Qlobal tüTÜn epidemiyasi barəDƏ Üst-nin MƏruzəSİ, 2008-ci IL. Mpower tədbirlər kompleksi yaĢayır və təsir edir



Yüklə 1.03 Mb.
Pdf просмотр
səhifə8/10
tarix21.04.2017
ölçüsü1.03 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

ilə

)

 

İstehlak (sol şkala)  

Aksiz vergisi tarifi (sağ şkala) 

45


TÜTÜNƏ QARġI QLOBAL MÜBARĠZƏ 

SAHƏSĠNDƏ OLAN VƏZĠYYƏT   

EFFEKTLİ TƏDBİRLƏRİN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ 

YALNIZ İNDİ BAŞLAYIR 

MPOWER effektli tədbirlər 

kompleksinin həyata keçirilməsi və 

riayət olunmasının təminatına dair 

qlobal səylər, tütünlə mübarizə üzrə 

ÜST Çərçivə konvensiyasına 

müvafiq olaraq və üzərinə 

götürülmüş öhdəliklər əsasında   

tütün epidemiyasına son qoya və öz 

əhalisinin sağlamlığının 

qorunmasında ölkələrə yardım edə 

bilər. Qlobal səviyyədə tütünlə 

mübarizə üzrə səylərin sonrakı 

inkişafı meyarlarının 

müəyyənləşdirilməsi və monitorinqi 

məqsədi ilə “Qlobal tütün 

epidemiyası barədə ÜST-nin 

Məruzəsi, 2008-ci il”-də ÜST üzv 

ölkələrində tütünlə mübarizə 

sahəsində olan hazırki vəziyyət 

barədə ətraflı məlumat verilir. 

Məruzədə milli hökumətlərin artıq 

nə etdiyi və hələ nə edəcəyi 

göstərilir.    

ÜST MPOWER-in altı strategiyası 

barədə məlumatları bütün üzv 

ölkələrdən toplamışdır. 

Məlumatların toplanması ölkələr 

üzrə məruzələrin nəzərdən 

keçirilməsi, başlanğıc sənədlərin 

(məsələn, qanunlar və normativ 

aktlar) təhlili və onlara riayət 

olunmasına dair rəsmi 

məsləhətlərin aparılması vasitəsi ilə 

ölkələrdə olan ekspertlərlə həyata 

keçirilmişdir. Bu ilk məruzənin 

hazırlanması üçün azı 179 üzv 

ölkələr və bir ərazi üzrə bəzi 

məlumatlar alınmışdır ki, bu da Yer 

kürəsinin ümumi əhalisinin 99%-ni 

təşkil edir. Etibarlı və müqayisə 

olunan məlumatların əldə edilməsi 

üçün bütün səylərə baxmayaraq 

nəzərə alınmalıdır ki, bu, ilk belə 

növ qlobal miqyaslı təşəbbüsdür; 

mövcud çatışmazlıqlar və 

uyğunsuzluqlar növbəti 

məruzələrdə aradan qaldırılacaq. Bu 

ilk dəfə aparılan sistemli qlobal 

qiymətləndirmənin ilkin nəticəsi 

ondan ibarətdir ki, hər bir ölkə 

tütün epidemiyasına son qoymaq 

üçün çox şey etməlidir. Son illərdə 

əldə edilən irəliləməyə baxmayaraq 

heç bir hökumət bütün əsas effektli 

tədbirləri tam həyata keçirməmişdir 

– monitorinq, tütün tüstüsündən

azad zonaların yaradılması, 

tütündən asılılığın müalicəsi, 

qutular üzərində sağlamlığa dəyən 

zərər barədə xəbərdarlıqlar, 

reklamın, satışın stimullaşdırılması 

və sponsorluğun qadağan edilməsi, 

tütün məmulatlarına qoyulan 

vergilər. İrəlidə bir çox problem 

var, lakin bu problemlər eləcə də 

ölkələrin rəhbərlikləri qarşısında 

səhiyyə sahəsində olan ən ağır 

müasir böhranlardan birinə son 

qoymaq imkanı verir.       

Qeyd olunmalıdır ki, dünya 

əhalisinin qlobal sayına uyğun 

olaraq bu və ya digər strategiya ilə 

əhatə səviyyəsini əks etdirən bu 

fəsildə göstərilən rəqəmlər, 

qoyulmuş konkret suala alınmış 

cavab üzrə seçilmiş ölkələrin 

əhalisinin sayından irəli gələrək 

hesablanıb.    

Tütünsüz dünyanı təsəvvür edin 

46


DÜNYADA  TÜTÜNLƏ  MÜBARĠZƏ  STRATEGĠYALARIN

IN 

HƏYATA 

KEÇĠRĠLMƏSĠNĠN

 

VƏZĠYYƏTĠ 

Məhsulla bağlı məlumatda tütün sənayesi 

siqaretçəkmənin sağlamlığa dəyən zərəri barədə hər 

dəfə susur; reklama ayrılan vəsaitlə, siqaretçəkmənin 

sağlamlığa dəyən zərəri barədə məlumatların məşhur 

jurnallar tərəfindən dərc olunmasına mane olur; siqaret 

çəkənlər üçün asan əldə edilən məlumatın digər 

məhdudlaşdırma üsullarına əl atır. 



Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı: Dünyada səhiyyənin vəziyyəti barədə məruzə, 1999-cu il.

Faiz

 pay

ı (

öl





ri

n

 s

ay

ı m

üva

fi

q

 s

üt

unda

 göst

əri

lib)

 

      Tütün              Tütünün

          

Sağlamlıq    

 Reklama  

 

 

Vergilər 

  

tüstüsündən    istifadəsindən    üçün zərər  

  qoyulan

 

  

azad zonalar     imtina üçün   

 barədə 

 qadağalar

 

 

yardım     xəbərdarlıqlar 

proqramları

Məlumatlar 

yoxdur

 

  

Tədbirlərin 

olmaması

      

Minimum 

tədbirlər  

Orta 

tədbirlər  

Tam  

tədbirlər  

kompleksi 

Faiz

 pay

ı (

öl





ri

n

 s

ay

ı m

üva

fi

q

 s

üt

unda

 göst

əri

lib)

 

 Monitorinq 

Yeni və ya hər hansı 

məlumatlar yoxdur

   

Yaşlı əhali və ya gənclər 

üzrə yeni, lakin qeyri-

reprezentativ 

məlumatlar

     

Yaşlı əhali və gənclər 

üzrə yeni, lakin qeyri-

reprezentativ 

məlumatlar və ya 

    

yaşlı əhali üzrə yeni və 

reprezentativ 

məlumatlar, lakin 

gənclər üzrə yeni 

məlumatlar yoxdur; və 

ya gənclər üzrə yeni və 

reprezentativ 

məlumatlar var, lakin 

yaşlı əhali üzrə yeni 

məlumatlar yoxdur  

Həm yaşlı əhali həm də 

gənclər üzrə məlumatlar 

yenidir, lakin ya yaşlı 

əhali, ya da gənclər üzrə 

qeyri-reprezentativdir 

Məlumatlar yaşlı əhali 

və gənclər üzrə yeni və 

reprezentativ 

məlumatlar üzrə 

minimal tələblərə cavab 

verir 

* Qeyd olunmalıdır ki, vergiyə dair “Tədbirlərin olmaması” mənası aksiz vergi tarifinin

25% və ya aşağı olması deməkdir. Tütün tüstüsündən azad zonaların yaradılmasına dair 

“Tədbirlərin olmaması” mənası siqaretçəkmənin qadağan edilməsi barədə ya səhiyyə 

obyektlərini, ya da təhsil müəssisələrini əhatə edən qanunvericiliyin olmaması deməkdir. 

47


Ölkələrin yarısından çoxu 

monitorinqin nəticələri barədə 

minimal məlumata malik deyil 

Monitorinq tütün epidemiyası ilə 

mübarizə aparmaq üçün 

hökumətlərə lazım olan əhəmiyyətli 

məlumatların əldə edilməsinə 

imkan yaradır. Hərtərəfli  

monitorinq tütündən istifadəni, 

eləcə də tütünün zərəri ilə bağlı 

cəmiyyətin münasibətini və bilikli 

olmasını izləyir və sənədlər 

əsasında hökumətlərə epidemiyanın 

miqyası və xüsusiyyətini 

qiymətləndirməyə, konkret 

müdaxilə tədbirlərini aparmaq üçün 

məqsədli qrupları müəyyən etməyə, 

müxtəlif tədbirlərin nəticələrinə 

nəzarət etməyə və lazım gəldikdə 

onları təkmilləşdirməyə imkan 

verir. İndiki ilk məruzəni 

hazırlamaq üçün ÜST ölkə 

səviyyəsində sorğu vasitəsi ilə 

gənclər və yaşlı əhali tərəfindən 

tütündən istifadə üzrə münasibətə 

dair monitorinqin fəaliyyətinin 

qiymətləndirməsini həyata 

keçirmişdir. 

193 üzv dövlətdən yalnız 86-da 

yeni, ümummilli reprezentativliyə 

malik həm yaşlı əhali, həm də 

gənclərə dair məlumatlar vardır. 

Planetin əhalisinin yarısı tütündən 

istifadəyə dair heç olmazsa 

minimum adekvat məlumat 

olmayan regionlarda yaşayır. 

Monitorinq sistemləri xüsusilə də 

gəlir səviyyəsi aşağı və orta olan

 

ölkələrdə zəifdir; gəlir səviyyəsi 



yüksək olan

 

ölkələrin heç olmasa 



minimal adekvat monitorinq barədə 

məlumat yığmaq (73% ölkələr) 

ehtimalı yüksəkdir, nəinki  gəlir 

səviyyəsi orta (43%) və ya aşağı 

(24%) olan

 

ölkələrin. Lakin əsas 



monitorinq böyük xərc tələb etmir 

və praktiki olaraq bütün ölkələrin 

imkanları çərçivəsindədir.   

Bu yaxınlarda yaşlı əhalinin 

reprezentativ sorğuları keçirilmiş 

127 ölkənin 44-də, məlumatlar 

Səhiyyə sahəsində ümumdünya 

sorğu və ya ÜST-nin epidnəzarətə 

mərhələli yanaşması (STEPS) kimi, 

beynəlxalq sorğu vasitələrinin 

köməyi ilə aparılmışdır

109


. Bu 127 

ölkədən 25-i submilli səviyyədə 

gənclər arasında tütündən 

istifadənin Qlobal tədqiqatı 

məlumatlarına malikdir və 68-i – 

milli səviyyədə gənclər arasında 

tütündən istifadənin Qlobal 

tədqiqatı məlumatlarına malikdir. 

Bu o deməkdir ki, ümummilli 

miqyasda reprezentativliyə malik 

həm yaşlı əhali, həm də gənclərə 

dair məlumatları olan 86 üzv 

ölkənin beşdə biri öz məlumatlarını 

müstəqil, heç bir beynəlxalq yardım 

almadan işləyib hazırlamışdır. Daha 

hərtərəfli monitorinqin, xüsusilə də 

ümumiyyətlə heç bir məlumatları 

olmayan və ya köhnəlmiş, ya da ki, 

qeyri-reprezentativ ümummilli 

miqyaslı məlumatları olan 108 

ölkədə aparılması zəruridir. Yaşlılar 

arasında tütündən istifadənin 

Qlobal tədqiqatı, gənclər arasında 

tütündən istifadənin Qlobal sorğusu 

və ÜST-nin mərhələli yanaşması 

(STEPS) kimi təşəbbüsləri, əksər 

ölkələrdə tütünə dair epidnəzarətin 

aparılması üçün potensialın 

yaradılmasında həlledici əhəmiyyət 

daşıyır.  



Yalnız dünya əhalisinin 5%-i 

tütün tüstüsündən azad zonaların 

yaradılması barədə hərtərəfli 

qanunlar vasitəsi ilə mühafizə 

olunur 

Tütün tüstüsündən azad zonalar 

həm siqaret çəkənlərin, həm də 

çəkməyənlərin sağlamlığının 

mühafizəsində, eləcə də ictimai 

yerlərdə siqaretçəkmənin sosial 

qəbul edilməzliyi barədə dəqiq 

təsəvvürlərin yayılmasında ən 

mühüm rol oynayır. Tütün 

tüstüsündən azad zonaların 

yaradılması barədə qanunlar işçiləri 

xərçəng xəstəliyi yaradan və qanın 

laxtalanması və ürəyə daxil olması 

proseslərini dəyişən kimyəvi 

maddələrdən qoruyur, eləcə də 

mühüm dərəcədə siqaretçəkənləri 

bundan imtina etməyə 

həvəsləndirir.  



MPOWER-

i tələb edin! 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Yalnız tütün tüstüsündən azad zonalar, binada 

hər hansı bir siqaret çəkmək yeri olmadan 

müvafiq qanunlara riayət olunmanın effektli 

təminatı olduqda işçiləri və digərlərini 

mühafizə edə, eləcə də siqaret çəkənləri 

bundan imtina etməyə həvəsləndirə bilər. 

İstisnalar tətbiq edilmə hüququnu çətinləşdirir 

və tütün tüstüsündən azad zonaların 

yaradılması barədə qanunların effektliyini heçə 

endirir.   

Tütün tüstüsündən azad zonaların icbari olaraq 

yaradılması barədə qanunvericiliyi qəbul edən 

ölkələrin sayının artmasına baxmayaraq 

ölkələrin böyük əksəriyyətində belə qanunlar 

mövcud deyil, ya da bu qanunlar çox 

məhduddur və ya onlara riayət olunmasının 

təminatı qeyri-effektlidir.   

İstənilən ölkədə əhəmiyyətinə görə üstünlük 

uşaq və xəstələrin mühafizəsinə verilməlidir, 

lakin 74 ölkədə (ictimai yerlərdə 

siqaretçəkmənin qadağan edilməsi üzrə 

qanunların vəziyyəti barədə məlumat verən 

179 ölkə və 1 ərazinin 40%-dan çoxu) hələ də 

səhiyyə müəssisələrində siqaret çəkməyə icazə 

verilir və təxminən eyni sayda ölkələrdə hələ 

də məktəblərdə siqaret çəkməyə yol verilir. 

Nəticədə dünya əhalisinin demək olar ki,  

yarısı      hökumətləri xəstəxanalarda insanları 

passiv siqaretçəkmədən qorumayan ölkələrdə 

yaşayır və təxminən 40% ölkələr məktəblərdə 

öz uşaqlarını siqaretçəkmədən qorumur. 

Ümumiyyətlə 80 ölkədə siqaretçəkmə ya 

məktəblərdə, ya da xəstəxanalarda və ya həm 

məktəblərdə, həm də xəstəxanalarda qadağan 

edilmir, bununla da məktəblilər və/və ya 

xəstələr mühafizədən məhrum edilirlər.   

Ümumiyyətlə 

bazarlarda sabit 

artım sahələri var, 

xüsusilə də Asiya 

və Afrikada. …

 

Cəlbedici 

perspektivdir.

 

Britaniya-amerika tütün şirkətinin 



daxili sənədi (1990 il.) 

MONĠTORĠNQ BARƏDƏ MƏLUMAT

 

ĠCTĠMAĠ YERLƏRDƏ SĠQARETÇƏKMƏNĠN 

QADAĞAN EDĠLMƏSĠ BARƏDƏ

 

QANUNVERĠCĠLĠK 

 

Öl





ri



fa

iz

 pay

ı (

öl





ri

n

 s

ay

ı m

üva

fi

q

 s

üt

un

da g

öst

əri

lib)

 

Öl





ri



fa

iz

 pay

ı (

öl





ri

n

 s

ay

ı m

üva

fi

q

 s

üt

un

da g

öst

əri

lib)

 

Yaşlı əhali və gənclər üzrə 

yeni, lakin qeyri-

reprezentativ məlumatlar; və 

ya yaşlı əhali üzrə yeni və 

reprezentativ məlumatlar, 

lakin gənclər üzrə yeni 

məlumatlar yoxdur; və ya 

gənclər üzrə yeni və 

reprezentativ məlumatlar, 

lakin yaşlı əhali üzrə yeni 

məlumatlar yoxdur  

Yeni və ya hər hansı 

məlumatlar yoxdur

   

Yaşlı əhali və ya gənclər üzrə 

yeni, lakin qeyri-

reprezentativ məlumatlar

     

Həm yaşlı əhali həm də 

gənclər üzrə məlumatlar 

yenidir, lakin ya yaşlı əhali, 

ya da gənclər üzrə qeyri-

reprezentativdir 

Məlumatlar yaşlı əhali və 

gənclər üzrə yeni və 

reprezentativ məlumatlar 

üzrə minimal tələblərə cavab 

verir 

Yüksək 

gəlir 

səviyyəsi 

Orta 

gəlir 

səviyyəsi 

Aşağı 

gəlir 

səviyyəsi 

Məlumatlar təqdim olunmayıb 

İctimai yerlərdə 

siqaretçəkmənin qadağan 

edilməsi barədə heç bir 

qanunvericiliyin olmaması və ya 

səhiyyə müəssisələrini, ya da 

təhsil müəssisələrini əhatə edən 

ictimai yerlərdə 

siqaretçəkmənin qadağan 

edilməsi

 

barədə 



qanunvericiliyin olmaması  

Həm səhiyyə müəssisələrini, 

həm də təhsil müəssisələrini, 

eləcə də bir və ya iki digər 

kateqoriyalı yerləri, ya da 

müəssisələri əhatə edən ictimai 

yerlərdə siqaretçəkmənin 

qadağan edilməsi barədə 

qanunvericilik

Həm səhiyyə müəssisələrini, 

həm də təhsil müəssisələrini, 

eləcə də üç, dörd və ya beş digər 

kateqoriyalı yerləri, ya da 

müəssisələri əhatə edən ictimai 

yerlərdə siqaretçəkmənin 

qadağan edilməsi barədə 

qanunvericilik 

İctimai yerlərdə 

siqaretçəkmənin qadağan 

edilməsi barədə qanunvericilik 

qiymətləndirmədə iştirak edən 

bütün kateqoriyalı yerləri və 

müəssisələri əhatə edir

Yüksək 

gəlir 

səviyyəsi 

Orta 

gəlir 

səviyyəsi 

Aşağı 

gəlir 

səviyyəsi 

49


Dünya əhalisinin üçdə ikisi yaşayan 

ölkələrin yarısından çoxu dövlət 

müəssisələrində, iş yerlərində və 

digər binalarda siqaret çəkilməsinə 

yol verir. Nəticədə bütün dünyada 

işçilərin əksəriyyəti digərlərinin 

tütün tüstüsü ilə nəfəs almaq 

məcburiyyətində qalır. Yalnız 179 

ölkənin və bir ərazinin 24-də (13%) 

restoran işçiləri tütün tüstüsündən 

mühafizə olunur; baxmayaraq ki, 

istənilən ölkə ictimai yerlərdə 

siqaretçəkmənin qadağan edilməsi 

barədə qanunvericiliyi tədbiq etmək 

iqtidarındadır, restoranlarda 

siqaretçəkməni qadağan edən 

yüksək gəlir səviyyəsi olan ölkələrin 

faiz payı (41-dən 12-də və ya 29%) 

aşağı və orta gəlir səviyyəsi olan 

ölkələrin (və bir ərazinin) anoloji 

göstəricisindən üç dəfədən çoxdur 

(139-dan 12-də, və ya 9%). İctimai 

və içki içilən yerlərdə 

siqaretçəkməni qadağan edən ölkə 

və regionlarda aparılan təftişlər 

əsaslı sübut edir ki, belə qanunlar 

çox məşhurdur və əhalinin böyük 

əksəriyyəti tüstülü restoran və 

barlara qayıtmaq istəməzdi.  

Baxmayaraq ki, siqaret 

çəkməyənlərin təmiz hava ilə nəfəs 

almaq hüquqlarının qorunması 

bütün ölkələrin imkanları 

çərçivəsindədir, yalnız  dünya 

əhalisinin 5%-ni təmsil edən 16 

ölkədə ictimai yerlərdə 

siqaretçəkmənin qadağan edilməsi 

barədə qanunlar mövcuddur ki, 

bunlar bu qiymətləndirməyə daxil 

olan bütün müəssisələrə şamil edilir. 

Hər bir ölkədə olan beş ekspertdən 

ibarət müstəqil qrupun rəyinə görə 

ictimai yerlərdə siqareçəkməni 

qadağan edən qanunlara riayət 

olunmasının təmini praktiki olaraq 

eyniliklə aşağı səviyyədədir. 

Hərtərəfli olmasını nəzərdə tutan, 

lakin tam həcmdə həyata 

keçirilməyən qadağalar passiv 

siqaretçəkmənin təsirindən mühafizə 

etmir. Bununla yanaşı hətta yaxşı 

həyata keçirilən  minimum 

qadağalar həmçinin əhəmiyyətli 

mühafizəni təmin etmir.  

İctimai yerlərdə siqaretçəkmənin 

qanunvericiliklə orta və ya tam 

qadağan edilməsi barədə məruzə 

edən ölkələrdən yalnız üçdə biri bu 

qanunlara sənədlərlə sübuta yetirilən 

riayət olunmasının təmininin heç 

olmasa orta səviyyəsini təmin edir 

(mümkün olan 10 baldan 3 və daha 

çox bal). Yalnız dörd ölkə 8 və daha 

çox bal (mümkün olan 10 baldan) 

səviyyəsinə çatmış və ancaq iki 

ölkənin – Uruqvay və Yeni 

Zelandiya – ictimai yerlərdə 

siqaretçəkmənin qadağan edilməsi 

barədə hərtərəfli qanunvericiliyi 

mövcuddur və onun riayət 

olunmasının təmini 8 və daha çox 

bal səviyyəsindədir. Tütün 

tüstüsündən tam azad zonaları olan 

bir çox ölkələr Avropada yerləşir; 

Avropada ictimai yerlərdə 

siqaretçəkmənin qadağan edilməsi 

barədə qanunlara riayət olunma 

səviyyəsinin müstəqil 

qiymətləndirilməsi hazırki məruzə 

üçün keçirilməmişdir. Digər ölkələr, 

məsələn Uruqvay və Niger ictimai 

yerlərdə siqaretçəkmənin qadağan 

edilməsi barədə hərtərəfli 

qanunvericiliyi qəbul etmişlər, lakin 

bir çox hallarda onun həyata 

keçirilməsinin təmini problem 

olaraq qalır. 

Bəzi ölkələr vətəndaşların passiv 

siqaretçəkmədən mühafizə olunması 

sahəsində əhəmiyyətli nəticələr əldə 

etmişdir. 2004-cü ilin mart ayında 

İrlandiya iş otaqlarında və ictimai 

yerlərdə, o cümlədən restoranlar, 

barlar və pablarda siqaretçəkməni 

qadağan edən dünyada ilk ölkə oldu. 

Üç aydan sonra ictimai yerlərdə 

siqaretçəkmənin qadağan edilməsi 

barədə Norvec qanunvericiliyi 

qüvvəyə mindi. O vaxtdan 

başlayaraq 

bir çox 

ölkələr, o 

cümlədən 

İtaliya və 

Uruqvay, 

dünyadakı 

bir çox 

şəhərlərlə 

birgə bu 

nümunənin 

ardınca 

getdi. Bir 

çox Kanada, 

Avstraliya 

və Birləşmiş 

Ştatlar vətəndaşları, ştat və ya yerli 

səviyyədə qəbul olunmuş ictimai 

yerlərdə siqaretçəkmənin qadağan 

edilməsi barədə qanunvericiliklə 

mühafizə olunur.   

Baxmayaraq ki, Uruqvay və digər 

ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, hər 

hansı ölkə və ya yurisdiksiya 

resursların olub-olmamasından asılı 

olmayaraq siqaretçəkməni tam 

qadağan edə və təmin edə bilər, 

dünya əhalisinin yalnız az qismi hal-

hazırda passiv siqaretçəkmənin 

təhlükələrindən əsaslı şəkildə 

mühafizə olunur. Çoxsaylı əhalisi və 

çoxsaylı siqaret çəkənləri olan əksər 

ölkələr ictimai yerlərdə 

siqaretçəkməni qadağan edən 

effektli məhdudiyyət tətbiq etmir. 

İşləyənlər və ümumi əhali arasında 

xəstəliklərin və ölüm hallarının 

qarşısının alınması məqsədi ilə 

hökumətlər ictimai yerlərdə 

siqaretçəkməni qadağan edən 

mövcud qanunlara daha effektli 

riayət edilməsini təmin etməli və 

bütün əhalini passiv 

siqaretçəkmədən mühafizə edən 

hərtərəfli qanunvericilik qəbul 

etməlidirlər.  




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə