclü, buğa, təkə və qoçlarda isə nisbətən zəif nəzərə çarpır. Bu refleks də irsi və 
növdaxili  xarakter  daşıyır,  bəzi  variasiyalara  malikdir,  eyni  vaxtda  birləşmə 
refleksii yaranır, törədicinin  fəal hərəkəti nəticəsində penis vaginaya daxil olur 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə