Naxçivan döVLƏt universiteti 1967



Yüklə 5.01 Kb.
Pdf просмотр
səhifə2/24
tarix29.12.2016
ölçüsü5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

ƏDƏBİYYAT 
1.
 
Azərbaycanın ağac və kolları. III cild, Elm, Bakı, 1970,322 s. s.126-136 
2.
 
Вульф Е.В., Малеева О.Ф. Мировые ресурсы полезных растений, Издательство, Наука, 
Ленинградское отделение, Ленинград , 1969, 563 с.  с. 202-204   
3.
 
Гроссгейм А. А. Определитель растений Кавказа, Советская наука, Москва, 1949, 795  
с 104 
4.
 
Дамиров И.А., Прилипко Л.И., Шукюров Д.З., Керимов Ю.Б. Лекарственные    растения     
Азербайджана,  Маариф, Баку, 1982, 319 с.  с.83-84 
5.
 
Растительные сырье СССР. Том. I. Изд. АН СССР, М.-Л. 1957, 581с. с.147-149 
6.
 
Флора Азербайджана. Том. 5. Издательство Академии Наук Азербайджанской  ССР. Баку, 
1954, 570 с.  с. 205 - 209   
7.
 
Ибрагимов А.Ш., Набиева Ф.Х., Пириев М.З. Аlbizzia julibrissin Durazz-новый вид флоры. 
Нахчыванской Автономной, Республики Азербайджана.Научно-исследовательские 
публикации: Материалы научной конференции, Воронеж 2015.с.19-26 
 
ABSTRACT 
 
                               А.SH. Ibragimov, F.X. Nabiyeva, M.Z. Piriyev 
INTRODUCTIONS, MORFO-BIOLOGICAL FEATURES AND ECONOMIC 
VALUE OF THE SPECIES - ALBIZIA JULIBRISSIN DURAZZ.  IN NAKHCHIVAN 
AUTONOMOUS REPUBLIC 
The  article  provides  information  on  the  use  in  gardening  of  cities  and  settlements 
Nakhchivan Autonomous Republic trees, shrubs and decorative effect. Is proposed for landscaping  
Nakhchivan  AR  new  valuable  plants  Albizzia  julibrissin  Durazz.  -  Silk  Acacia.  Currently,  some 
parts  of  the  city  of  Nakhchivan  and  park  Nakhchivan  State  University  introduced  Albizzia 
julibrissin  Durazz.  and  had  a  full  integration  of  the  soil  and  climatic  characteristics  of  the  region. 
They  are  normally  developed,  thrived  and  formed  a  fully  ripe  fruit.  Along  decorative  features 
Albizzia  julibrissin  Durazz.,  there  are  other  valuable  useful  features,  which  is  used  as  tannins, 
medicines, dye, honey, etc. Cora Albitius used for coloring in brown and yellow colors of wool and 
silk. Solid wood with a beautiful pattern well polished. It is proposed cultivation and the widespread 
introduction of this tree species in Nakhchivan. 
 
РЕЗЮМЕ 
А.Ш. Ибрагимов, Ф.Х. Набиева, М.З. Пириев 
ИНТРОДУКЦИЯ, МОРФОБИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ И 
ХОЗЯЙСТВЕННОЕ  ЗНАЧЕНИЕ ВИДА - ALBIZZIA  JULIBRISSIN  DURAZZ б 
НАХЧЫВАНСКОЙ АВТОНОМНОЙ РЕСПУБЛИКЕ 
        В  статье    дается  информация  о  использование  в  озеленении  городов,    поселков  в 
Нахчывaнской  Автономной  Республике  деревьев,  кустарников  и  их  декоративный  эффект. 
Предлагается  для  озеленения  Нахчыванской  АР  нововыявленный  вид  ценны    растени 

14 
 
Albizzia  julibrissin  Durazz.  -    Шелковая  акация.    В  настоящие  время  в  некоторых  частях 
города  Нахчыван  и  в  парке  Нахчыванского  Государственного  Университета  внедрено 
Albizzia  julibrissin  Durazz.  у  имела  полную    интеграцию  почвы  и  климатических 
особенностей  региона.  Они  здесь  развивались  нормально,  процветались  и  образовали 
полноценные зрелые плоды. Наряду декоративных особенностей Albizzia julibrissin Durazz., 
имеются  и  другие  ценные  полезные  особенности,  где  используется  как  дубильные, 
лекарственные, красильные,  медоносные и т.д. Кора альбиции использовалась для окраски в 
бурые  и  жёлтые  тона  шерсти  и  шёлка.  Плотная  древесина  с  красивым  рисунком  хорошо 
полируется.
 
Предложено  возделывание  и  широкое  внедрение  этой  древесной  породы  в  
Нахчывaнской АР. 
 
 
NDU-nun Elmi Şurasının 26 noyabr 2015-ci il tarixli qərarı ilə çapa tövsiyə 
olunmuşdur (protokol № 04) 
         Məqaləni çapa təqdim etdi: biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent 
D.Qənbərov 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

15 
 
NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİ.  ELMİ ƏSƏRLƏR,  2015,  № 7 (72) 
 
NAKHCHIVAN STATE UNIVERSITY.  SCIENTIFIC WORKS,  2015,  № 7 (72) 
 
НАХЧЫВАНСКИЙ  ГОСУДАРСТВЕННЫЙ  УНИВЕРСИТЕТ.  НАУЧНЫЕ  ТРУДЫ,  2015,  № 7 (72) 
                
                  
 
          
ETİBAR MƏMMƏDOV 
                                            Naxçıvan Dövlət Universiteti 
                                           KÖNÜL  BAYRAMOVA 
                                               Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti 
UOT:576.121  
 
XIRDABUYNUZLU HEYVANLARDA AVİTELLİNOZUN YAYILMASI 
 
Açar sözlər: avitellina, xırdabuynuzlu heyvan, sestod, invaziya, koproloji müayinə 
Key words:  avitellina, small cattle, cestodes,  invasion,  coprologic  researches  
Ключевые словаавителлина, мелький рогатый скот, цестод, инвазия, копрологиче-
ские исследования 
 
 
Naxçıvan  MR-in  müxtəlif  ərazilərində  qoyunlar  arasında  avitellinoz  geniş  yayılmış  və 
heyvandarlıq  təsərrüfatlarına  nəzərəçarpacaq  dərəcədə  zərər  vurur  (1).  Helmintozun  törədicisi 
Avitellinidae  ailəsinə  aid  edilən  Avitellina  centripunctata  (Rivota,1874)  sestodudur.  Helmintin  əsas 
sahibləri  xırdabuynuzlu    və  iribuynuzlu  heyvanlar,  həmçinin  vəhşi  gövşəyənlər  hesab  edilir.  Sahibin 
nazik  bağırsağında  lokalizasiya  edən  sestod,  çox  sürətələ  böyümə  qabiliyyətinə  malikdir.  Dolaşmış 
kəndiri  xatırladan  sestod,  daha  çox  quzuların  nazik  bağırsağında  keçməzlik  yaradaraq,  onların 
tələfatına səbəb olur. Xəstəlik  iti gedişli olmaqla, çox vaxt yoluxmuş heyvanlarda sinir pozğunluqları 
da  müşahidə edilir. 
 
 Avitellinalar  biohelmint  olduqlarından,  onların  inkişafında  müxtəlif  torpaq  həşəratları  aralıq 
sahibi  kimi  iştirak  edir.  Müxtəlif  ədəbiyyatlarda  avitellinaların  inkişafında  torpaq  onurğasızlarından 
ayaqquyruqluların, otlaq gənələrinin  və bəzi torpaq buğumayaqlılarının iştirakı haqqında məlumatlara 
rast gəlinir (3,5). 
 
Apardığımız tədqiqatlarda  avitellinaların   sürfə mərhələsinin inkişafında   həşəratlar sinfinin 
(İnsecta)  ayaqquyruqlular  (Collembola)  dəstəsinə  aid  edilən  bəzi  növlərin  (Drepanura,  Willwosia, 
Lepidocyrtus)   iştirak etdiyi müəyyənləşdirmişdir (2).  
 
Helmint, süd rəngli, lentşəkilli quruluşa malik olmaqla, 3 hissədən - başcıq (skoleks), boyuncuq 
və  çoxsaylı  buğumlardan  (strobila)  ibarətdir  ki,  bunlar  ümumi  uzunluğu  əmələ  gətirir.  Helmintin  
uzunluğu 1054 mm-ə qədər, eni isə 2,05 mm, skoleksdə olan  4 ədəd yaxşı inkişaf etmiş  sormaçların 
diametri  0,66-0,68  mm  olur.  Skoleksdən  sonra  kifayət  qədər  uzun  olan  boyuncuq  başlayır  ki,  bu 
tədricən  strobilaya  keçir  (3).  Boyuncuq  hissədə  buğumlar  inkişaf  edir  və  strobilada  hermofrodit 
buğumlara çevrilirlər. Son buğumlar heyvanların kalı vasitəsilə otlaq sahələrinə ixraç olunur. Burada 
isə,  buğumlardan  azad  olan  külli  miqdarda    helmint  yumurtası  aralıq  sahibləri,  torpaq  həşəratları 
tərəfindən  yeyilir.  Aralıq  sahibin  orqanizmində  yumurtadan  çıxan  sürfə  müxtəlif  inkişaf  mərhələləri 
keçirilərək, invazion-sistiserkoid mərhələsinə çatır. 
 
Muxtar  Respublikanın  aran  bölgəsindəki  (Şərur,  Sədərək  və  Kəngərli  rayonları)    fərdi  və 
fermer  təsərrüfatlarında  saxlanılan  xırdabuynuzlu  heyvanlarda  avitellinozun  yayılma  dərəcəsini 
müəyyən  etmək  üçün,  2014-cü  ildə  koproloji  və  helmintoskopik  müayinələr  aparıldı.  Aprelin 
sonlarından  başlayaraq,  noyabrın  sonlarınadək  qeyd  edilən  ərazilərdə  otarılan  heyvanların  düz 
bağırsağından  kal  nümunələri  götürülməyə  başladı.  Aparılan  müayinələrdə  mayın  sonlarında 
götürülmüş  nümunələrdə  helmint  yumurtaları  və  çox  kiçik  ölçülərə  malik  buğumların  azad  olduğu 
müşahidə edildi. Kal kütləsinin üzərinə  yapışmış kiçik ölçülü buğumlar,  10 dərəcə böyütmə imkanı 
olan  əl lupalarının köməyi ilə müəyyənləşdirildi. 
      Təsərrüfatlardan müxtəlif yaş qruplarına aid (3 aylıq-2 yaş aralığında)   heyvanlardan götürülmüş 
550  kal  nümunəsi  laboratoriyada  Fülleborn  üsulundan  istifadə  edilməklə  koproloji  müayinələrlə 

16 
 
yoxlanıldı.  Bundan  əlavə,  qeyd  olunan  ərazilərdəki  təsərrüfatlarda  kəsilmiş  82    xırdabuynuzlu 
heyvanın  nazik  bağırsağındakı  möhtəviyyat  götürülərək,  laboratoriyada  ardıcıl  yuma  üsulu  ilə 
helmintoloji  müayinə edildi. Bu zaman ilk növbədə helmintlərin skolekslərini təfriq etməyə çalışdıq. 
Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  araşdırmalar    zamanı  müayinə  edilən  kal  nümunələrində  digər 
anoplosefalyatoz törədicilərinə (monieziyalar), eləcə də müxtəlif strongilyat törədicilərinin yumurta və 
sürfələrinə də rast gəlinirdi. Həmçinin, kəsilmiş heyvanların bağırsaqlarında monieziyaların skoleks və 
buğumları da müşahidə edildi. Bağırsaqdan tapılan helmint nümunələri isə helmint təyinediçiləri, eləcə 
də  perfokart  təyinediciyə  əsaslanaraq  müəyyənləşdirildi  və  təfriq  edildi  (4).    Laboratoriyada    
helmintlər  2 %-li formalin məhlulunda konservləşdirildi. 
Koproloji müayinələrin nəticələri 1-ci cədvəldə verilmişdir.  
 
                                                                                         Cədvəl 1 
 

№ 
Rayonlar 
Kal 
nümunələrinin 
sayı 
Yoluxmuş 
heyvan sayı 
Yoluxma 
faizi 

Şərur 
220 
83 
37,7 

Sədərək 
205 
98 
47,8 

Kəngərli 
125 
60 
48,0 
Cəmi: 
550 
241 
43,8 
 
 
 
 
 
 
Cədvəldən  göründüyü  kimi,  hər  üç  rayonun  təsərrüfatlarında  saxlanılan  heyvanlarda  
avitellinozla  yoluxma  kifayət  qədər  yüksək  olmuşdur  (orta  yoluxma  43,8%).  Qeyd  edək  ki,  
koproloji  müayinə  üçün  götürülən  nümunələrdə  helmint  yumurtaları  ilə  yoluxma  dərəcəsi  ilin 
fəsillərindən  asılı  olaraq,  müxtəlif  aylarda  fərqli  olmuşdur.  Belə  ki,  quzularda  buğumların  xaric 
olması və  kalda müşahidə edilən helmint yumurtalarının  daha intensiv ixracı mayın sonu, iyunun 
sonlarına  təsadüf etdiyi halda,  yaşlı heyvanlarda helmintozla intensiv  yoluxma sentyabr- oktyabr 
aylarında müşahidə edildi. Noyabrın sonlarında götürülmüş kal nümunələrində, eləcə də   bağırsaq 
möhtəviyyatında helmintin yumurta və buğumlarına rast gəlinmədi. 
 
Tədqiqatın  gedişində  kəsilmiş  82  heyvanın  nazik  bağırsağındakı  möhtəviyyat  yuyulmaqla, 
süzülüb, laboratoriyada müayiə edildi. Nəticələr  2-ci cədvəldə verilmişdir. 
 
 
 
                                                         Cədvəl 2 
 

№ 
Rayonlar 
Bağırsaq 
nümunələrinin 
sayı 
Helmintlərin 
sayı 
(ədəd) 
İnvaziyanın 
intensivliyi 
 

Şərur 
48 
92 
1,9 

Sədərək 
20 
36 
1,8 

Kəngərli 
14 
21 
1,5 
Cəmi: 
82 
149 
1,8 
 
 
Cədvəldən  göründüyu  kimi,  invaziyvnın  intensivliyi  də  tədqiq  edilən  heyvanlarda 
nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəkdir. Yəni, hər bir heyvanın bağırsağında orta hesabla 2 ədəd yetkin 
helmintin  olduğunu  göstərir.  Araşdırmalar  zamanı  yaz  aylarında  daha  çox    cavan  heyvanların, 
payazda isə yaşlı heyvanların avitellinalarla yoluxduğu müəyyən edildi. 

17 
 
Aparılmış  tədqiqatlar  nətiçəsində  müəyyən  edilmişdir  ki,  Naxçıvan  MR-in  aran 
bölgələrində,  Şərur,  Sədərək,  Kəngərli  rayonlarında  saxlanılan  və  yaylaqlara  köçürülməyən 
heyvanlarda avitellinalarla yoluxma kifayət qədər yüksəkdir. 
 
ƏDƏBİYYAT 
 
1.
 
Məmmədov  E.N.  Xırdabuynuzlu  heyvanların  anoplosefalyatozlarının    epizootoloji 
xüsusiyyətləri.  Naxçıvan  Dövlət  Universitetinin  Elmi  Əsərləri.  Təbiət    elmləri  və  tibb 
seriyası.   Naxçıvan,   NDU, Qeyrət, 2010, №1,s.117-120 
2.
 
Məmmədov  E.N.    Kollembolaların  ekoloji  xüsusiyyətləri,  Avitellina        centripunctata-nın 
inkişafında onların rolu. «Bilgi» dərgisi  Kimya, Biologiya, Tibb. Bakı, 2006, № 1-2, s. 
3.
 
Вибе П.П. Авителлиноз овец. Алма-ата: Кайнар, 1970, 27 с 
4.
 
Ивашкин  В.М.,  Орипов  А.О.,  Сонин  М.Д.  Определитель  гельминтов  мелкого        
рогатого скота. Москва, Наука, 1989, 256 с  
5.
 
Котельников  Г.А.  Гельминтологические  исследования  животных  и  окружающей  
среды. Москва, Колос, 1984, 208 с 
6.
 
Филиппов  В.В.  Эпизоотология  гельминтозов    сельскохозяйственных  животных. 
Москва, Агропромиздат, 1988, 207 с 
 
ABSTRACT 
 
                                                      Etibar Mammadov, Konul Bayramova 
Spreading features of avitellinosis  in  small cattle  
 
 In the article are considered spreading features of avitellinosis   in small cattle, contained in 
low  territories  of    Nakhchivan  Autonomous  Republic.  Infection  of  sheeps  with  avitellines  werw 
occurs  during  the  pasturable  period,  since  their  transfer  into  a  pasture.    Studying  dynamics  of  
avitellinosis in the given territories, it is established that sheeps almost   a season of pasturable catch 
helminthosis.  The  greatest  contamination  avitellines  is  noted  at  sheeps  is  more  senior  than  year 
during the autumn period. At lambs avitellines appear in May-June. Dates of primary infection and 
development  cestodes  in  the  organism  of  animals  were  in  matter  in  early  revealing  diseases  of 
young growth and carrying out of treatment and prophylactic actions. 
 
РЕЗЮМЕ 
                                                               Этибар Мамедов, Кoнюл Байрамова 
Особенности распространения авителлиноза  у мелкого  
рогатого скота 
             В  статье  рассматриваются  особенности  распространения  авителлиноза  у  мелкого  рогатого 
скота, содержащиеся в низких территорий Нахчыванской Автономной Республики. Заражения 
овец  авителлинами  происходит  в  пастбищный  период,  начиная  с  перевода  их  на  пастбище. 
Изучение  динамики  авителлиноза    в  данных  территориях,  установлено,  что  овцы      в  период 
пастбищного  сезона  заражаются  гельминтами.  Наибольшие  заражения  авителлинами 
отмечается у овец старше года в осенний период. У ягнят авителлиноз появляются в мае-июне. 
Сроки первичного заражения и развития цестод в организме животных играють большую роль 
выявлении заболеваний молодняка и проведении лечебно-профилактических мероприятий.  
 
 
NDU-nun Elmi Şurasının 26 noyabr 2015-ci il tarixli qərarı ilə çapa tövsiyə 
olunmuşdur (protokol № 04) 
           
 

18 
 
NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİ.  ELMİ ƏSƏRLƏR,  2015,  № 7 (72) 
 
NAKHCHIVAN STATE UNIVERSITY.  SCIENTIFIC WORKS,  2015,  № 7 (72) 
 
НАХЧЫВАНСКИЙ  ГОСУДАРСТВЕННЫЙ  УНИВЕРСИТЕТ.  НАУЧНЫЕ  ТРУДЫ,  2015,  № 7 (72) 
 
AFAQ ƏLİYEVA  
Naxçıvan Dövlət Universiteti 
UOT:581.1 
 
NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASINDA BORAGINACEAE  ADAMS. FƏSİLƏSİNƏ 
DAXİL OLAN GÖYƏK (Echium L.) CİNSİNİN NÖVLƏRİ HAQQINDA 
 
Açar sözlər:Boraginaceae Juss., bitki, Göyək, cins, növ 
Key words:Boraginaceae Juss., plant, Goyak, kind, species 
Ключевые слова:Boraginaceae Adams., растение, Гёйак, род, сорт 
 
Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının  Arazboyu  düzənliklərində  (Sədərək,  Şərur,  Kəngərli, 
Böyükdüz, Naxçıvan, Gülüstan, Yaycı, Dəstə, Ordubad), eyni zamanda, bütün dağlıq sahələrin bitki 
aləmində  Boraginaceae  Juss.  fəsiləsi  bitkiləri    də    müəyyən  mövqeyə  malikdir.  Ərazinin  dağlıq 
sahələrinin  torpaq-iqlim şəraiti burada müxtəlif həyat formalı bitkilərin, həmçinin bitkilik tiplərinin 
inkişafı  üçün  daha  əlverişli  olduğundan  böyük  zənginliyə  malikdir.  Ərazinin  yüksək  dağlıq 
hissəsində  BoraginaceaeJuss.    fəsiləsinin  faydalı,  nadir,  endemik  bitkiləri  mövcuddur  və  onlar  az 
öyrənilmişdir.  
Regionun dağlıq hissəsi dağətəyi, aşağı dağlıq, orta dağlıq, yuxarı dağlıq və yüksək dağlıq 
qurşaqları  ilə  təmsil  olunur.  İstər  dağlıq  hissənin,  istərsə  də  Arazboyu  düzənliklərin  səhra, 
yarımsəhra  ekosistemlərində  oxşar  tərkibli  flora  və  bitki  örtüyü  mövcuddur.  Buna  baxmayaraq, 
onlarda  fərqli  bitki  növləri  və  fitosenozlar  da  diqqəti  cəlb  edir.  Bu  regionda  Boraginaceae  Juss. 
fəsiləsi  bitkilərinin  və  fitosenozlarının  tədqiq  olunması,  onun  təbii  sərvətlərinin  üzə  çıxarılması, 
mühafizəsi,  səmərəli  və  davamlı  istifadəsi  son  dərəcə  vacib,  təxirəsalınmaz  dövlət  əhəmiyyətli 
aktual məsələdir.  
Boraginaceae  Juss.  fəsiləsi  nümayəndələri  təbii  ekosistemlərdə  özünəməxsus  bioekoloji 
xüsusiyyətləri, fitosenoloji quruluşu, növ müxtəlifliyi ilə fərqlənir. Uzunmüddətli, intensiv otarma 
nəticəsində  dağlıq  sahələrdə  torpaqların  fiziki  xassələri,  mineral  tərkibi,  quruluşu  güclü  şəkildə 
dəyişmişdir. Təbii və antropogen təsirlərlə əlaqədar torpaqların eroziyaya uğraması prosesi artmış, 
bitki örtüyünün bozqırlaşmağa meyilliyi  güclənmişdir. Ekosistemlərdə yerli aborigen bitki növləri 
azalmış, onların yerini adventiv, kosmopolit bitkilər tutmuşdur. Boraginaceae Juss. fəsiləsinə daxil 
olan  bitkilər  arasında  qiymətli  yem,  dərman,efir  yaglı,dekorativ,boyaq  əhəmiyyətli,  bal  verən  və 
digər faydalı biki növləri ilə yanaşı,  nadir bitkilər də az deyildir. Digər tərəfdən, bu fəsilənin bir 
çox növü Azərbaycan Respublikasında ancaq Naxçıvan MR ərazisi üçün səciyyəvidir.   
Boraginaceae Juss. fəsiləsinə aid olan bitki cinslərindən biri də Göyəkdir –Echium L. Onun 
kasacığı,  demək  olar  ki,  aşağıya  qədər  5  bölümlü,  xətli,  sivri,  cod  dilimlidir,  meyvə  zamanı 
böyümür.  Çiçək  tacı    qıfşəkilli  və  ya  boruvari-qıfşəkilli,  eyni  olmayan  5  ləçəkli,  əyri  büküşlü, 
ağızcığı  pulcuqsuz  və  qırışıqsızdır.  Erkəkcikləri  eyni  uzunluqda  deyil,  uzun,  incə  saplıdır,  adətən  
sütuncuqla  birlikdə  irəli  çıxır;  tozluqlar  balaca  və  ovalvaridir.  Sütuncuq  uzun,  sapşəkilli,  sonu 
adətən  yabaşəkilli  2  bölümlüdür.  Fındıqçalar  üçtərəfli-yumurtaşəkilli,  qabarlıdır.  İkiillik  otlar  cod 
səthli, sıx qıvrımları ensiz və ya enli süpürgəvari hamaşçiçəklərdə toplanmışdır. 
Göyək cinsinin  Naxçıvan MR- də aşağıdakı növləri vardır: 
Qırmızı göyək – Echium russicum J.F. Gmel (E. rubrum Jacq.). İkiillik bitkilərdir. Gövdəsi 
tək,  düz  duran,  sadə,  aralı  cod-tüklü  səthli,  hündürlüyü  (12)  20-70  sm-dir.  Yarpaqları  çox  saylı, 
lansetvaridir,  ensiz  lansetvaridən  xətliyə  qədər,  sivri  və  ya  itiləşmişdir,  kök  üstündəkilər  və 
gövdənin aşağısındakıların aşağısı tədricən dartılır, sonrakılar oturaqdır, yarımgövdə həcmlidir, hər 
iki tərəfi yarım duran cod-tüklü səthlidir. Qıvrımları sıx çiçəkli, hətta meyvə zamanı qısadır, ensiz 

19 
 
süpürgəvari təpə əmələ gətirir, demək olar ki, sünbülvari hamaşçiçəklidir; çiçək yanındakı yarpaqlar 
lansetvari-xətlidir, çiçəklərdən uzun deyil (Şək. 1).  
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 1. Qırmızı göyək - Echium rubrum L. 
 
Kasacıq  xətli,  cod  tüklü,  sivri  dilimlidir,  uzunluğu  7  mm-ə  yaxındır.  Çiçək  tacı  parlaq 
qırmızı  və  ya  çaxır  qırmızısıdır,  uzunluğu  12-15  mm,  boruvari-qıfşəkillidir,  bayır  tərəfdən  zəif 
xovlu  və  incədir.  Erkəkciyin  sapları  və  sütuncuq  çiçək  tacından  çox  çıxır.  Dişicik  ağzı  bölümlü 
deyil  və  ya  bəzən  başcıqşəkilli  2  bölümlüdür.  Fındıqçaların  uzunluğu  2,5  mm-ə  yaxın,  üçtərəfli-
yumurtaşəkilli, sivri, xırda qabarlı, qaradır. May-avqust aylarında çiçəkləyir, iyul-sentyabr aylarında 
meyvə verir. Naxçıvan MR-in aşağı və orta dağ qurşaqlarında (2000 m-ə qədər) - otlu yamaclarda, 
meşələrdə,  çöllərdə,  meşə-kolluqlarda,  qayalarda  və  dağ  çəmənliklərində  yayılmışdır.Qafqazda, 
Avropanın  bölgələrində,  Krımda,  Orta  Asiyada,  Orta  Avropada,  Balkan-Kiçik  Asiyada  vardır. 
Avstraliyadan təsvir olunmuşdur.  
Adi göyək - Echium vulgare L.  İkiillik bitkilərdir. Gövdəsi tək və ya bir neçədir, adətən düz 
duran, aralı, cod tüklü səthli, çox və ya az xırda tükcüklərdən ibarət  sıx xovcuqlu, hamaşçiçəkləri 
ensiz süpürgəvari-budaqlı, hündürlüyü 30-60 (100)  sm-dir  (Şək. 2).  

20 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   Şəkil  2. Adi göyək - Echium vulgare L.
 
 
Yarpaqların alt tərəfində 1- orta damar görünür, kök üstündəkilər və gövdənin aşağısındakı 
yarpaqlar adətən çiçəkləmə vaxtı quruyur, belşəkilli-lansetvaridir, aşağısı tədricən daralır, sonrakılar 
oturaq, gövdədəkilər lansetvari və ya lansetvari-xətli, sivri, yarım duran cod-tüklü və xırda səthlidir. 
Qıvrımları sıx deyil, meyvə olanda bir qədər uzanır, ensiz bəzən uzun süpürgəvari hamaşçiçəklidir. 
Kasacığı  xətli  cod-tüklü dilimlidir,  meyvə  zamanı  10  mm  uzunluğa  qədər  böyüyür.  Çiçək  tacının 
uzunluğu 10-15 mm, qıfşəkilli, enli büküşlü, başlanğıcı qırmızıtəhər, sonrası demək olar ki, göydür; 
yuxarı ləçəkləri aşağıdakılardan uzun və çox qabağa çıxır, hamısı kütdür. Erkəkciyin nazik sapları 2 
bölümlü  sütuncuqla  birlikdə  çiçək  tacından  yuxarı  çıxır,  sütuncuq  uzun  səthlidir.  Fındıqçaların 
uzunluğu 2-2,5 mm-dir, üçtərəfli-yumurtaşəkilli, urlu, sivri, boz, xırda qabarcıqlıdır, demək olar ki, 
düzdür.  İyun-iyul  aylarında  çiçəkləyir,  avqust-sentyabr  aylarında  meyvə  verir.Naxçıvan  MR-də 
aşağı və orta dağ qurşaqlarında əkin sahələrində alaq otu kimi, qayalı və daşlıyerlərdə, yamaclarda, 
çınqıllı  yerlərində  yayılmışdır.  Qafqazda,  Avropanın  bölgələrində,  Qərbi  Sibirdə,  Şərqi  Sibirdə, 
Orta Asiyada, Orta Avropada, Balkan-Kiçik Asiyada vardır. Avropadan təsvir olunmuşdur. 
 
Biberşteyn göyəyi - Echium biebersteinii (Lacaita) Dabrocz. (E. italicum Jacq.). İkiillik cod 
səthli bitkilərdir. Gövdəsi qalın, möhkəm, adətən tək, düz duran, yumşaq tüklüdür və sıx, ensiz, cod, 
aralı  tüklərlə  örtülmüşdür.  Hamaşçiçəkləri  piramidaşəkilli,  tam  aşağıya  qədər  süpürgəvari 
budaqlıdır. Kök üstündəki yarpaqlar uzun, çox saylıdır, ensiz-lansetvari, sivri, sıx-sərt tüklərin arası 
xırda tükcüklüdür. Gövdə yarpaqları oturaqdır, ensiz lansetvaridən xətli-lansetvari və xətliyə qədər, 
sivridir, hamaşçiçəklərin yanında balacalaşmışdır. Hamaş çiçəkləri iri, piramidaşəkilli-süpürgəvari, 
hərdən ensiz süpürgəvari, qıvrımların əvvəli sıx və qısadır, daha sonra - meyvə zamanı çox uzanır 
və düzəlir, cod və uzunluğu 8-10 sm-ə qədərdir. Kasacığı cod səthli, sivri, xətli dilimli, uzunluğu 7 
mm-ə yaxındır. Biberşteyn göyəyinin çiçək tacının uzunluğu 10-13 mm, ağtəhər, çəhrayıtəhər və ya 
göyümtül,  ensiz  qıfşəkillidir,  ön  tərəfi  azca  genişlənir.  Fındıqçaların  uzunluğu  3  mm-ə  yaxın, 
üçtərəfli-yumurtaşəkilli,  urlu  və  sivridir.  Biberşteyn  göyəyi  iyun-iyul  aylarında  çiçəkləyir, 
sentyabrda meyvə verir. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə