Baytarliq təbabəTĠ genetġkasi


ziyalıları, öz mədəniyyəti, öz elmi ilə tanınır. Görkəmli Ģəxsiyyətlər xalqın zəkasını



Yüklə 3.21 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/22
tarix28.12.2016
ölçüsü3.21 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

ziyalıları, öz mədəniyyəti, öz elmi ilə tanınır. Görkəmli Ģəxsiyyətlər xalqın zəkasını, 
elmini, mədəniyyətini, mənəviyyatını dünyaya nümayiĢ etdirir». 
 
«Edəməm tərk, Füzuli, səru-kuyin yarın, 
Vətənimdir, Vətənimdir, Vətənimdir, Vətinim!» 
 
(Məhəmməd Füzuli) 
                     
 
«Yarat bir əsər ki, adın ucalsın 
Sən ölüb gedərkən yadigar qalsın».
  
 
(Ə. Cami)  
 
«Min Qazaxda köhlən ata 
Yalmanınan yata-yata 
At qan tərə bata-bata, 

 
25 
Göy yaylaqlar belinə qalx, 
Kəpəz dağdan Göy-gölə bax». 
 
 
 
(Səməd Vurğun) 
 
«Ürəyimdə o qədər sevgi varımdır Vətənə, 
Necə ki, bülbül olur aşiq çəmənə». 
 
(Əliağa Vahid) 
«Vətən daşı olmayandan 
Olmaz ölkə vətəndaşı» 
(Məmməd Araz) 
 
«Biliyi olmayan kəs, 
Suda batan gəmidir… 
Bu günün tələbəsi,
 
 
Sabahın müəllimidir!» 
 
        (Şair, BDU-nun alim-bioloqu Anar Məmmədov) 
 
Ölkəmiz,  xalqımız  isə  Vətənimiz  üçün  öz  sələflərinin  elmi  irsini  ləyaqətlə 
davam  etdirən,  yüksək  intellektual səviyyəli,  eridisiyalı  gənc  alim  potensialının 
yolunu gözləyir. Çünki elmi intellektə və elitaya malik olan xalq Davamlı İnsan 
İnkişafının  əsas  təminatçısı  hesab  edilir  və  dayanıqlı  tərəqqi  yolunu  uğurla 
davam etdirir. 
 
«Cəmiyyət  təhsilsiz  inkişaf  edə  bilməz.  Biz  çalışmalıyıq  ki,  gənclərimiz 
xalqına xas olan mənəvi, mili ənənələr əsasında tərbiyə edilsin. Təhsil ocaqla-
rında  xalqımızı  mənəvi  dəyərlər  əsasında  tərbiyələndirərək,  mənəvi  cəhətdən 
saf tərbiyələndirmək məsələsi mühüm yer tutmalıdır». 
(Heydər  Əliyev) 
 
«Ən böyük resursumuz insanların biliyidir, təhsilidir». 
(İlham Əliyev) 
 
 
 
1.2. Genetikanın üsulları 
 
İrsiyyət  və  dəyişkənliyin  molekulyar,  submolekulyar,  hüceyrə,  orqanizm, 
mikroorqnizm  və  populyasiyalar  səviyyəsində  öyrənilməsi  üçün  aşağıdakı  əsas 
üsullardan istifadə olunur: 
Hibridoloji  üsul  –  genetikanın  əsas  üsulu  olub,  orqanizmin  irsi  əlamət  və 
xassələrini  öyrənmək  üçün  çarpazlaşma  sisteminə  istinad  olunmasına  əsaslanır. 
Bu  üsulla  əvvəlcədən  seçilmiş,  bir-birindən  bir  neçə  alternativ  əlamət  və 
xassələrə  görə  fərqlənən  fərdlərin  (valideynlərin)  çarpazlaşmasından  alınan 
törəmələr  öyrənilir.  Rekombinativ  üsul  adlanan  həmin  üsul  birinci,  ikinci, 
üçüncü  və  sonrakı  nəsillərdə  alınan  hibridlər  müfəssəl  analiz  olunmaqla,  bu 
zaman  krossinqover  hadisəsinə  müvafiq  olaraq  birinci  meyozun  profaza 

 
26 
mərhələsində xromosomların xromatidləri arasında homoloji hissələrin mübadilə 
olunma prosesi gedir. Bu üsul ilk dəfə olaraq Qreqor Mendel tərəfindən (1856-
1863)  noxud  bitkisində  əlamətlərin  nəsildən  nəsilə  keçməsini  öyrənmək 
məqsədilə  tətbiq  edilməklə,  hazırda  bitki  və  heyvanların  seleksiyası  işlərində 
geniş istifadə olunan başlıca hökmran üsul sayılır. 
Geneoloji üsul – əlamətlərin nəsildən nəslə ötürülməsinin və irsi xəstəliklə-
rin  qanunauyğunluqlarının  öyrənilməsi  üçün  qohumluğa  və  genetik  yaxınlığa 
istinad  olunmasından  ibarətdir.  Bu  üsuldan  əsasən    insanın  və  tədricən  nəsil 
verən  heyvanların  irsiyyətinin  öyrənilməsində  istifadə  olunur  və  hibridoloji 
üsulun bir variantı sayılır. 
Sitogenetik  (sitoloji)  üsul  –  xromosomların  quruluşunu,  replikasiyasını, 
funksiyasını, miqdarının dəyişilməsini öyrənmək üçün tətbiq edilir. Sitogenetika 
üsulla xromosomların quruluşunun pozulması və onların sayının dəyişilməsi ilə 
əlaqədar  olan  müxtəlif  xəstəliklər  və  anomaliyalar  öyrənilir.  Bu  üsulda  əsas 
təcrübə  obyekti  kimi  bitki,  heyvan  hüceyrələrindən,  virus  və  mik-
roorqanizmlərdən istifadə olunur. Hazırda sınaq şüşələrində somatik hüceyrələri 
süni  qida  mühitlərində  (in  vivo)  yetişdirməklə  onların  çoxaldılması 
istiqamətində  elmi  axtarışlar  aparılır.  Bu  zaman  xromosomların  və  DNT-nin 
daşıyıcılarının-orqanoidlərin (ribosomlar, mitoxondrlər, plazmidlər və plastidlər) 
öyrənilməsinə önəm verilir. 
Populyasion  –  statistika  üsulu–  çarpazlaşmanın  nəticələrinin  işlənməsi, 
əlamətlər arasındakı əlaqənin öyrənilməsi, populyasiyaların genetik quruluşunun 
təhlili,  populyasiyalarda  genetik  anomaliyaların  yayılmasının  öyrənilməsi, 
müayinə  zamanı  alınan  rəqəmlərin  biometrik  təhlili  məqsədilə  işlədilir. 
Populyasiya üsulu ilə əsasən ayrı-ayrı əlamətləri  müəyyən edən resessiv və do-
minant  allellərin,  heteroziqot  və  homoziqot  orqanizmlərin  tezliyi,  populya-
siyalarda  mutagenezin,  seçmənin  və  təcrid  olunmanın  təsirindən  baş  verən 
genetik quruluşun dinamikasının dəyişilmə mexanizmi öyrənilir. 
 İmmunogenetik üsul – orqanizmlərin qan qrupları, rezus amili, qan zərdabı 
və  toxumaların,  zülalların,  fermentlərin  və  hormonlarının  öyrənilməsi  üçün 
seroloji,  immunoferment,  immunoelektroforez  və  s.  müayinələrin  aparılmasına 
əsaslanır. Bu üsulla orqanizmin immunoloji uyğunsuzluğu, immun-çatışmazlıq, 
əkizlərin mozaisizmi (genetik fərqlərin mövcudluğu) və s. ətraflı öyrənilir. 
Ontogenetik  üsul  –  müxtəlif  mühit  şaritində  ontogenezdə  genlərin  təsirini 
təhlil etmək üçün tətbiq edilir. İrsiyyət və dəyişkənliyi öyrənmək üçün biokim-
yəvi, fizioloji və s. üsullara da istinad olunur. 
Fonogenetik üsul – ontogenez zamanı xarici mühit amillərinin və genlərin 
orqanizmlərin  əlamətlərinin  dəyişilməsinə  təsir  dərəcəsini  müəyyən  etmək 
məqsədilə  tətbiq  olunur.  Qida  zəncirinin  və  mühitin  dəyişilməsi  orqanizmlərin 
dəyişilməsinə zəmin yaradır. 
Biometrik  üsul  –  bir  qrup  riyazi  üsullardan  ibarət  olub,  bütün  üsulların 
tərkib hissəsini təşkil edən statistik analizlərin nəticəsi hesab olunur. Analizlərin 
nəticələrinin  ehtimallılıq  dərəcəsinə  əsasən  təcrübə  və  nəzarət  qrupları 
arasındakı fərqin düzgünlük dərəcəsi müəyyən edilir. 

 
27 
Mutasion üsulla – mutagen amillərin təsirindən orqanizmin hüceyrələrində 
xromosomların,  DNT-nin,  ümumilikdə  genetik  aparatın  xassələrinin  dəyişilmə 
dinamikası müəyyənləşdirilir. Bu üsuldan bitkilərin və ipək (barama) qurdlarının 
seleksiyasında,  bakteriyaların  yeni  ştammlarının  alınmasında  hazırda  geniş 
istifadə olunur. 
Əkizlər üsulu – bir, iki, üç və daha artıq yumurta hüceyrələrinin mayalan-
ması  zamanı  əmələ  gələn  əkizlər  üzərində  xarici  mühit  amillərinin  orqanizmə 
təsirini və onların genotiplə vəhdətinin öyrənilməsində istifadə edilir. 
Monosom üsulu – genlərin  yerləşdiyi xromosomu və onların xromosomda 
yerləşdiyi yeri təyin etmək məqsədilə istifadə olunur. 
Modelləşdirmə üsulu –  başlıca olaraq molekulyar biologiyada, gen mühən-
disliyində  və  biotexnologiyada  geniş  istifadə  edilən  müasir  üsuldur.  Bu  zaman 
populyasiyalarda  kəmiyyət  (miqdar)  əlamətlərinin  nəsildən  nəsilə  keçməsini  və 
aparılan  seleksiya  işlərində  istifadə  olunan  üsulların  səmərəliliyini  müəyyən 
etmək  məqsədilə  kompyüter  proqramlarından  və  internet  şəbəkəsindən  istifadə 
olunur. 
 
 
1.3. Genetika elminin inkiĢaf tarixi 
 
Başqa  elmlərə  nisbətən  genetikanın  tarixi  o  qədər  də  qədim  deyildir.  XVIII-
əsrin  ortalarında  alman  alimi  İ.Kelreyter  54  növ  bitki  hibridləri  üzərində  təcrübə 
aparan  zaman  onlarda  müxtəlif  cinslilik  və  əlamətlərin  nəslə  keçməsinin  bəzi 
qanunauyğunluqlarını  aşkar  etmişdir.  Alman  alimi  A.Qartner,  fransız  alimləri 
O.Sajre  və  Ş.Noden,  ingilis  alimi  Q.Nayt  bitkilərdə  növlərarası  və  növdaxili 
çarpazlaşma  apardıqda  əlamət  və  xassələrin  kompleks  formada  nəslə  keçməsi 
barədə  məlumat  versələr  də,  ayrı-ayrı  əlamətlərin  valideynlərdən  onların  törəmə-
lərinə  keçməsini  nəzərə  almamışlar.  Lakin  Çarliz  Darvin  (1809-1882)  «Növlərin 
mənşəyi»  və  s.  əsərlərində  ilk  dəfə  olaraq  irsiyyət  və  dəyişkənliyi  öyrənən  bütün 
alimlərin  aldığı  nəticələri  ümumiləşdirərək  hər  iki  hadisənin  təbii  seçmənin  və 
təkamülün  hərəkətverici  amili  olmalarını  elmi  əsaslarla  sübut  etmişdir.  Lakin  bu 
elmin  əsas  banisi  çex  alimi  İohan  Qreqor  Mendel  olmuşdur.  Genetika  elminin 
inkişafında aşağıdakı əsas mərhələlər ayırd edilir: 
–  1900-1912-ci  illəri  əhatə  edən  birinci  mərhələ  genetikanın  klassik 
mərhələsi  adlanmaqla,  əsasən  Q.Mendelin  noxud  bitkisi  üzərində  apardığı 
fundamental    təcrübələrlə  əlamətlərin  nəsildən  nəsilə  keçməsi  və  onların  növ-
bələşməsinin  sübut  olunması  ilə  səciyyələnir.  Bu  dövrdə  Danimarka  alimi 
Vilhelm Lyudviq İohansen (1857-1927) «gen», «genotip» və «fenotip» termin-
lərini təklif etmiş, populyasiya və təmiz xətlər təlimini yaratmışdır.  
 –  ikinci  mərhələ  (1912-1925)  –  amerika  alimi  Tomas  Çent  Morqanın  öz 
tələbləri  A.Stertevant,  K.Bridces  və  Ç.Müllerlə  birlikdə  drozofil  milçəkləri 
(Drosophila  melanoqaster)  üzərində  apardıqları  fundamental  təcrübələrlə 
xromosomları kəşf etmələri və bu nəzəriyyəni yaratması ilə səciyyələnir. Onlar 
müəyyən  etmişlər  ki,  orqanizmin  irsiyyət  amilləri  –  genlər  hüceyrələrin 

 
28 
nüvəsində  yerləşən  xromosomlarda  cəmləşir.  T.Morqan  və  onun  tələbələri  ilk 
dəfə  olaraq  genetik  xəritənin  tərtib  edilmə  üsulunu  və  onun  mexanizmini 
müəyyən etmiş, həmçinin cinsiyyətin təyin olunmasında xromosomların rolunu 
elmi əsaslarla aşkarlamışlar. Xromosom nəzəriyyəsinin kəşfi genetikanın sərbəst 
elm  kimi  inkişafına  böyük  təkan  vermiş  və  molekulyar  biologiyanın  təşəkkül 
tapmasına zəmin yaratmışdır. 
–  üçüncü  mərhələ  1925-1940-cı  ildən  başlayaraq  müasir  genetika mərhələsi 
adlanır və irsiyyətin molekulyar səviyyədə öyrənilməsi ilə xarakterlənir. Bu dövrdə 
F.Krik,  C.Uotson  tərəfindən  DNT  molekulunun  quruluşu,  F.Krik,  M.Nirenberq, 
C.Oçoa,  D.Mettey  tərəfindən  genetik  kod  kəşf  olunmuş,  Q.Korana  tərəfindən  isə 
kimyəvi  yolla  gen  sintez  edilmişdir.  Hazırda  genin  bir  orqanizmdən  digərinə 
köçürülməsinə  əsaslanan  genetika  mühəndisliyi  elmi,  mikroorqanizmlərin, 
virusların, göbələklərin, ibtidailərin genetikasının molekulyar səviyyədə öyrənilməsi 
istiqamətində  fundamental  elmi-tədqiqatlar  aparılmaqla,  çox  böyük  uğurlar  əldə 
olunmuşdur.  Rus  alimlərindən  N.Koltsov,  U.Filipçenko,  N.Vavilov,  Q.Nadson, 
Q.Filippov  süni  yolla  mutasiya  almış,  N.Vavilov  isə  irsiyyət  dəyişkənliyinin 
homoloji sıralar qanunu kəşf etmişlər. 
–  dördüncü  və  müasir  mərhələ  molekulyar  biologiyanın,  molekulyar 
genetikanın,  immunogenetikanın,  gen  mühəndisliyi  və  biotexnologiya  kimi 
bəşəri  əhəmiyyətli,  mütərəqqi  və  dinamik  yüksələn  düz  xətlə  inkişaf  edən  elmi 
prioritetlərin yavranması və təşəkkül tapması ilə səciyyələnir. 
Hazırda həmin elm sahələrinə əsaslanaraq, biologiyanın, kənd təsərrüfatının, 
sənayenin,  təbabətin,  baytarlıq  təbabətinin,  ümumilikdə  isə  molekulyar 
biologiyanın  ən  aktual  və  qlobal  miqyaslı  problemləri  ətraflı  öyrənilir,  bu 
istiqamətdə  elmi  axtarışlar  davam  etdirilir  və  böyük  elmi-praktiki  əhəmiyyətli 
uğurlar əldə olunur. S.Çetverkov populyasion genetikanın, akademik L.Ernst isə 
baytarlıq  təbabəti  genetikasının  yaradılmasında  çox  böyük  işlər  görmüşdür. 
Azərbaycanda  genetika  elminin  yaranmasında,  formalaşmasında  və  inkişafında 
milli  təbiətşünaslıq  elmimizin  banisi  H.Zərdabinin,  akademiklər  F.Məlikov, 
M.Sadıqov,  A.Qarayev,  H.Həsənov,  Ş.Tağıyev,  M.Musayev,  H.Əliyev, 
Ə.Quliyev,  A.Ağabəyli,  İ.Mustafayev,  V.Tutayuk,  M.Qəniyev,  N.Şirinov, 
Y.Hacıyev,  C.Əliyev,  U.Ələkbərov,  M.Salmanov,  S.Məmmədova,  professorlar 
Y.Səfərov,  Ə.Əsgərov,  R.Qədimov,  R.Ağabəyli,  E.Axundova,  C.Axundov, 
E.Əliyev,  Z.Verdiyev,  R.Mehdiyev,  T.Turabov,  A.Məmmədov,  M.Axundov, 
Q.Mustafayev,  Z.Qarayev,  C.Nəcəfov,  M.Babayev,  R.Quliyev,  A.Quliyev, 
Q.Abdullayev, E.Ağayeva, İ.Əzimov, E.Əliyev, R.Səfərov və b. olduqca böyük 
xidmətləri  olmuşdur.  Ölkəmizdə  kənd  təsərrüfatı  heyvanlarının  və  bitkilərinin 
genetik  fondunun,  seleksiyasının  və  yetişdirilməsinin  öyrənilməsi  və  təkmilləş-
dirilməsinin  əsas    elmi  mərkəzi  ADAU  olmuşdur.  Bu  təhsil  ocağında  elmi-
pedaqoji  fəaliyyəti  ilə  fomalaşan  və  məşhurlaşan  korifey  sələflərin  irsi,  yolu 
onların xələfləri tərəfindən nəinki təkcə baytarlıq təbabəti və zootexniya elmləri 
sahəsində, eləcə də aqronomluq, meyvə-tərəvəzçilik, bitki mühafizəsi və başqa 
sahələrdə  də  uğurla  davam  etdirilir.  Akademik  Siddiqə  Məmmədova
professorlar Bəhmən Xəlilov və İbrahim Cəfərov entomologiya, Amin Babayev 

 
29 
ekoloji kənd təsərrüfatı, Zaur Həsənov yeni və yüksək məhsuldar meyvə, Şikar 
Əliyev tərəvəz, Famil Şərifov üzüm sortlarının seleksiyası, Qəmbər Abdullayev 
endemik  qoyun  cinslərinin  yetişdirilməsi,  Rübail  Allahverdiyev  ekoloji 
patologiyaların  öyrənilməsi  Nazim  Yusifov  yem  bitkilərinin  biokimyasının  və 
səmərəliliyinin  artırılması,  Vaqif  Novruzov,  Zaur  Hümbətov  bitki  örtüyünün 
botaniki  tərkibi  və  genefondunun,  Elman  Mövsümov  ekoloji  kimyanın 
genetika ilə əlaqəsinin və qida kimyasının öyrənilməsi, Hasil Fətəliyev heyvan 
və  bitki  mənşəli  yeyinti  məhsullarının  genetik  və  keyfiyyət  aspektlərinin, 
genetik  modifikasiya  olunmuş  məhsulların  neqativ  fəsadları,  dosentlər 
Firudin  Qurbanov  yeni  qarğıdalı  sortunun  yetişdirilməsi,  Nizami  Seyidəliyev 
pambıqçılıq  sahəsində  fundamental-tətbiqi  və  mühüm  təsərrüfat  əhəmiyyətli 
elmi axtarışlar apararaq uğurlu nəticələrə nail olmuşdur. Dərslik tərtib olunarkən 
müəlliflər  təbiətşünaslıq,  biologiya,  təbabət,  baytarlıq  təbabəti,  tibbi  biologiya, 
genetika, 
seleksiya, 
mikrobiologiya, 
virusologiya, 
biotexnologiya 
və 
immunologiya  elmlərininin  inkişafında  çox  böyük,  misilsiz  xidmətləri  olan 
klassik və müasir dünya və vətən alimlərinin, eləcə də onların xələflərinin elmi 
irsi,  yaradıcılıqları,  keçdikləri  şərəfli,  çətin  və  mənalı  həyat  yolu  barədə 
tələbələrə  və  oxuculara  qısa  və  lakonik  bioqrafik  məlumat  verməyi 
məqsədəuyğun  hesab  etdi.  Onların  elmi  irsi  gənclərimiz,  oxucularımız  və 
gələcək nəsillər üçün nümunə və başlıca həyat amalı olmalıdır. «Tariximizin hər 
səhifəsi  bizim  üçün  əzizdir.  Tarixi  olduğu  kimi  qəbul  etmək,  dərk  etmək  və 
qiymətləndirmək  lazımdır».  «Tariximiz  bizim  üçün  dərs  olmalıdır.  Tarix  heç 
nəyi silmir. Xalq gərək daim öz kökünü xatırlasın». (Heydər Əliyev) 
 
 
 
Johann Qreqor Mendel  
(1822-1884) 
 
Genetika  elminin  banisi,  Çexiya  təbiətşünas 
alimi  Johann  Qreqor  Mendel  1843-cü  ildə 
Olmyutsa  Universitetinin  nəzdində  fəlsəfə  sinfini 
bitirib,  həmin  il  Bryunna  kilsəsinin  dinləyicisi 
olub.  O,  1849-1868-ci  illərdə  orta  məktəbdə 
təbiətşünaslıq  müəllimi  işləyib;  1851-1853-cü 
illərdə  Vyana  Universitetində  fızika,  riyaziyyat, 
zoologiya,  fıtopatologiya,  ümumi  paleontologiya 
və  entomologiya  elmlərinin  öyrənilməsi  ilə 
məşğul  olub.  Q.Mendel  10  il  müddətində  (1853-1863)  27.225  noxud  bitkisi 
(Pisum  sativum)  üzərində  analiz  aparmış,  1865-ci  ildə  Brunna  təbiətşünaslıq 
cəmiyyətində  aldığı  nəticələr  haqqında  məruzə  etmiş  və  1866-ci  ildə 
"Təbiətşünaslar  cəmiyyətinin  əsərləri"  jurnalında  "Bitkilərin  hibridləri  üzərində 
təcrübələr"  adlı  ilk  elmi  məqalələrini  dərc  etdirmişdir.  Genetikanın  3  əsas 
qanununu (1-ci qanun – dominamlıq – nəslin eyniliyi, 2-ci qanun – əlamətlərin 

 
30 
parçalanması,  3-cü  qanun  –  sərbəst  kombinasiya  olunma)  kəşf  etməklə 
genetikanın inkişafında  misilsiz  xidmət  göstərmişdir.  O,  toxumları  sarı  və  yaşıl 
rəngli olan noxud bitkilərini çarpazlaşdırmış (monohibrid çarpazlaşdırma) və F
1  
nəslində  bütün  bitkilərin  rəngi  sarı  olduğundan,  yəni  sarı  rəng  yaşıl  rəng 
üzərində  dominantlıq  (ağalıq)  etdiyi  üçün  bu  hadisəni  dominantlıq  (latınca 
«domine»-«ağa»),  alternativ  əlaməti  isə  resessivlik  (latınca  «recessus»-
«uzaqlaşma»,  «kənarlaşma»)  adlandırmışdır  (1-ci  qanun).  Sonra  alim  1-ci 
nəsildə  alınan  bitkiləri  öz  aralarında  çarpazlaşdırdıqda  1-ci  nəsildə  gizli  qalan 
yaşıl  rəng  2-ci  nəsildə  parçalanma  nəticəsində  üzə  çıxmış  və  üstünlük  təşkil 
etmişdir  (2-ci  qanun).  2-ci  nəsildə  (F
2
)  dihibrid  çarpazlaşma  nəticəsində 
əlamətlər  (genlər)  bir-birindən  asılı  olmayaraq  sərbəst  paylanır  (3-cü  qanun). 
Onun yaratdığı mendelizm təliminin əsas mahiyyəti orqanizmlərin əlamətlərinin 
inkişafını və onlarin gələcək nəsillərə verilməsini təmin edən irsiyyət amillərinin 
diskretliyindən bəhs edir. Q.Mendelin kəşf etdiyi qanunlar yalnız 35 ildən sonra 
(1900)  Q.de  Friz  (Hollandiya),  K.Korrens  (Almaniya)  və  E.Çermak  (Avstriya) 
tərəfindən  bir-birindən  xəbərsiz  müxtəlif  bitkilər  (lalə,  qarğıdalı,  noxud) 
üzərində  sübut  olunmuşdur.  Məhz  bundan  sonra  mendelizm  genetika  və 
biologiya elminin aparıcı nəzəriyyəsi kimi tanındı və məşhurlaşdı. 
 
 
Tomas Gent Morqan  
(1861– 1945) 
 
Müasir biologiya elminin banilərindən biri, dünya 
şöhrətli  məşhur  Amerika  bioloqu,  Nobel  Mükafatı 
Laureatı  Tomas  Gent  Morqan  1886-cı  ildə  Kentikk, 
1891-ci  ildə  isə  Baltimoredəki  Cons  Xorkins 
universitetini  bitirmişdir.  O,  irsiyyətin  xromosom 
nəzəriyyəsinin  əsasını  qoymuş,  ayrı-ayrı  əlamətlərin 
və 
onların 
kombinasiyasının 
növbələşməsinin 
öyrənilməsi    üçün      genetika  elminin  tarixində      ilk   
dəfə ən əlverişli bioloji model olaraq meyvə (drozofil) 
milçəyindən təcrübə obyekti kimi istifadə etmişdir. Bu üsula sonralar da genetik 
tədqiqatların  aparılmasında  çox  istinad  olunmuşdur.  T.C.Morqan  drozofıl 
milçəyi  üzərində  fundamental  elmi-tədqiqat  işləri  apararaq  (1910)  müəyyən 
etmişdir  ki,  irsiyyətin  maddi  əsasını  təşkil  edən  genlər  məhz  xromosomlarda 
yerləşir.  İrsi  əlamətlərin  nəsildən-nəsilə  keçməsində  xromosomların  rolunu  ilk 
dəfə  olaraq  T.Morqan  sübut  etmiş,  bununla  da  genetikanın  ikinci  mərhələsi 
başlanmışdır.  Alim  üç  şagirdi  (A.Stertevant,  K.  Bridces  və  Q.  Müller)  ilə 
birlikdə sübut etmişdir ki, irsiyyətin əlamətlərinin təminatçısı olan irsi amillər – 
genlər hüceyrə nüvəsinin xromosomlarında yerləşir və cəmləşir, irsi əlamətlərin 
nəsildən nəsilə ötürülməsi Q.Mendelin qanunları çərçivəsindən çıxaraq, ona tabe 
olmayaraq,  cinsiyyət  hüceyrələrinin  yetişməsi  və    mayalanma  zamanı 
xromosomların  taleyi  ilə  müəyyən  olunur.  Həmin  nəticələr  bir-birindən  asılı 

 
31 
olmayan  iki  üsulla-hibridoloji  və  sitoloji–  aparılan  eksperimental  təcrübələr 
nəticəsində  aşkar  edilmişdir.  Q.Morqan  və  şagirdləri  ilk  dəfə  olaraq  genetik 
xəritənin  tərtib  edilməsi  üsulunu  müəyyən  etmiş  və  cinsiyyətin  təyin  olunma-
sında  xromosom  mexanizmini  aşkar  etmişlər.  Genetika  elminin  sonrakı 
nailiyyətlərinin  hamısı  və  bu  elmin  inkişafı  məhz  Q.Morqanın  irsiyyətin 
xromosom nəzəriyyəsi ilə əlaqədar olmuş və təşəkkül tapmışdır. Alimin bu nəzə-
riyyəsi  sitologiya,  embriologiya,  biokimya,  təkamül  təlimi  və  biologiyanın  ən 
yeni  sahələri  olan  molekulyar  biologiya,  molekulyar  genetika,  genetika 
mühəndisliyi və biotexnologiyanın dinamik və sürətli inkişafı üçün müstəsna rol 
oynamışdır.  Ümumilikdə  Q.Morqanın  xromosom  nəzəriyyəsi  bütün  biologiya 
elimlərinin  dinamik  yüksələn  düz  xətlə  inkişafı  üçün  çox  mühüm  zəmin 
yaratmışdır. 
 
 
Vavilov Nikolay  Ġvanoviç  
(1887-1943) 
 
Məşhur  rus  alimi,  genetik,  seleksiyaçı,  akade-
mik,  genetika  elminin  ən  başlıca  qanunlarından  biri 
sayılan  irsiyyətli  dəyişkənliyin  homoloji  sıralar 
qanununun  banisi(1919)  Nikolay  İvanoviç  Vavilov 
müasir 
seleksiyanın 
elmi 
əsaslarını,  mədəni 
bitkilərin  mənşəyi  və  onların  coğrafı  arealının 
yayılması  haqqında  təlimin  təməlini  qoymuşdur. 
Onun  rəhbərliyi  ilə  300  mindən  çox  müxtəlif  növə  mənsub  mədəni  bitki 
nümunəsi  olan  zəngin  dünya  herbari  kolleksiyası  yaradılmışdır.  O,  həm  də 
texniki  bitkilərdə  yoluxucu  xəstəliklərə  qarşı  immunitetin  yaradılması  təliminin 
və  bitki  immunogenetikasının  banisi  sayılır.  N.İ.Vavilovun  rəhbərliyi  ilə 
bitkilərin  genetikası,  seleksiyası  və  mühafızəsinə  həsr  olunmuş  çoxlu  sayda 
monoqrafıyalar  hazırlanmış,  namizədlik  və  doktorluq  dissertasiyaları  müdafiə 
edilmişdir. Alim ona qarşı bir neçə dəfə sovet imperiyası rəhbərlərinin təzyiqlər, 
təqiblər göstərməsinə, müxtəlif şantaj xarakterli sanksiyalar və diskriminasiyalar 
tətbiq etməsinə, hətta həbs olunmasına baxmayaraq seleksiya və genetika elmləri 
sahəsində  elmi  axtarışlarını  səylə  davam  etdirmiş,  elmi,  praktiki  və  nəzəri 
əhəmiyyətli nəticələrə nail olmuşdur. N.İ.Vavilovun elmi axtarışlarının məntiqi 
nəticəsi  olaraq  hazırda  bitkilərin  seleksiyası,  genetikası  və  yeni  yüksək 
məhsuldar  taxıl,  şəkər  və  yem  çuğunduru,  yonca,  qarğıdalı  və  s.  sortların 
yetişdirilməsi  üçün  onun  təklif  etdiyi  üsullara  çox  böyük  önəm  verilir  və 
onlardan  geniş  istifadə  olunur.  Hazırda  genetika,  seleksiya,  immunogenetika, 
molekulyar  genetika  və  biologiya,  gen  mühəndisliyi  və  biotexnologiya  elmləri 
üzrə  elmi  axtarışların  aparılması  prosesində  N.İ.Vavilovun  tədqiqatlarına  çox 
önəmli yer verilir və onlara geniş istinad edilir. 
 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə