Hacı Nərimanoğlu



Yüklə 0.69 Mb.

səhifə4/7
tarix01.04.2017
ölçüsü0.69 Mb.
1   2   3   4   5   6   7
 

 



Böyük Britaniyanın Xarici İşlər Nazirliyinin Siyasi kəşfiyyat  şöbəsi tərəfindən 

hazırlanmış 1918-ci il 28 oktyabr tarixli memorandumdan: “Erməni məsələsini 

çözərkən nəzərə alınmalıdır ki, onun cazibə  mərkəzi Qafqazda deyil, Kiçik 

Asiyadadır; ermənilər Qafqaza əsasən qaçqın kimi son on illərdə Rusiya 

hakimiyyəti dönəmində  gəlmişlər. Rusiya hökuməti burada onlardan gürcülər və 

tatarlar arasında ixtilafları təşviq etmək məqsədilə istifadə etmişdir”. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


31 

 

Almanların gördükləri və yazdıqları 

 

Missioner Kathe Ehrold 1937-ci ildə Drezdendə  nəşr etdirdiyi xatirə kitabında 



yazır: "Vanda 20 min adam yaşayırdı. 20 aprel 1915-ci ildə rusların yaxınlaşması 

ilə birlikdə ermənilər özlərində saxladıqları silahları  çıxararaq döyüşə başladılar. 

Şəhərdə böyük bir vətəndaş müharibəsi, qardaş döyüşü başladı. Günlərlə küçə 

qarşıdurmaları oldu. Ruslar şəhərə yaxınlaşınca, türklər  şəhəri boşaltma qərarı 

aldılar və bir gecədə  vətəndaş  və  əsgər  şəhəri tərk etmək məcburiyyətində qaldı. 

Geriyə yalnız qadınlar, yaşlılar və  xəstə türklər qaldı. Ertəsi gün şəhər erməni 

şəbəkələrinin və rusların  əlinə keçincə, ermənilər qaça bilməyən qadın, yaşlı  və 

xəstə türkləri qətl etdilər. Dindar bir xristian olaraq əvvəl özlərinə bu qətliamları 

dayandırmağı söylədim, lakin onlar buna əhəmiyyət vermədilər, bu cinayətlərin 

böyük bir günah  olduğun dedim. Rusların gəlməsindən sonra döyüş müxbirlərinin 

yazdıqları yalanları görüncə, bu jurnalistlərin yazdıqlarına inamım qalmadı. 

Ermənilər türklərin geridə buraxdıqları mal və mülkə  əl qoydu və sanki özlərinin 

imiş kimi, qamarlayıb istifadə etməyə başladılar. Yetimxanama ətraf kəndlərdən 

türk qadınlar gəlməyə başladı. Rusların bölgədə tapıb topladığı bu qadınları 

qorumağa aldıq. Yoxsa bu zavallılar çetelərin əlində qalacaqdılar. Bu qadınlara çox 

köməkçi ola bilmədik. Çünki çeteçilərdən çox pis rəftar görmüş, namuslarına 

təcavüz edilmiş bu qadınlar qorxudan tir-tir əsirdilər. Türk millətinin geridə qalan 

bu çarəsiz qadınlarına çeteciler tərəfindən  şüurlu və istəkli olaraq edilmiş bu 

təcavüzlər və pisliklər Vanda qaldığım müddət içində yaşadığım ən qaranlıq və ən 

kədərli hadisələrdir.Türk birliklərinin Van şəhərinə yaxınlaşdığını görən rus 

generalı 3 avqust 1915-ci ildə döyüşmədən  şəhəri tərk etmə  qərarı aldı.  Şəhər 

boşaldıqdan sonra yandırılması  qərarı verildi. Xəyal qırıqlığına uğramış erməni 

xalqı geri çəkilən rus ordusu ilə birlikdə  ən az 10 min adam olaraq şəhəri tərk 

etməyə  və Rusiyaya doğru köç etməyə başladı. Bu köçkünlərin kiçik bir hissəsi 

Rusiyaya çata bildi. Günlərlə yollarda piyada olaraq gedən bu qaçqınlar, yorğunluq, 

xəstəliklər və epidemiyalar səbəbiylə öldülər. Sərhədə çatanları isə ruslar ölkə içinə 

almayıb, sərhəddəki qaçqın düşərgələrində gözlətdilər. Guya qurtarıcı olaraq gələn 

ruslar, geri çəkilərkən birlikdə gələn bu xalqı, "bizdə kifayət qədər kasıb xalq var" 

deyə sərhəddən içəri qoymadı. Bu zavallılar pərişanlıq içində aclıq və susuzluqdan 

öldülər. Ruslar şəhəri yandırdıqdan sonra şəhəri tərk edərkən yetimxanadakı 

uşaqların özləriylə birlikdə  gələ bilməyəcəyini, uşaqların bu yanmış  şəhərdə 

buraxılmasını istədilər. Anladığım qədəriylə onlar bu erməni uşaqlarını istəmirlər, 

onların burada qalıb aclıq və susuzluqdan ölmələrini istəyirdilər.  Şəhəri tərk edən 

ermənilər və ruslar şəhəri tamamilə yandırdılar. Gedərkən yetimxanaların başçısı 

İsveçrəli missioner Rahib Spörri mənə bir miqdar pul verdi. Rus əsgərləri mənə və 

yetimxanalarda uşaqlarına bələdçilik edərək bizi sərhədə  qədər aparacaqlarına söz 

verərək, qayığa mindirib Van gölünə getdik. Rus əsgərləri daha sərhədə 

yaxınlaşmadan bizi türk sahillərində sahilə  çıxartdılar və bizi ortada üz üstə 

buraxaraq qaçdılar. Döyüş bölgəsinin ortasında qalmışdıq və Vana geri dönməkdən 

başqa çarəmiz yox idi. Aclıq və susuzluq içində günlərlə gedərək Van şəhərinə geri 

dönmək məcburiyyətində qaldıq. Daha sonra kiçik bir birlik olaraq türk əsgərləri 

şəhərə girdilər. Yanmış bomboş bir şəhər gördülər. Birlikdə geri gətirdiyim pərişan 

haldakı erməni yetim uşaqlara kömək edib  binamızı təmir etdilər. Sanki Tanrı türk 

əsgərlərini bizə kömək etsin deyə göndərmişdi. Sonra rusların yaxınlaşdığı  xəbəri 

gəlincə Vana girmiş bu kiçik türk birliyi şəhəri tərk etdi. Ardından ruslar təkrar 

şəhərə girdilər. Bir müddət sonra türklərin böyük bir birliklə geri gəlməkdə olduğu 

xəbəri gəlincə, ruslar şəhəri yenə boşaltma qərarı aldılar. Erməni yetim uşaqlarını 

onlarla birlikdə götürməyimə ruslar yenə icazə vermədilər. Bu sırada zəngin bir 

erməni tacirinin Vandaki gizli anbarında saxladığı parçaları almaq üçün böyük 


32 

 

rüşvətlər ödəyərək Vana gəldiyini və parçaları alıb Tiflisə gedəcəyini eşitdim. Bu 



tacirə yalvardım, yalvardım, lütfən yalnız qumaşlarınızı deyil, bu zavallı özünüzdən 

olan erməni yetim uşaqları da birlikdə Tiflisə götürünüz- dedim. Adam sonunda 

“bəli” dedi. Eşitdiyimə görə sözündə durmuş və uşaqları Tiflisə aparmışdır." 

 



Alferd Kerte (Alman səyyahı): “Türklərlə  iş görəndə sözlə danışmaq kifayətdir, 

müqavilə bağlamağa da ehtiyac yoxdur… Əgər yunanla iş görmək istəyirsinizsə, 

mütləq müqavilə bağlayın, erməni ilə belə bir fikriniz olarsa, onda heç bir 

sənədləşmə aparmağın əhəmiyyəti yoxdur, sadəcə şərə rast gələcəksiniz. Erməni ilə 

rastlaşmaq təhlükəlidir, onu yuxuda görmək də xeyir gətirmir.” 

 



Almaniyanın “Spiegel” jurnalının müxbiri olmuş publisist, siyasi analitik Rixard 

Kissler: “Mən Xocalıda olmuşam. Yalnız onu deyə bilərəm ki, kədərli, boşaldılmış 

mənzərə  dəhşətlidir. Hər yerdə dağıntıların izi görünür. Sizi ermənilərin xaraba 

qoyduğu  şəhər qarşılayır. Mən onların bir neçəsinə Xocalı haqda sual vermək 

imkanı tapdım. Amma onlar ya heç nə bilmədiklərini deyir, ya da bu haqda 

ümumiyyətlə  eşitmək istəmirdilər. Onlar faciənin tarixini tamamilə  təhrif edərək 

iddia edirdilər ki, guya azərbaycanlıları Azərbaycan ordusu güllələyib. Bu, 

absurddur.  Əgər siz daha sonra Şuşaya getsəniz, burda kitabxana xarabalıqlarına, 

dağıdılmış  məscidə rast gələrsiniz. Bütövlükdə  mən Dağlıq Qarabağda heç bir 

iqtisadi tərpəniş görmədim. Ora heç kim sərmayə qoymur. Ermənilərdə pul yoxdur, 

Rusiya isə bu məsələyə qarışmır. Dağlıq Qarabağ çox gözəl yerdir. Amma hazırda 

orada məhkumluq atmosferi hökm sürür.” 

 

 Alman tədqiqatçısı Albert Şneyder: “...Mən baxdığım filmlərə, oxuduğum kitab və 



sənədlərə həmişə hörmətlə yanaşmağa çalışmışam. Çünki bütün bunlarda bir insan 

ömrünün izi var. O yerdəki bəziləri öz yazdıqları  və yaxud çəkdikləri  əsərlərlə 

aldatmağa çalışır, o yerdə  mən deyirəm: - məni aldatdın, bəs tarix necə olsun? 

Tarixi aldatmaq mümkündürmü?...Qarabağdan həmişə azərbaycanlı  ətri gəlib. 

Məni heç kəs aldatmasın”. 

 



İsveçrə xarici işlər naziri C.Deiss: “...Biz 87 il əvvəl olduğu iddia edilən və əsli 

bilinməyən hadisəyə görə Türkiyə ilə əlaqələrimizi poza bilmərik”. 

 

Ser Edvin Pirzin “40 il Konstantinopolda” (1915) kitabından: “Ermənistanda və 



Bolqarıstanda siyasi fitnələrin təhrikçiləri katolik və ya protestant missioner 

məktəblərinin müdirləri idilər”.  

 



Xasse Arfa yazır: “1914-cü il-də Sarıqamışda türklərin məğlubiyyətindən və 

ruslar tərəfindən türk torpaqlarının işğalından sonra tərkibi Qafqaz və Türkiyə 

ermənilərindən ibarət çoxlu könüllü alaylar gəldi. Bunlardan (alaylardan-red.) 

birinin komandiri, əvəzi olmayan qaniçən Andronik idi... Bu ermənilər kürdlər 

tərəfindən öldürülmüş  həmyerlilərinin intiqamını almaq məqsədilə görünməmiş 

vəhşiliklər törətdilər. 1915 və 1918-ci illər arasında onlar tərəfindən Türkiyənin 

şərq vilayətlərində 600.000 kürd öldürülmüşdür.” 

 

 



 

 

 



33 

 

Yunanlar ermənilərin törətdikləri vəhşiliklərdən dəhşətə gəlmişlər 

“Türk ordusu qarşısında geri çəkilən silahlı ermənilər  ətrafdakı müsəlman 

kəndlərini yer üzündən silərək hər bir şeyi atəş  və  qılıncdan keçirir, 

təsəvvürəgəlməz bir dəhşət və  fəlakət törədirdilər. “Qalib” erməni ordusu 

qənimətləri, yəni süngü ucuna taxılmış uşaqlarla keçdikləri yolların ətrafına çılpaq 

soyundurulmuş müsəlman qadınlarını düzürdülər. Bu cəhənnəm  əzabında ağlını 

itirmiş qadın və  uşaqların ürəkparçalayan iniltilərini, qocaların ümidsiz nalələrini 

dinləmək üçün adamın qəlbi olmalıdır. Səksən iki kənddən ibarət bir sancaq bu 

təsvir edilən fəlakətə düçar olmuşdur.  İndi bütün Qars vilayəti nəhəng bir 

qəbristanlığı xatırladır ki, onun hər bir daşı həmişəlik insan simasını itirmiş erməni 

quldurlarının vəhşilikləri,  əxlaqsızlıqları  və  həyasızlıqları barədə  şahidlik edə 

bilər.Rus qoşunları arasında olan erməni dəstələri bu vilayətdə 5.000 kürd kişiləri, 

qadınları  və  uşaqları  qırdılar; süngü ilə onları sürü kimi yüksək Rovanduz 

qayalarının zirvəsinə qovub oradan uçuruma itələdilər. Qarşısında köməksiz qurban 

dayandığı zaman ermənilərin şirə bəzi oxşarlıqları olur”. (İngilis mayoru Masonun 

yazdıqlarından. ADTA -fond s. 1, iş 1, v. 28-29). 

 

Ərəb tacirin gördükləri, yazdıqları 

Ərəb taciri və  səyyahı  Ləl Üzeyir 1918-ci il aprelin 2-də  Şamaxıda gördüyü 

dəhşətləri “Ənzəli Qovluğu” adlı  məktubunda belə  təsvir edir: “..Burda insanları 

dilsiz-ağızsız və köməksiz gördüm. Şamaxı tənhalıqda yanırdı. Ermənilər az güllə 

atırdılar. Onları qorxudaraq və hay-küylə adamları bir yerə yığır...və sonra onlardan 

ocaq qalayırdılar. Mən ilk dəfə idi ki, insanların, uşaq və qocaların, hamilə 

qadınların  diri-diri yandıqlarını görürdüm.” 

 

Malakan İvan Vasilyeviç Kalmıkov: 

 

 “Şamaxı qəzasının Astraxanka kəndində yaşayıram. “Şamaxı qəzasındakı hadisələr 



haqqında mənim yanıma məsləhət üçün gələn molokanların söhbətlərindən də 

bilirəm. Bu qəzada molokanların məskunlaşdığı  Mərəzə  kəndi, ona bitişik isə 

müsəlman Mərəzəli kəndi var. Tatevos Əmirov və Stepan Lalayev erməni dəstələri 

ilə  Mərəzəyə  gəlmiş  və pulemyotlardan güllələyəcəkləri ilə  hədələyərək, 

molokanları onlara qoşulmağa və  Mərəzəli kəndinə getməyə  məcbur etmişlər. 

Mərəzəli kənd sakinlərinin göndərdiyi müsəlman nümayəndələr güllələnmiş, kəndin 

özündə isə məscid və bir çox ev yandırılmışdır.”  

 

Moldova ombudsmanı Aureliya Qriqoriu  

“Facebook” sosial şəbəkəsindəki səhifəsində yazır: “Yüzlərlə Azərbaycan 

vətəndaşı, o cümlədən uşaq, qadın və qocalar erməni  əsir və girovluğunda 

dözülməz işgəncələrin qurbanı olub. Çoxsaylı faktlar əsir və girovlara müxtəlif 

dəhşətli işgəncələrin verildiyini göstərir – onlar vəhşicəsinə döyülüb, qəsdən şikəst 

vəziyyətinə salınıb, sinələrinə qızdırılmış xaç nişanları ilə damğa basılıb, dırnaqları 

və dişləri çıxarılıb, yaralarına duz basılıb, ölənə qədər rezin və dəmir dəyənəklərlə 

döyülüb, damarlarına benzin yeridilib. Girov götürülərkən 3 yaşı olan Şövqi Xaqani 

oğlu  Əliyevin (24.07.1993) bazu sümüyü Xankəndində erməni “həkimlər” 

tərəfindən çıxarılmış, nəticədə Şövqi ömürlük şikəst olmuşdur. Kəlbəcər rayonunun 


34 

 

işğalı zamanı girov götürülən (31.03.93) Gülcamal Quliyevanın yenicə dünyaya 



gəlmiş  oğlu Arzu Hacıyevə erməni “həkim” Aida Serobyan naməlum tərkibli 

iynələr vurmuşdur. Nəticədə Arzu Hacıyev ömürlük şikəst olmuşdur. Anası Afət 

Mirzəyevanı və babası Aslan Mirzəyevi ermənilər vəhşicəsinə güllələyərkən Babək 

İlyasov cəmi yeddi aylıq imiş. Qəlpələr Babəkin sağ gözünü yaralamış, buna 

baxmayaraq ermənilər onu da Kəlbəcər rayonundan girov götürülmüş digər 

həmkəndliləri ilə birlikdə yalnız dörd aydan sonra, həm də müalicə etmədən 

qaytarmışlar. Hazırda Babəkin bir gözü kordur. Ermənilər 15 yaşlı girov Nəzakət 

Məmmədovanın gözləri qarşısında atasına dəhşətli işgəncələr vermiş, onun 

qulaqlarını kəsmiş, anası hədə və şantajlara dözməyərək dəli olmuş, qızın özünü isə 

4 mln rus rubluna ailəsinə satmışlar. Erməni nəzarətçilər Ağdam rayonundan girov 

götürülmüş Kəklik Həsənovaya dəhşətli işgəncələr verib, mismar kəlbətini ilə onun 

16 dişini çıxarıblar. Ağdam rayonunun işğalı zamanı ermənilər tərəfindən girov 

götürülən yaşlı qadın Şərqiyyə Rza qızı Şirinovanın 8 qızıl dişi mismar kəlbətini ilə 

çəkilib. O, altı ay davamlı  işgəncələrə  məruz qalıb. Qubadlı rayonunun işğalı 

zamanı 65 yaşlı Biniş  Rəsul qızı  Məmmədova və 69 yaşlı Sara Miriş  qızı 

İsmayılova girov götürülərək Xankəndi hərbi hissəsində saxlanmışdır. Burada 

onları gündüz ağır fiziki əmək tələb edən işlərdə  işlədir, gecələr isə xüsusi 

amansızlıqla döyürmüşlər. Onlarla birlikdə saxlanılan  Şahsənəm və  Əsli adında 

qadınlar bu cür ağır işgəncələrə dözməyərək girovluqda ölmüşlər .Ağdam 

rayonunun keçmiş sakini, milliyyətcə rus olan, erməni  əsirliyində  hədsiz 

işgəncələrə  məruz qalmış Vladimir İvanoviç  Şevelyov 1994-cü ildə  Ağdam 

rayonunun işğalı zamanı 89 yaşlı anası Vera Davıdovnanın və ahıl yaşlı bacısı 

Svetlana İvanovnanın, eləcə də 58 yaşlı xəstə qardaşı Anatoli İvanoviçin ermənilər 

tərəfindən vəhşicəsinə öldürülüb yandırıldığını, Ağdam kanalının yanında saysız-

hesabsız qadın və  uşaq meyiti gördüyünü bildirir. 1930-cu il təvəllüdlü Ağdam 

rayon sakini Əli Rəsul oğlu Abbasov erməni girovluğunda mütəmadi olaraq 

döyülmüş, onun bədəninə siqaret basılaraq yandırılmışdır. Aldığı mənəvi və fiziki 

işgəncələrdən özünə gələ bilməyən Əli Abbasov erməni əsirliyindən azad ediləndən 

bir müddət sonra vəfat edib. Erməni hərbçilər Füzuli rayonundan girov götürdükləri 

Mürvət Fətiş  oğlu Ağayevi döyərək qulağını  kəsmiş,  əllərini məftillə arxadan 

bağlayaraq ağacdan asmış  və ayaqlarının altında ocaq qalayaraq yandırmışdılar. 

Novruz Məhəmməd oğlu Daşdəmirov, Namiq Cavanşir oğlu Qarayev mütəmadi 

döyülmə, bədənlərinə  qızdırılmış cisimlərlə dağ basılma və başlarına mismar 

çalınması  nəticəsində ruhi xəstə  həddinə çatdırılıblar. Hərbi  əsir Mürşüdov 

Sədrəddin Aslan oğlu döyüldükdən sonra şüşə  qırıqlarını udmağa məcbur edilib. 

Yaralı  vəziyyətdə  əsir götürülmüş  Əbdüləzim Məcnun oğlu Məmmədov rezin 

dəyənəklə döyülüb, damarına benzin yeridilib, yaralarının qaysağı qopardılaraq ona 

əzab verilib, üstünə  təlim keçmiş it buraxılıb. Mayıl Məhəmmədəli oğlu 

Məmmədovun damarına dizel yanacağı yeridilib, sinəsi qızdırılmış xaçla 

damğalanıb. Vəhşicəsinə döyülmə  nəticəsində  hərbi  əsir Cavid Ağa oğlu 

Hüseynovun çənəsi və qabırğaları sınıb. Ermənilər dəmir parçası ilə Cavidin qoluna 

damğa basmış və yarasının üzərinə sulfat turşusu tökmüşlər.” 

  

 

 



 

35 

 

Təbrizli kürd Sərdar Baray adlı  səyyahın  İran arxivlərində saxlanan 



əlyazmasından:  

 “…Şamaxıda hər  şey darmadağın edilmiş,  şəhərin altı üstünə çevrilmişdi. Mən 

yepiskop Mesropla Poti limanında tanış oldum. Onu çox ciddi şəkildə  əhatəyə 

almışdılar. Hər ikimiz Türkiyədən qayıdırdıq… Şamaxıya gəldik. Küçələrdə, ensiz 

dalanlarda, həyət–bacalarda meyitlərin sayı bilinmirdi. Əsl müharibə idi. Nə qədər 

çalışdımsa, gözdən yayınıb buraları  tərk edəm, yepiskop Mesropun adamları 

qoymadı. Gecəni qalmalı oldum. Səhərə qədər oyaq qaldım. Mən soruşanda ki, nə 

üçün bu qırğınlar olub? O, hiyləgər gözlərini qıyıb, dedi ki, bu məsələni nəinki 

yepiskop Mesrop, heç onun babası Suren də bilmir… Fransız da bir neçə foto çəkib, 

gözdən itdi. Onu daha görmədim… O biri otaqda isə, içi közlə dolu manqal var idi. 

Uzun, bir tərəfi  əyilmiş maşanı da qızarmış közün içinə soxmuşdular. Gecədən 

xeyli keçmiş süfrə açılmış otağa biri–birindən fərqli, üç gözəl balaca qız gətirdilər. 

Yaşları, ancaq on–on bir olardı… Boya–boy düzülmüş bu üç müsəlman balasının 

qışqırıq və harayları  hələ  də qulaqlarımdan getmir. Yepiskop Mesrop mənə  şərab 

süzdü və tapşırdı ki, sən belə  şeylərə baxma… Yepiskop Mesropun göstərişilə 

manqalı otağa gətirdilər… Sonra gördüm ki, yepiskop Mesrop manqalın içində 

qızarmış maşaya  əl atdı. Divara qısılmış  qızların  əllərinə, ayaqlarına, alın və 

yanaqlarına dağ basıldı. Axırda o, əlindəki isti maşanı  qızların çılpaq sinələrində 

gəzdirib, xaçladı… Səhərə qədər yepiskop Mesrop bu iki qızın cəsədi ilə oynadı… 

Mən o gündən ermənilərlə dostluğa son qoydum…” 



 

Farsların görüb yazdıqları 

Fars şovinizminin dahi təbliğatçısı kimi tanınan Seyid Əhməd Kəsrəvi “On səkkiz 

illik Azərbaycan tarixi” əsərində yazır: “Van gölü ətrafında assurlar Türkiyə 

kürdlərinə  məğlub olub Cənubi Azərbaycan  ərazisinə  sığınırdılar. Yerli camaatın 

“cilo” adlandırdığı 25 min assuriyalı rusların xristian təəssübkeşliyi ilə Azərbaycan 

ərazisində yerləşdirilir. Onlar bir çox hallarda yerli əhalinin mal-mülkünü zorla 

əlindən alır, müqavimət göstərənləri isə qətlə yetirirlər. Bu işdə ermənilər daha fəal 

mövqe tuturlar, köməksiz və silahsız mülki əhali - azərbaycanlıları qətlə yetirirlər. 

12 min silo (assuriyalı) ailəsi başçıları Marşimonla (ciloların patriarxı) Osmanlı 

ərazilərindən gəldilər. 20 min erməni və assur ailəsi isə “Urmi, Salmas, Sulduz” 

ətrafından onlara qoşuldu. Üstəlik, 5-6 min erməni  İrəvan, Van və Naxçıvandan 

gəlib bunlarla birləşdilər. Bunların 20 mini yaxşı döyüşən döyüşçü idi. 800 rus 

əsgəri isə Rusiyaya getməyib qaldı. 72 fransız sərkərdəsi ilə xristianlara yol 

göstərirdilər. Erməni və assurlardan təşkil olunmuş xristian qoşununun 25 ədəd 

topu da var idi...Müharibə  səhər tezdən başladı. Ermənilər Dialə  və Cühud 

dağlarından  şəhəri top atəşinə tutdular. Əhali xristianların da topunun olduğunu 

görüb qorxuya düşdü. Hər tərəfdən şəhərə  yürüş  etdilər. Əsgərxan, Mehdəlqədər, 

Yurddaş və Seyid Hüseyn bağı küçəsi yürüşə məruz qaldı. Evlər talanıb yandırıldı. 

Həmin gün axşam Qaradağlı silahlıları heç bir iş görmədən Urmiya, Salmas yolu ilə 

qaçdılar.” 

Motemed-Əlvözəra yazır: “Səhərə kimi atışma kəsilmədi. Səhər hökumət 



mərkəzinə  gəldim. Raportlardan məlum oldu ki, gecə  dəhşətli faciələr baş verib. 

Çilolar ermənilər hücum edib təxminən 500 evi odlayıblar, azərbaycanlı  əhalini 

qətlə yetiriblər. Qırğın səhəri gün də davam etdi. Həmin gün qırğında 10 minə 

yaxın günahsız Azərbaycanlı qadın və  uşaq qətlə yetirildi. Səhər tezdən başlandı 



36 

 

qətl-qarət, nahardan sonra Mister Şedin dayanmaq əmrinə məhəl qoymadan davam 



etdirildi. Xristianlar istədikləri azərbaycanlıları öldürürdülər. 

Həmin günlərin qanlı xronikasını  əks etdirən salnaməçi  Əli Dehqaninin “Zərdüşt 



yurdu Urmiya” əsərində axır çərşənbə günü azərbaycanlıların başına gətirələn 

müsibətlər haqqında yazı: “Amerikanın Urmiyadakı konsulu Mister Şedin hiyləsi 

ilə  tərkisilah olunmuş azərbaycanlılarla müzakirədən sonra urmiyalılar 

aldandıqlarını başa düşdülər... Bu günü Günəş ili 1226-cı il, İsfənd ayının 26-sı - 

axır çərşənbə (17 mart, 1918) Urmiya şəhərində erməni daşnaqları və Çiloların 10 

min nəfərə yaxın azərbaycanlı qırğınının şahidiyəm”. 

İranlı fars tacir  Əli Qayımpur:Tehran Milli Arxivində qorunub saxlanılan “Ənzəli 



qovluğu”nun 209–cu səhifəsində 1918–ci ilin aprelin sonunda Şamaxıda gördükləri 

barədə yazırdı: “Şamaxı şəhərinin ətrafında və şəhər mərkəzində insanlar durduqları 

yerdəcə keçinirdilər… Ermənilər hər səhər evlərdən yığılan meyitləri 

yandırırdılar… Bir yandan ermənilər qırırdı, bir yandan da xəstəlik…”  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


37 

 

Ermənilərin etdikləri, gördükləri və yazdıqları 

 

  28 yanvar 1973-cü ildə  Santa Barbarada  keçirilən məhkəmədə Türkiyənin Los 



Anceles səfiri Mehmet Baydarla səfir müavini Bahadır Dəmiri günlərlə izləyib 

tələyə salıb yaxın məsafədən açdığı atəşlərlə  şəhid edən 77 yaşlı  Mıkırtıç 

Yanikyanın verdiyi bu ifadəsi ABŞ və Qərb mediasında geniş yaılmışdı: “-Bəli, mən 

öldürdüm, bilərək öldürdüm,  istəyərək öldürdüm. Aylarla əvvəldən planlaşdıraraq 

öldürdüm. Onlar düşmənimizdi. Türkdü onlar, türk olduqları üçün öldürdüm, 

intiqam almaq üçün öldürdüm ...” 

 



Bakı Xalq Komissarları Sovetinin sədri Stepan Şaumyan: “Bizim süvari dəstəyə 

ilk silahlı hücum cəhdindən bəhanə kimi istifadə etdik və Bakıda bütün cəbhə boyu 

hücuma keçdik. Bizim artıq 6 min nəfərə qədər silahlı qüvvəmiz var idi. Həmçinin, 

Daşnaksütyunun 3-4 minə  qədər milli hissələri var idi. Onlar da bizim 

sərəncamımızda idi. Daşnaksütyunun iştirakı  vətəndaş müharibəsinə milli qırğın 

xarakteri verdi və bundan qaçmaq mümkün deyildi. Biz buna şüurlu olaraq getdik. 

Əgər onlar Bakıda qələbə qazansaydılar,  şəhər Azərbaycanın paytaxtı elan 

edilərdi.” 

 



 



S.Şaumyan V.İ.Leninə göndərdiyi raportda yazırdı: “Müharibənin nəticələri bizim 

üçün çox parlaqdır. Düşmən (müsəlmanlar-H.N) tamamilə məhv edilmişdir. Onlara 

hökm etdiyimiz şərtləri qeyd-şərtsiz imzaladılar”. 

 



Erməni tarixçisi Kerope Patkanov (1833-89): “Ermənilər  ən qədim dövrlərdən 

böyük imperiyaların toqquşmasının qurbanı olublar. Ermənistan bir dövlət kimi 

bəşəriyyət tarixində heç bir mühüm rol oynamamış, onun adı ölkənin coğrafi 

termini olub, güclü qonşu dövlətlərin: assuriyalıların, midiyalıların, yunanların, 

iranlıların, monqolların, rusların öz mübahisələrini həll etdikləri yer olmuşdur.”  

 



Erməni  şairi Yeqiş Çarens: “Mənim xalqımın övladları ana bətnində ikən 

saxtakarlıq öyrənirlər.”   

 

Erməni əsilli fransız ifaçı Şarl Aznavur: “Bu günə ağzımdan türklərin əleyhinə bir 



cümlə belə çıxmayıb. Mənim anam türkdür. İzmitdə onlarla qohumum var. Anam 

türk dilində danışırdı". Erməni əsilli türk düşməni - bu cümlənin kimlər tərəfindən 

yayıldığını bilməsəm də, məni çox yaralayır. Bu çox narahatedici, təhqiredici bir 

ifadədir. Osmanlı dönəmindəki köhnə dəftərləri açıb, o acının yaşandığı dövrdə hələ 

qurulmamış olan Türkiyə Cumhuriyyətini ittiham etmək, çox uzaqda qalan yaraları 

deşmək kimə  nə fayda verər? Məni siyasi qalmaqallara çəkmək, erməni 

diasporunun içindəymişim kimi göstərmək, Türkiyə üçün özlərinin dediklərini 

mənim adımdan vermək, məndən istifadə edərək soyqırım mübahisəsini təkrar-

təkrar gündəmə  gətirməyə çalışmaq  əxlaqa zidd davranışdır. Ötən il bir ifadə 

işlətmişdim - "türklər soyqırım sözündən çox inciyirlər". Diaspora yeri yerindən 

oynatdı. Mənə demədikləri qalmadı. …Türkiyə çox gözəl ölkədir. Baş verən 

hadisələrə  də siyasi baxışdan deyil, insanı mövqedən yanaşmışam. Məni ciddi 

iqtisadi problemləri olduğu üçün ölkəsini tərk etməyə  məcbur olan ermənilər və 

getdikcə vətəndaşları azalan Ermənistan maraqlandırır. Ermənistanın həm Türkiyə, 

həm də Azərbaycan ilə sərhədlərini açması lazımdır. Qonşularla dost olunmalı, kin 

və hirs unudulmalıdır. Ermənistan böyük dövlətlərdən gələn yardımlarla, xüsusilə 

əksəriyyəti silah olan bu yardımlarla xoşbəxt ola bilməz. Bu silahlar sülh içində 

yaşamanın qarantı deyil. Jurnalistin “Fransanın dünyada ən çox tanınan və hörmət 

edilən sənətçisininiz..." sualına  "Anamın ölkəsi Türkiyədə yaşasaydım ən məşhur 

türk sənətçisi olacaqdım. Qismət...Türkləri çox sevirəm, vicdanlı insanlardır. 



38 

 

Türkiyədə 100 mindən çox erməni qaçaq olaraq yaşayır və  işləyir, pul qazanıb 



ailəsinə yollayır. Ankara istəsə 100 min ermənini 24 saatda tapıb deportasiya edə 

bilər.  İndi Ermənistanın Türkiyəyə ehtiyacı var. Ermənistanın rifahı üçün sərhəd 

açılmalıdır. Türkiyəni sevən və darıxan ermənilərin sayı başqalarından qatbaqat 

artıqdır".  

 



 



Kanadada yaşayan erməni  hüquqşünas Vaskel Sitaryan: “...Biz ermənilər 

özümüz-özümüzü dünyada rüsvay etdik. Bizim üçün ağır olan beynəlxalq 

məhkəmələr qurulacaq. Kimdir erməni millətini məhkəmə qapılarına 

sürükləyən?...”. 1992-ci il, 26 mart.  

 

 



İsveçdə yaşayan hüquqşünas M.Danielyan: "Ermənistan ordusu əgər başqa bir 

ölkənin ərazisinə yerləşibsə, ora nəzarət edirsə, deməli bu İŞĞALdır. Bunun başqa 

adı  hələ ki yoxdur. Və Ermənistan vətəndaşı olaraq, birinci mən bunu deməyə 

borcluyam."  

 

 



“Dəmir Aşot” romanında “erməni xəstəliyi”nin qorxunc simvoluna çevrilən Aşot 

deyir: “Mənim qılıncımdan türk qanı axıb töküləndə və mən o qanı tapdalayanda 

rahat olacağam”. 

 

 



Ermənilərin “azadlıq fədaisi” hesab olunan Nalbandyan erməni gənclərinə 

vəsiyyətində yazır: “Ey erməni,  əgər sən küçədə  zəhərli ilan görüb 

öldürməyibsənsə, eybi yoxdur, ilandır... Lakin türk görüb öldürməyibsənsə, 

satqınsan, vicdansızsan, xalqının düşmənisən, sən erməni deyilsən...” 

 

 



İran ermənisi Maqsud Mehriyan: “...Azərbaycan torpaqlarında müharibə idi. Bu 

müharibə planlarında mən iştirak etmirdim. Qoy bunu tarixçilər, siyasətçilər 

araşdırsınlar. Mən  ədəbiyyatçıyam. Mənşəcə  də erməniyəm. Azərbaycanlılar 

vuruşurdular. Onlar vuruşduqca onlardakı cəsarət və hünərə həsəd aparırdım. Mən 

ölən, qan içində boğulan azərbaycanlıları gördükcə, qorxurdum. Qan içindən 

çıxan, qan içindən dirilib gələn azərbaycanlıdan qorxurdum. Nəticədə Qaradağlını 

tərk etdim. Bir daha o yerlərə getməyəcəyimə söz verdim...”  

 



S.S.Bablumyan (erməni alimi-arxeoloqu): "Biz Dağlıq Qarabağa girməklə çox 

şeyi itirdik. Xarici həmfikirlərim qarşısında mənə olan inam xeyli azalıb. Bizi 

işğalçı kimi tanıyırlar. Bu bizə lazım idi?..". (Bax: Fransa. "Antenn 1" telekanalına 

verilən müsahibə. 2002. IV.26). 

 



1905-1906-cı illərdə ermənilərin dinc müsəlmanlara qarşı törətdiyi qanlı 

qırğınlara aid erməni müəlliflərindən A-donun 1907-ci ildə  İrəvanda çap edilən 

“Qafqazda erməni-türk toqquşmaları (1905-1906-cı illər). Sənədli, statistik, 

topoqrafik izahlarla” əsərində gen-bol faktoloji materiallar  vardır. A-do 1905-

1906-cı illərdə baş vermiş  qırğınlar zamanı  Cənubi Qafqazın 7 şəhərinin böyük 

dağıntılara məruz qaldığını, 12 qəzada 252 kəndin yandırıldığını  və viran 

qoyulduğunu, 100 min ailənin ev-eşiklərindən didərgin düşdüyünü, 10 min nəfərin 

məhv edildiyini göstərir. A-donun statistik məlumatlarında göstərir ki, 1905-1906-

cı illər qırğınları ərəfəsində İrəvan quberniyasında mövcud olmuş 1301 kəndin 959-

da, Zəngəzur qəzasında mövcud olmuş 406 kəndin isə 314-də türklər yaşamışlar. 

Hazırda İrəvan quberniyası və Zəngəzurda mövcud olmuş 1273 türk kəndindən bu 

gün, Naxçıvan qəzası istisna olmaqla bütün kəndlər azərbaycanlılardan 

39 

 

təmizlənmişdir. Deməli, həmin  ərazilərdə 1905-1906-cı illərdən başlayaraq silah 



gücünə etnik təmizləmə siyasəti həyata keçirilmişdir ki, bu da mahiyyətcə soyqırım 

deməkdir.  

 



S.Zavaryanın “Qarabağın iqtisadi şəraiti və 1905-1906-cı illər aclığı”  əsərindən: 

“Qarabağın  Şuşa qəzasında 12, Cavanşir qəzasında 15, Cəbrayıl qəzasında 5, 

Zəngəzur qəzasında 43 (cəmisi 75 kənd) müsəlman kəndi dağıdılmışdır. Qırğınların 

qarşısının alınmamasında çar Rusiyasının hakim dairələrinin cinayətkar etinasızlığı 

və təxribatçı hərəkətlərə baş vurduğunu qeyd edir. “ 

 



Erməni jurnalisti İ.Alibekovun “Yelizavetpolun qanlı günləri cəmiyyətin 

mühakiməsi qarşısında”  əsərində,  “Vozrojdenie” qəzetinin 36-39-cu saylarında 

(1905-ci il) dərc olunmuş “Yelizavetpol qırğınları” başlıqlı  məqaləsindən: 

“Qırğınların əsas səbəbkarı ermənilərdir.” 

 

O.A.Arutyunyan 1956-cı ildə rus dilində  İrəvanda dərc olunmuş “Xatirələr” 



kitabında daşnakların  bu devizlə yaşadıqlarını yazır: “Mümkünsə, daha çox 

müsəlman öldür, talan et, heç kimə  rəhm etmə”  şüarı altında 1905-ci ildə 

törətdikləri vəhşiliklərdən bəhs edir. O, daşnakların erməni kəndlərini gəzərək 

əhalini silahlandırdıqlarını, dinc müsəlman  əhalisini qırdıqlarını, kəndləri 

yandırdıqlarını, daşnakların silah sarıdan korluq çəkmədiklərini, canişin Vorontsov-

Daşkovun xüsusi icazəsi və erməni yepiskopları Xoren və Suren tərəfindən 

müvəkkil edilmiş şəxslər vasitəsilə təmin edildiklərini faktlarla qeyd edir.  

 



E.D.Saakyan (professor-tarixçi): “Mən bu gündən “Krunk” təşkilatından da, üzv 

olduğum “Naxçıvan” icmasından da gedirəm. Bunların heç biri mənim millətimə 

baş ucalığı gətirmədi. Dağlıq Qarabağı tərk etmək vaxtıdır”. (İran. “Araz” jurnalına 

verdiyi müsahibədən. 2002.XI.6). 

 Professor Movses Horenatsi “Ermənistan tarixi” kitabından: “Hər bir türkü 

doğulduğu gündən ölümə  məhkum edin. Onların dirilməsinə imkan verməyin. 

Çünki dirilən türk bizim üçün fitnələr yaradıb, faciələr törədir” (Yerevan. 1990, səh. 

85). 


G.X.Markaryan (müasir erməni tarixinin tədqiqatçı): “Ermənistan rəhbərliyi bütöv 

bir milləti - erməni millətini ölümlə üz-üzə qoydu. Təcili Dağlıq Qarabağdan 

çıxmalıyıq. О torpaq deyil, cəhənnəmdir”. 

* O.Q. Adamyan (erməni tarixçisi):  “...Bizim tarixdə sivil millət kimi yaşamağa 

haqqımız yoxdur. Biz özgə torpaqlarını işğal etmişik...” “Ermənistanın müsəlman 

və rus kəndlərini onlar odla, qılıncla məhv etdilər... Daşnaq ordusunun başında 

duran kimlər idi? Aram və Rubendən, Martiros və Pilosadək nadan, talançı, quldur 

xmbapetlər. Bu ordu silahsız müsəlmanlara divan tutmaqda, dinc əhalini çapıb-

talamaqda məharətli və cəsarətli idi...” Aleksandr Myasnikyan. “Seçilmiş əsərləri, 

səh. 354-365.) 

*Papazyan yazır: “Türkiyədə  Əbdül Həmidə sui-qəsd daşnaqların inqilabi 

fəaliyyətlərinin son həddi idi. Bu daşnaqların növbəti qəhrəmanlıqları düşüncəsiz 

aksiya idi. Başlanmış  iş ermənilərə heç bir fayda gətirmədi, məhz uğursuzluq 

bizim xalqı dəhşətli faciədən qurtardı”. 

*1885-ci ildə M.Portakalyan tərəfindən yaradılmış “Armenakan” partiyasının 

Proqramında deyilirdi: “Yalnız ermənilər bu partiyanın üzvü ola bilərlər. Ali 



40 

 

məqsədə nail olmaq üçün erməni millətçiləri birləşməli, partiya üzvləri silahdan 



istifadə etməyi öyrənməli, partizan dəstələri düzəltməlidirlər”... 

 



“Berd xəbərləri” qəzetinin (Kanada) hərbi müxbiri, istefada olan mayor Suren 

Vartanyan: “...Berddəki 01261 saylı hərbi qrup artıq hazır idi ki, Dağlıq Qarabağa 

yola düşsün. Bu azadlıq mücahidlərinə  Argentinadan gələn qızlar da qoşulmuşdu. 

Bu snayperçi qızların hamısı muzdla tutulmuşdu. Onlar hara gəldiklərini, nə üçün 

vuruşduqlarını anlamırdılar. Onlar din uğrunda, kilsələrin azadlığı  uğrunda 

vuruşmaq üçün gəlmişdilər. Bu qızların maliyyə  xərcləri Kanadada öz işini quran 

“Erməni Mərkəzi”nə aid idi. Onlar yaxşı vuruşurdular. Mən onların  Əsgəranda, 

Meşəli ərazisindəki döyüşlərinin şahidi oldum. Meşəlidə snayperlərini işə salan bu 

“Çöl quşları” (qrup özünə bu adı qoymuşdu) 25 nəfərin qətlinə  fərman verdi, bu 

vəhşi qrup heç kəsə aman vermədi.. Mən bütün bunlar haqqında  əlavə olaraq 

Axalkalakidəki “Ermənilərin birlik konfransı”nda məlumat verdim...” 

(Bax:Gürcüstan. “Cavaxeti xəbərləri” qəzeti. S.Vartanyan. 1991-ci il, 16 oktyabr). 

 

Yerevan toksikoloji mərkəzindən 1996-cı il iyulun 14-də Xankəndiyə gələn qrupun 



başçısı Faina Melikyantsın Ermənistanın müdafiə naziri S.Sarkisyana (169/024-

1002-9.1) göndərdiyi məktubdan: “...Xocalı  ərazisində apardığımız elmi 

tədqiqatlar və araşdırmalarımızın nəticələri qənaətbəxş deyil. Əvvəllər 

Azərbaycanlıların yaşamış olduqları Xocalı  ərazisindən  əsir götürülən uşaqların 

təqribən 9 faizinin dalaq və qaraciyərləri sıradan çıxıb. Zəhərli qazlardan istifadə 

isə  uşaqların baş-beyin funksiyasını iflic edib.  Xocalıdan  əsir götürülən qız 

uşaqlarının bədənində “L-Z-21A” və “L-Z-19A” vaksinlərini sınaqdan çıxarılıb. 

Nəticədə 4 nəfər 8 yaşlı qız uşağının taleyinə qələm çəkilib. Heç biri sınaqdan sağ 

çıxa bilməyib.” 

 



A.Lalayan: “Ermənistanda daşnak hökuməti özünün 30 aylıq hakimiyyəti 

dövründə (may 1918 - noyabr 1920)  azərbaycanlı əhalinin 60 faizini qırıb.”  

 

A.Lalayan: “Andranikin, Amazaspın və başqalarının başçılığı altında daşnak 



dəstələri türk (azərbaycan) qadınlarının, uşaqlarının, qoca və cavanların məhv 

edilməsi işində maksimum cəsurluq göstərmişlər. Daşnak dəstələri tərəfindən 

tutulmuş  kəndlər canlı adamlardan təmizlənib azad edilmiş  və eybəcər hala 

salınmış meyidlərlə dolu xarabalığa çevrilmişdir.” “Revolyusionnıy Vostok”  

jurnalı, 1936, № 2-3, səh.36-37 

 



 

S.Şaumyan, ”Bakinskiy raboçi” qəzeti, № 139, 18 iyul 1918-ci il. Radioteleqram.   

Culfa, xalq qəhrəmanı Andranikə: “Sizin 577 № –li teleqramınızı aldım. Tam 

mətnini Moskvaya Mərkəzi hökumətə göndərdim. Öz tərəfimdən Sizin şəxsinizdə 

həqiqi xalq qəhrəmanını təbrik edirəm. 

 



 

Ermənilərin Qafan, Tatev (Gorus)-Genvaz (Meğri) hərbi qüvvələrinin ümumi 

komandanı Njdenin əmri: “Qafan-Genvaz-Tatev hərbi hissələrinə ƏMR “Əsgərlər, 

sabah Gığı  dərəsinə qarşı bizim hücumumuz, səlib müharibəmiz başlayır. Sabah 

sizin güclü hücumunuz və  zərbələrinizdən ağlını itirən düşmən öz kəndlərini 

buraxıb gedəndə sizi bu gün düşmənlər tərəfindən təhqir olunmuş kilsə  və 

qalalarımızın qədim xarabalıqları salamlayacaqdır. Sabah bu vadidə ayaqlarınızın 

taqqıltısı, silahlarınızın gurultusu eşidiləcək...Bütün kəndləri yandırın, talan edin, 

hücum zamanı külli miqdarda  dinamit və partlayıcı çəlləklərdən istifadə edin...İrəli, 

Allah və Davud bəyin qisasçı ruhu bizimlədir.”  



41 

 



 

Erməni jurnalist Daud Xeyriyan  yazır: “...Martın 2-də ermənilərin “Qaflan” 

qrupu (qrup meyitləri yığıb yandırmaqla məşğul idi) 100 nəfərdən çox türk meyitini 

yığıb Xocalıdan təqribən bir kilometr qərb istiqamətində yandırdı. Sonuncu 

maşında təqribən 10 yaşında olan bir qız uşağı da gördüm. O, alnından və 

qollarından yara almışdı. Sir-sifəti göyərmiş bu uşaq hələ ölməmişdi. Aclığa və 

soyuğa, aldığı yaralara baxmayaraq ölməmişdi. Asta-asta nəfəs alırdı. Ölümlə 

çarpışan bu uşağın gözlərini unuda bilmirəm. Bir azdan onu da “Qaflan”çıların 

səyyar ölüm ocaqları”ında yandıracaqdılar. Heysiz- hərəkətsiz uzanmış, 

dırnaqlarından qan süzülən bu uşağı Tiqranyan çağırılan bir əsgər tolazlayıb, 

qalaqlanmış meyitlərin üstünə atdı. Sonra bu insan qalağına od vurdular. Bu zaman 

elə  zənn etdim ki, yanan meyitlərin içərisində kimsə  qışqırır. Aman və imdad 

diləyir. Mən bütün bunlardan sonra daha irəli gedə bilmədim. Amma fikrim var idi 

ki,  o uşağı da görüm. Geri qayıtdım. Onlar isə xaç uğrunda döyüşlərini davam 

etdirirdilər” (Səh. 62-63). 

 



Erməni tarixçisi Səməd Sərdariniyanın “Arazın hər iki tayında müsəlmanların 

soyqırımı”, “İrəvan müsəlman sakinli şəhər olmuş”, “Qarabağ tarixinin gedişində” 

kitablarından: “Ermənilər 1918-ci ilin əvvəlində  İranın Cənubi Azərbaycan 

vilayətlərində türklər yaşayan Urmiyə şəhərinin abidələrini rus əsgərləri ilə birlikdə 

yandırıb külə döndərmişdilər. Bir gün ərzində Urmiyədə öldürülənlərin sayı 10 min 

nəfərə çatmışdı. Bu ağır və  çətin günlərdə Urmiyə  əhalisinə  nə Tehrandan bir 

kömək gəldi, nə  də  Təbrizdə oturan Azərbaycan hakimi və  vəliəhd 

Məhəmmədhəsən Mirzədən.  Əgər Birinci Dünya müharibəsinin gedişində ruslar 

Rusiyada yaşayan erməniləri silahlandırmışdılarsa, ingilislər də osmanlıların 

hücumlarına qarşı Urmiyə  və  Səlmas xristianlarını (erməniləri və assuriləri) 

silahlandırmışdılar. Erməni və assurilər Səlmasdan Urmiyəyə hüçum etmişdilər. 

Urmiyədəki ermənilər qonşu azərbaycanlı evlərini talan etmiş, sonra isə evlərə od 

vurub yandırmışdılar. Ermənilər qocaya, uşağa, qadına rəhm etməmişdilər. Onlar 

Urmiyədə 500 evə od vurub yandırmışdılar. ...1918-ci ilin may ayında Andranik 5 

min nəfərlik silahlı erməni dəstəsi ilə Xoy şəhərinə hücum etmişdi.  İyunun 24-də 

isə  şəhəri mühasirəyə alan ermənilər Urmiyədə törətdikləri vəhşilikləri Xoy və 

Səlmasda da davam etdirmişdilər. Qüvvələrin sayı və hərbi-texniki cəhətdən üstün 

olan ermənilər  Xoya pənah gətirmiş  qırx min səlmaslı qaçqının 30 min nəfərini 

qətlə yetirmişdi.  İyun ayının ortalarında osmanlılar iki günlük döyüşdən sonra 

Səlmasa daxil olmuşdular. Xristianlar (assuri və ermənilər) isə  şəhərdən 

qaçmışdılar. Ermənilərin törətdiyi qırğınlar zamanı  Səlmas, Xoy, Urmiyə 

xarabalığa cevrilmiş, 130 min türk-azərbaycanlı öldürülmüşdü.” 

 

Levon Panos Dabaşyan: “Türkiyə tarixində ermənilərə qarşı soyqırımı deyilən bir 



şey qəti şəkildə olmayıb.”  

 



E.Aknouni 1980-ci ildə  İstanbulda “Jamanaq” (“Zaman”) nəşriyyatının çap 

etdiyi “Türkiyədəki ermənilər haqqında həqiqət” adlı kitabından: “Osmanlı 

dövlətində ermənilərdən 29 paşa, 22 nazir, 33 millət vəkili, 7 səfir, 11 baş konsul, 

411 yüksək məmur vardı.” 

 



Stepan  Şaumyan: “10-12 minlik bolşevik "Qafqaz Qırmızı Ordu"sunun şəxsi 

heyətinin 70 faizi erməni idi. Daşnaksütyun  partiyası  və Erməni Milli Şurası ilə 

əlbir hərəkət edən bu ordu 1918-ci il martın 30-da Bakıda türk-müsəlman əhaliyə 

qarşı  həlledici döyüşlərə  hər cür hazırlıq görmüşdü və  dərhal bütün cəbhə boyu 

hücuma başladı. 3 günün (30 mart – 1 aprel) qətl-qarətlərində təkcə Bakıda 12 min 

nəfər müsəlman əhali məhv edildi.”  

42 

 



 

Ermənistanın indiki prezidenti Serj Sarkisyan demişdi:- “biz azərbaycanlıların 

inanmadığı bir işi gördük, biz stereotipi dağıtdıq, dinc xalqa qarşı əl qaldırdıq.”  

 



Samvel adlı keçmiş erməni  əsgərin xatirələrindən: “Zori Balayan aralıdan 

olanları izləyirdi. Əsirlər dedilər ki, nə var bunlardır, orda heç nəyləri qalmayıb. 

Zinət  əşyaları, bank kartları, rus pasportları - nələri varsa, yığıb verdilər. Biz 

kənara çəkildik ki, aralıdan hamısını güllələyək, canımız qurtarsın. Bu vaxt 

Sərkisyan yaxınlaşdı ki, guya yoxladınızmı hamısını, bax, o qadının qulağında yeri 

qalıb sırğaların, yəqin udub. Göstəriş verdi ki, əllərini tutun. Biz qadının  əllərini 

tutduq, müqavimət göstərmədi, gücü qalmamışdı. Özü qadının qarnını yardı, əlini 

salıb sırğaları  və üzüyü çıxardı. Sonra avtomatı götürüb əsirləri güllələdi. Onun 

əynində kürk var idi. O qədər arıq idi ki, hərbi buşlatın yaxalığı onun çiyinlərinə 

keçirdi. Gözlərində eynək var idi. Başını bəlkə də illər idi ki, qırxdırmamışdı, qara, 

uzun saçı var idi. Əlinin qanını üstünə silib “bəri verin topladıqlarınızı “ dedi. 

Sonra yığdıqlarımızı maşınına qoyub uzaqlaşdı. Yadımdadır, avtomobilinin nömrəsi 

NK 0001 idi”. Bu hadisənin iştirakçısı olan başqa bir erməni yazır: “Ermənilər 

hadisələrin üçüncü günü meşədə Xocalıdan qaçsa da, getməyə yer tapmayan 

azərbaycanlılara rast gəlirdi. Qoca, qadın, uşaq olan bu dəstədə artıq son nəfəsini 

yaşayanlar, donub qalanlar və yaralılar var idi. Bizi görən kimi yalvardılar ki, 

onları öldürməyək. Biz də dedik ki, zinət  əşyalarınızı, pullarınızı  bəri verin, sizə 

dəyməyək. Qadınlardan biri dedi, “nəyimiz var, sizin olsun”. Biz isə dedik ki, burda 

olanlar onsuz da bizimdir. Xocalıda nə gizlətmisiniz deyin, aparaq oradakı varidatı 

verin, sizi oradan Ağdama yola salacağıq“. Cəlaləddin Qasımovun “27 ildən 

sonra” (Bakı, “Nurlan”, 2013) kitabından. 

 



Erməni jurnalist və publisisti Vaqe Avetyan: “Sizi əmin edirəm ki, əgər nə vaxtsa 

Ermənistanda qanuni xalq hakimiyyəti olarsa, mənim ölkəm bu cinayətin 

araşdırılması  və azərbaycanlıların qətlində  əli olan günahkarların məhkəmə 

qarşısına çıxması üçün əlindən gələni edəcək.  İttihamları  qəbul etməyə cürəti 

çatmayan qatillərin öz vətəndaşları ola biləcəyi dünənki soyqırım üçün məhkəmə 

qarşısına çıxa bilməyən xalqın dünya ictimaiyyətindən yüz il öncə öz əcdadlarının 

qətlini tanımağı və qatillərin mühakiməsini tələb etməyə mənəvi haqqı yoxdur”. 

 



 Terrorçu Monte Melkonyanın ABŞ-da yaşayan qardaşı Markar Melkonyan 

tərəfindən 2005-ci ildə yazılmış    "Mənim qardaşımın yolu" (ing. My Brother's 

Road) kitabından: “Monte öz dəstəsi ilə erməni kəndi olan Naqxortidən çıxaraq 

qarla örtülmüş dağ yamacından Qaradağlı  tərəfə düşərkən, kəndin erməni  əhalisi 

onların qarşılarına çıxıb Qaradağlıya hücum etməmələrini tələb etdilər, onların 

arasında mübahisə yarandı, sakinlər Qaradağlıya hucumun Naqxortiyə müharibə 

qətirəcəyini deyirdilər, Monte isə onlara cavab olaraq, artıq çox gec olduğunu və 

müharibənin artıq qetdiyini dedi…Arabo və Aramonun (erməni silalı  dəstələri) 

əsgərləri 38 nəfər  əsiri göstərdilər,  əsirlər dərənin içərisində idi, onların arasında 

qadınlar və  əsgərlər var idi. Azərbaycanlı  əsirlərdən biri bintlə sarılmış  əlindən 

qumbara çıxararaq onlara nəzarət edən erməninin üstünə atdı, qumbara partlayarkən 

onun ayaqının bir hissəsini qopardı. Aramo və Arabonun əsgərləri onsuz da 

əsirlərdən öldürülmüş yoldaşlarının intiqamını almaq istəyirdilər, bundan sonra 

onlar  əsirləri bıçaqlamağa və avtomatla güllələməyə başladılar. Çapıqlı Edo da 

onlara qoşuldu o bir neçə yaralı  əsgərin üstünə benzin tökərək onları atəşə verdi. 

Monte kənddən aralı olan bu dərəyə gələndə orda yalnız bir taya insan qalıqları var 

idi…Xocalını 40 nəfərdən ibarət OMON dəstəsi və sayı 60 – 200 arasında olan 

döyüş təcrübəsi zəif yerli özünümüdafiə dəstəsi qoruyurdu. Monte Xocalıya çatan 

kimi bir neçə saat əvvəl baş vermiş qırğının bütün məqamlarını və təfərruatlarını bir 

araya yığmağa çalışırdı. Təxminən gecə saat 11-də 2000 nəfərdən ibarət erməni 



43 

 

silahlıları üç tərəfdən Xocalıya yaxınlaşdılar, bununla onlar yerli əhalini  şərqdə 



yerləşən açıqlığa qaçmağa vadar etdilər. Səhər fevralın 26-da xocalılılar  şərq 

tərəfdə olan təpəliyin zirvəsinə çatdılar və  aşağı hardasa 6 mil məsafədə, Ağdam 

istiqamətində düşməyə başladılar. Məhz həmin o təpəciklərin arasında onları 

ermənlər qarşılayır və insanları güllələyirlər...Arabonun döyüşçüləri bıçaqlarını 

çıxarıb insanları öldürməyə davam etdilər…Monte Martuniyə sadəcə 22 gün əvvəl 

gəlmişdi lakin o artıq silahsız, günahsız dinc sakinlərin qanı ilə suvarılmış iki döyüş 

meydanından keçmişdi (Qaradağlı  və Xocalı)…1990-cı ilin noyabrında Keçəl 

(Arabonun döyüşçüsü) sərhədin o tayındakı  kənddən Azərbaycan xalq cəbhəsinin 

gənc fəalını  oğurlayır. Gənc azərbaycanlı  Səid Yerevan yaxınlığındakı bir bağ 

evində divara zəncirlənmiş  vəziyyətdə bir ay qaldı.  İlin sonunda Keçəl bir neçə 

yoldaşı  və yerli polis zabiti ilə birgə  Səidi, Yeraplura yüksəkliyində yerləşən 

qəbiristanlığa apardı (Yerevan yaxınlığında). Orada onlar Səidi onların ölmüş dostu 

Xarut adında döyüşçünün məzarı qarşısında diz üstə qoydular. Sonra üç uşaq atası 

olan Keçəl Səidin boğazını küt bıçaqla kəsməyə başladı. Əvvəl Səid qışqırırdı, lakin 

sonra qışqırıq inilti ilə avəz olundu. Sonda Ardaq bıçağı  Səidin sinəsinə vuraraq 

buna son qoydu, onlar Səidin qanını dostlarının məzarına axıtdıqdan sonra ordan 

getdilər.”  

 



Quba sakinləri qarşısında çıxışlarından birində Amazasp demişdi: "Mən erməni 

xalqının qəhrəmanıyam və onun maraqlarını qoruyuram. Mənə əmr edilib ki, Xəzər 

dənizindən Şahdağa qədər bütün müsəlmanları qırım, evlərinizi yerlə yeksan edim."  

 



RKP Qafqaz Diyar Komitə üzvü A. Mikoyanın Leninə göndərdiyi "Qafqaz 

Məsələsinə Dair" adlı hesabatından sitat: "Erməni  şovinistləri, imperialist 

müttəfiqlərin və qatı mürtəce general Denikinin dəstəyinə güvənərək Qara dənizdən 

Aralıq dənizinə  qədər yeddi vilayəti də  əhatə edən tarixi sərhədlər içərisində (!) 

"Böyük Ermənistan" qurmaq fikrinə tam bir xəyal olan, cinayətə çevrilmiş bir 

düşüncəyə qapılmış  vəziyyətdədirlər. Bölgədə ermənilərin olmaması  və yalnız 

müsəlmanların burda yaşamaq istəməsi bunları utandırmır. Belə bir cəhənnəmi 

yaratma, belə bir kabus və  təcavüzü həyata keçirmək proqramı,  ən yaxşı,  ən 

istedadlı  və  ən sadiq agentləri kimi gördükləri ermənilərin vasitəsilə Türkiyəni 

talamaq, müstəmləkə  və maliyyə kapitallarını istifadə edəcəkləri bir bölgə halına 

gətirmək istəyən imperialist müttəfiqlər tərəfindən uğurlu bir şəkildə  dəstəklənir." 

1919-cu il, 25 dekabr.  

 

Manuk Abeqyan, tanınmış  ədəbiyyatşünas, dilçi, folklorşünas, akademik: 



“…erməni xalqının kökləri haradadır, buraya necə, nə vaxt, haradan və hansı 

yollarla gəlib… Bizdə bunun dəqiq və aydın sübutları yoxdur”. 

 



 



 Erməni alimi Zaven Korkodyan: “1883-cü ildə Ermənistanın hazırkı paytaxtı 

İrəvan  şəhərinin 18.766 nəfər  əhalisinin 15.992 nəfəri, 1866-cı ildə isə 27.246 

nəfərindən 23.626 nəfəri, yəni 85,2 % azərbaycanlı olmuşdur”. 

 



Livanda yaşayan yazıçı-jurnalist David Xerdiyan Xocalıda ermənilərin 

Azərbaycan türklərinin başına gətirdikləri müsibətləri "Xaç uğrunda" kitabında 

fəxrlə xatırlayır. "Xaç uğrunda" kitabının 19-76-cı  səhifələrində    müəllif yazır: 

"Səhərin soyuğunda biz Daşbulaq yaxınlığındakı bataqlıqdan keçmək üçün 

ölülərdən körpü düzəltməli olduq. Mən ölülərin üstünə getmək istəmədim. Bunu 

görən polkovnik-leytnant Ohanyan mənə işarə etdi ki, qorxmayın. Mən ayağımı 9-

11 yaşlı qız meyidinin sinəsinə basıb addımlamağa başladım. Mənim ayaqlarım və 

şalvarım qan içində idi. Və mən beləcə 1200 meyidin üstündən keçdim. Martın 2-də 

"Qaflan" erməni qrupu (meyitləri yandırmaqla məşğul olurdu) 2000-ə yaxın alçaq 


44 

 

monqolun (türklərin) cəsədini toplayıb ayrı-ayrı hissələrlə Xocalının 1 km-liyində 



yandırdı. Axırıncı yük maşınında mən başından və qollarından yaralanmış təxminən 

10 yaşlı bir qız uşağını gördüm. Diqqətlə baxanda gördüm ki, o yavaş-yavaş nəfəs 

alır. Soyuq, aclıq və  ağır yaralanmasına baxmayaraq, o hələ  də sağ idi. Ölümlə 

mübarizə aparan bu uşağın gözlərini mən heç vaxt yaddan çıxarmayacam. Sonra 

Tiqranyan familiyalı bir əsgər onun qulaqlarından tutub artıq üzərinə mazut 

tökülmüş  cəsədlərin içərisinə atdı. Daha sonra onları yandırdılar. Tonqaldan 

ağlamaq və imdad səsləri gəlirdi". 

 



Erməni yazıcısı Boryan: "Daşnak komitəsi Rusiyanın imperialist əməllərinə 

xidmət etmək üçün yaradılmışdır.” 

 

 Şamaxının poçt–teleqrafına rəhbərlik edən erməni Ambarsumovun “Milli Erməni 



Bürosu”nun liderlərindən olan Doktor Zarviqarova məktubundan: “Şamaxıda əhali 

artıq boşalır. Bir yandan birdən–birə yayılan xəstəliklər, o biri yandan da 

dəstəmiz… müsəlmanların axırına çıxdı. Generalımız Stepan Lalayan yüzdən artıq 

sağlam hesab etdiyimiz uşağı İrana göndərdi. Erməni ailələrini isə Göyçay–Şamaxı 

sərhəddində topladıq ki, xəstəliyə tutulmasınlar. Onlara əlavə  dərmanlar 

paylanıldı…” 

 

 Erməni tarixçisi B.İşxanyan 1916-cı ildə Petroqradda çap etdirdiyi "Qafqaz 



xalqları" kitabında yazırdı: "Antik dövrdə ermənilərin  əsl vətəni olan "böyük 

Ermənistan" Kiçik Asiyadan, yeni Rusiyadan kənarda yerləşirdi. Tarixçilərin 

araşdırmalarına görə  Fərad çayının yuxarı qolu olan Qaraçay sahilində yaşayan 

ermənilər artıb çoxalandan sonra torpaq iştahasına düşüblər. Onlar Ağbaba, Çuxur 

Sədd,  Şərur mahallarına sonradan gəliblər. Van gölündən başlayaraq Urmiya, 

Göyçə gölünə  qədər məsafəni işğal ediblər". B.İşxanyan: “Tarixi qədimlik 

təsəvvürünə görə, ermənilərin Böyük Ermənistan hesab edilən həqiqi vətəni Rusiya 

hüdudlarından kənarda, daha doğrusu Kiçik Asiyada yerləşir. Dağlıq Qarabağda 

yaşayan ermənilərə  gəlincə, onların bir hissəsi aborigen olub, xristian dinini 

qoruyub saxlayan qədim albanların nəslindəndir. Bir hissəsi təqib və hücumlardan 

qurtarmaq üçün Azərbaycan torpaqlarında sığınacaq tapan İran və Türkiyə 

qaçqınlarıdır”. 

 

Erməni alimi Zaven Korkodyan:“1883-cü ildə  İrəvan  şəhərinin 18.766 nəfər 



əhalisinin 15.992 nəfəri, 1866-cı ildə isə 27.246 nəfərindən 23.626 nəfəri, yəni 85,2 

% azərbaycanlı olmuşdur”. 

 

Erməni tarixçisi Qaraqaşyan: “Erməni xalqının  əsli nədir, necə  və  nə vaxt, 



haradan və hansı yollarla bu yerlərə gəlmişlər, erməni olmamışdan əvvəl və sonra 

hansı tayfalarla əlaqədar olmuşlar, onların dilinə  və etnik tərkibinə kimlər, necə 

təsir göstərib?… Bizim əlimizdə bu məsələləri təsdiq edən mötəbər və dəqiq dəlillər 

yoxdur”. 

 

Akademik Ulubabyan: “Erməni üçün ailə qurmaq vətən qurmaqdı, harada olursa 



erməni kimi yaşamaq lazımdır, erməni kimi yaşamaq o deməkdir ki, erməni 

dövlətində yaşamaq deməkdir, hər nəyin varsa, bu işə qurban verməlisən. Erməni 

harada yaşayırsa, orada izi qalmalıdır, bir tək əlifbanın olması millət üçün dövlətin 

olmasından dəyərlidir. Erməni  əlifbasıyla erməni adını yaz, ermənilik sənin 

proqramındı, proqramını da özünlə götür, yerə qoyma, o, sənin silahındır. Türk kimi 

yaşamaq məcburiyyətində qalsan belə,ermənisən, erməni olduğunu bil”. 

 

Anastas Mikoyanın  22.05.1919-də Leninə yazdığı  məktubdan:“Erməni 



hökumətinin daşnak agentləri Qarabağı Ermənistana birləşdirməyə çalışırlar. Bu, 

45 

 

Qarabağ əhalisinin Bakıdakı həyat mənbəyindən məhrum olmaq, heç zaman heç nə 



ilə  əlaqəsi olmayan İrəvanla bağlanmaq deməkdir. Erməni kəndliləri 5-ci 

qurultayda Azərbaycanı tanımağı və ona birləşməyi qərara aldılar”. 

 

A.Astvasatryan: “Azərbaycanla qonşu olmaq Ermənistan üçün başdan-başa 



bədbəxtlik idi. O ölkə öz milli və siyasi istəklərinə çatmaq, öz tələbləri baxımından 

Ermənistan respublikası üçün ölümcül təhlükə idi . Zaqafqaziyada erməni və tatar 

xalqları mənafeyini barışdırmaq mümkün deyil , çünki bu xalqlar öz daxili və xarici 

siyasətləri ilə barışmaz düşmənlər kimi qarşı-qarşıya durmuşlar”. 

 

Torqom Stepanyan , yazıçı: “Dünya ictimaiyyəti qarşısında məmnunluqla ifadə 



edə bilərik ki , biz ermənilər yüz illər boyunca türklərlə qardaş kimi yaşamışıq. 

Adət-ənənələrimiz, yeməklərimiz ,mahnılarımız baxımından bir-birimizə o qədər 

qaynayıb qarışmışıq ki, sanki bir cəmiyyət olmuşduq. Türk-erməni qardaşlığı XI 

əsrdən başlanır.1064-cü ildə bizanslılar erməniləri qırıb çatmaq istəyəndə biz 

türklərin himayəsinə sığındıq, türklər bizi qorudular… Reallıq budur ki, biz burada 

Türkiyədə kilsə  və  məktəblərimizdə  hər cür mənasız kinlərdən uzaq,azad bir 

cəmiyyətdə yaşayırdıq”. 

 



 Levon  Dobbağyan, jurnalist: “Biz ermənilər din qardaşlarımız olan xristianların 

zəhərli vədlərinə inanaraq böyük türk düvlətinə qarşı üsyan etdik , daha doğrusu 

vətənə  xəyanət etdik...Unutmayaq ki , türklərin düşmənləri bizim də 

düşmənimizdir”. 

 

Erməni akademiki Manuk Abeqyan: “Erməni dili hibrit (calaq) dildir. O biri 



yandan erməni qəbiləsi də hibritdir. Onları Urartu və başqa qonşular assimilyasiya 

etmişdir”. 

 

Tarixçi K.Patkanyanın "Yaxın Asiya tarixində Van yazıçılarının rolu" kitabından: 



"Ermənistan heç bir zaman bəşər tarixində xüsusi rol oynamamışdı. "Böyük 

Ermənistan" ermənilərin yayılıb səpələndikləri bir regionun coğrafi adıdır". 

 

Qaregin Njdenin xatirələrindən: “1919-cu ildə italyanlar faşizmi yaratdılar. Amma 



istəklərinə nail ola bilmədilər. 1923-cü ildə nasizm yarandı  və 1933-cü ildə isə 

hakimiyyətə gəldi. Faşizm istəyinə çata bilmədi. Ermənilərin də bir siyasi kursu var. 

Bu siyasi kursun uğur qazanması üçün, dünyadakı bütün türklər məhv edilməlidir. 

Hər bir erməni ömrünün sonuna qədər türklərə nifrət ruhunda tərbiyə olunmalıdır. 

Və bu nifrət bütün türklərin məhv edilməsinə yönəlməlidir”. 

 



Zori Balayanın “Ocaq” kitabından: “1828-ci ildə  məşhur “Türkmənçay” 

müqaviləsi olmasaydı, Qriboyedov və Abovyan olmasaydı, rus əsgərləri olmasaydı, 

bu gün müasir kənd və şəhərlərə çevrilən yüzlərlə yeni yaradılan erməni ocaqları 

olmayacaqdı”. 

 



Amerikalı erməni yazıçısı L.Z. Sürməliyanın “Xanımlar və cənablar, müraciətim 

sizədir” kitabından: “Dünya ictimaiyyəti qarşısında məmnunluqla ifadə edə bilərik 

ki , biz ermənilər yüz illər boyunca türklərlə qardaş kimi yaşamışıq. Adət-

ənənələrimiz, yeməklərimiz ,mahnılarımız baxımından bir-birimizə o qədər 

qaynayıb qarışmışıq ki, sanki bir cəmiyyət olmuşduq. Türk-erməni qardaşlığı XI 

əsrdən başlanır.1064-cü ildə bizanslılar erməniləri qırıb çatmaq istəyəndə biz 

türklərin himayəsinə sığındıq, türklər bizi qorudular… Reallıq budur ki, biz burada 

Türkiyədə kilsə  və  məktəblərimizdə  hər cür mənasız kinlərdən uzaq, azad bir 

cəmiyyətdə yaşayırdıq”. 


46 

 



 

Torqom Stepanyan, yazıçı: “Daşnak nümayəndələri  ətraflarına çoxlu könüllü 

silahlı  dəstələr yığaraq müharibə gedən türk ərazilərində qadın, uşaq, qoca və 

əlilləri amansızcasına doğrayıb tökürdülər”. 

 

A.Lalayan 1918-20-ci illərdəki qırğınlar haqqında: “Biz ermənilər din 



qardaşlarımız olan xristianların zəhərli vədlərinə inanaraq böyük türk düvlətinə 

qarşı üsyan etdik , daha doğrusu vətənə  xəyanət etdik. Unutmayaq ki, türklərin 

düşmənləri bizim də düşmənimizdir”. 

 



Levon Dobbağyan, jurnalist: “Ara bir az sakitləşən kimi Şuşanı yenə gördüm. 

Şəhərin türk məhəlləsində daş-kəsək yığınlarından başqa bir şey qalmamışdı. Bütün 

evlər yandırılmış, onların sahibləri isə öldürülmüşdü. Eyni hal Xankəndindəki türk 

məhəlləsinin də başına gətirilmişdi… Bakıda ermənilər ingilislərin yardımı ilə bu 

böyük neft şəhərini  ələ keçirdilər və  şəhərin türk əhalisindən 25.000 nəfərini 

qırdılar”.  

 

Ohanes Apresyan, “İnsanlar belədir. 1918-1922-ci illər Azərbaycan hadisələri bir 



erməninin xatirələrində”n: “24 aprel Beyrutdakı erməni kilsəsi tərəfindən genosid 

günü kimi elan edilməsi hamımızı dərin kədərə qərq etdi. Çox yaxın bir keçmişdə 

Türkiyənin xarici işlər naziri Qabriel Noradunkyan deyildimi? İmperiya dövründə 

maliyyə  və  xəzinə naziri Hakop paşa deyildimi? Poçt və teleqraf naziri Oskan 

əfəndi deyildimi?…Ey qafillər, siz hansı keçmişdən danışırsınız? Biz hansı keçmişi 

unutmuşuq? Keçmişdə heç bir soyqırım hadisəsi olmayıb. Dövlətin qanunlarına 

qarşı çıxan bütün vətəndaşlar kimi ermənilərə o zaman qanunlara uyğun olaraq bəzi 

cəzalar verilmişdir, vəssalam !” 

 

Hakop Keşişyan, tacir: “Daşnaklar  Şərqi işğal etməklə qabağa düşüb rus 



burjuaziyasına yol açır, onun proqramını həyata keçirir, onun yanında əsl buyruqqul 

rolunda çıxış edirdilər”. 

 

B. Ananikyan “Daşnaksütyun ideyasının iflası” kitabından: “Mən ermənilərin 



yaşadığı bir çox yerləri gəzmişəm. Daim xalis erməniyə aid olan bir şey duymağa 

çalışmışam. Təəssüf ki, bu arzum indiyə qədər yerinə yetməyib”. 

 

M. Nalbəndyan: “Erməni soy adlarının yalnız 26,3 faizi orijinal erməni dilindən 



yaranmışdır. Qalan ad və soyadların 194-ü fars, 113-ü türk, 111-i ərəb, 60-ı yunan, 

54-ü yəhudi, 44-ü də digər dillərdən götürülmüşdür...Erməni dilində 4200-dən çox 

türk sözü vardır. Türk, fars, ərəb, assur-babil, yunan, gürcü və həmçinin təmiz hind-

avropa mənşəli sözlər çıxıldıqdan sonra erməni dilində ermənilərə aid olan beş 

minədək söz qalır”. 

 



R.A.Açaryan: “Ermənistanda olan 2310 kəndin iki mindən çoxunda 

Azərbaycanlılar yaşayırdı. XIX əsrin  əvvəllərində  İrəvanda yaşayan 10 000 nəfər 

əhalinin 7000 nəfəri Azərbaycanlı idi. 49 bəy, sultan, məlikdən 41-i Azərbaycanlı 

idi.” 

 



Erməni yazıçısı M.Şaqinyanın ermənilərə müraciəti: "Siz bələkdəki körpənizə 

mütləq bildirin ki, türk onun düşmənidir. Onların ərazisində torpaqlarımız var".  

 

Şairə Silva Kaputikyanın televiziya ilə müraciətindən: "böyük Ermənistan" 



yaratmaq üçün türkü son nəfərə kimi qırmalısan,...türk öldürməyən erməni bizdən 

deyildir." "Sən türk öldürməkdən həmişə qürur duymalısan".O,  ədəbi qəhrəmanı 

Aşota həsr etdiyi əsərdə yazırdı: "Mənim qılıncımdan türk qanı axıb töküləndə, mən 

onu tapdayanda rahat olacağam".  



47 

 



 

Artunyan: "Türk öldürməyən erməni öz əli ilə özünü öldürsün."  

 



 



Zori Balayan:  “Mən komandir A.Ter-Tedovoyandan soruşdum ki, Şuşaya biz nə 

vaxt girə biləcəyik? –Komandir dedi ki, siz sualı düzgün qoymursunuz. Məndən 

soruşun ki, Şuşanı almaq üçün sənə nə lazımdır? Onda belə cavab verərəm, 400 ton 

yanacaq və 1000 ədəd raket. Bunları  əldə etdikdən sonra mən sizə  Şuşanın dəqiq 

alınması tarixini deyə bilərəm”. 

 



 

Erməni tarixçisi Gevorq Aslanın "Ermənistan və ermənilər" (1914 il) əsərindən: 

"Ermənilərdə dövlətçilik olmamışdır. Onlarda Vətən hissi yoxdur və siyasi tellərlə 

bağlı deyillər. Erməni vətənpərvərliyi yalnız yaşadıqları yeri ilə bağlıdır. Müasir 

Ermənistanın ərazisi ermənilərə deyil, azərbaycanlılara məxsusdur. Məhz bu 

səbəbdəndir ki, böyük  Ermənistan ərazisində olan coğrafi adların əsas hissəsi 

azərbaycanlılara məxsusdur.”  

 



 

Erməni  publisisti  Vahe Avetyan özünün Facebook səhifəsində yazır: “Əziz 

qonşularımız, azərbaycanlılar. Mən Xocalıda yüzlərlə insanın soyqırıma məruz 

qalmasında ermənilərin də  iştirak etdiyinə görə sizdən üzr istəyirəm. Sizi 

inandırıram ki, nə  məni, nə dostlarımı  və  nə  də yaxınlarımı qatil, adamyeyən və 

sadist kimi yetişdiriblər.  Əmin olun ki, Ermənistanda nə vaxtsa qanuni xalq 

respublikası qurulsa, o vaxt mənim ölkəm bu cinayətin araşdırılması üçün mümkün 

olan hər  şeyi edəcək və bu işdə  əli olanların hamısı mühakimə olunacaq. Mən 

düşünürəm ki, dünən törətdiyi genosidi boynuna almayan və haqq qarşısına 

çıxmağa mənliyi və cürəti çatmayan bir xalqın yüz illər əvvəl ata-babalarının başına 

gətirilən genosidə görə dünyadan ədalət tələb etməyə mənəvi haqqı çatmır”. 

 



 

Amazasp: “Hər bir müsəlman düşməndir, yalnız ona görə ki, o, müsəlmandır.” 

 

1918-ci ilin may ayında qurulan Ermənistan Respublikasının 1919-cu ilin 



avqustuna qədər ilk baş naziri olmuş Ovanes Kaçaznunun 1923-cü ildə qurucusu və 

liderlərindən biri olduğu Daşnaksutyun partiyasının qurultayına təqdim etdiyi 128 

səhifəlik hesabatından: “Könüllü silahlı birliklər yaratdıq, Türkiyə  hələ savaşan 

tərəflərdən birinə qoşulmadığı dövrdə erməni inqilabçı daşnaksutyun partiyasının 

rəhbərliyi altında yaradılan silahlı  dəstələrlə  hərbi  əməliyyatlar həyata keçirdik, 

barışı sabotaj etdik, çox yerdə türklərə qarşı üsyan qaldırdıq, sülhü sabotaj etmək 

üçün döyüşdük də, türklərin düşməni olan Antanta Dövlətlərinin  şəhərciyində 

yerləşdik. Türkiyədən "Dənizdən dənizə Ermənistan" tələb etdik. Antanta 

Dövlətlərinin ordularını Türkiyəyə göndərmələrini və hakimiyyətimizi təmin 

etmələri üçün Avropa və Amerikaya rəsmi müraciətlər etdik. Nəhayət o da var ki, 

var olduğumuz müddətdə fasiləsiz olaraq türklərlə döyüşdük. Hərəkatımızın 

əsasında Antanta Dövlətlərinin bizə  vəd etdiyi böyük Ermənistan xəyalı dururdu. 

Amma biz heç bir zaman dövlət ola bilmədik. Türkiyə Ermənistanı deyə bir 

dövlətin xəyaldan kənar olmadığı gerçəyini bilmədik.Türkiyədə milli şüur və özünü 

müdafiə instinkti oyanmışdı. Yeni gənc və milliyətpərvər duyğularla hərəkət edən 

bir nəsil ortaya çıxaraq, Anadoluda öz ordusunu yenidən təşkil etməyə başlamışdı. 

1918-ci illərdə imperialistlərə qarşı döyüşlərində  təxribata uğrayan türklər, 

müqavimət göstərərək iki il içərisində  təkrar özlərinə  gəldilər. Çox keçmədən 

sınırlarımıza hərbi 

əməliyyatlar başladığında, 

türklər bizimlə bir araya gəlməyi və danışıqlara başlamağı  təklif etdilər. Biz isə 

onların bu təklifini geri çevirdik. Bizim bu dövrdə sülhdən imtina etməyimiz və 

silahlanmamız böyük bir səhv idi. 1915-ci ilin yaz və payız dövründə Türkiyə 

erməniləri zəruri bir Tehcir-Köç qanunu qəbul etdi. Köç doğru və lazımlı idi. 



48 

 

Gerçəkləri görə bilmədik, hadisələrin səbəbi bizik. Türklər nə etdiklərini bilirdilər 



və bu gün peşmanlıq eşitmələrini tələb edəcək bir xüsus yoxdur. Bu üsul ən qəti və 

uyğun olanı idi. 

Hirslilik və qorxu içində olan biz ermənilər, “günahkar” axtarırdıq və bu günahkarı 

rus hökuməti və onun alçaq siyasəti olaraq təyin etdik. Biz ermənilər qeydsiz şərtsiz 

Rusiyaya yönəlmiş durumdaydıq. Hər hansı bir səbəb yoxkən zəfər havasına 

qapılmışdıq. Sədaqətimizin, işlərimizin və yardımlarımızın qarşılığında Çar 

hökumətinin Ermənistanın müstəqilliyini bizə hədiyyə edəcəyindən əmin idik. Rus 

hökumətinə qarşı dünənki inancımız nə cür kor-koranə  və  təməlsizsə, bugünkü 

suçlamalarımız da o cür kor-koranə və əsassızdı. Siyasi bir partiya (Daşnaksutyun) 

olaraq biz, məsələmizin rusları maraqlandırmadığını  və onların lazım olanda 

cəsədlərimizi tapdalayaraq keçib gedə biləcəyini unutmuşduq.  Şikayət etmək və 

fəlakətlərimizin səbəblərini öz xaricimizdə axtarmaq bizim xəstəlik halını almış  

milli psixologiyamızdır, xarakterik xüsusiyyətimizdir”. Kaçaznuninin, qurucusu və 

lideri olduğu Daşnaksutyun Partiyası üçün hesabatının sonunda söylədiyi cümlələr 

düşündürücüdür: "Daşnak Partiyasının artıq edəcəyi bir şey yoxdur... 

Bəli, mən intiharı təklif edirəm, Partiya özünü buraxmalıdır."  

 

Daşnak komandiri Vahram öz "qoçaqlığı" barədə yazırdı: "Mən heç nəyi nəzərə 



almadan türkləri qırdım. Lakin bəzən gülləyə heyfim gəlirdi. Bu itlərə qarşı  ən 

yaxşı üsul odur ki, döyüşdən sonra salamat qalanların hamısını su quyusuna 

doldurub üstünə ağır daşlar atasan. Belə də etdim. Bütün qadınları, uşaqları quyuya 

doldurub üstünə  ağır daşlar tökdüm. Uzun müddət bu daşların altından onların 

iniltisini eşitdikcə şadlığımdan nə edəcəyimi bilmirdim".  

 



 Stepan  Lalayanın dəstəsində olan “Uçitel Qriqoryan” adlı erməni  əsgəri 

komandirinə bu məktubu yazan günün səhəri artıq həyatda yox idi: “Mən daha 

Şamaxıda qala bilmirəm. Bunları görməyə dözə bilmirəm, mənə verdiyiniz silahı 

özünüzə qaytarıb geri dönürəm...”  

 

 “Böyük Ermənistan” ideoloqlarından və “Qnşaq”ın liderlərindən biri Q.Kafyants: 



“Tarixə nəzər salanda aydın görürsən ki, lap əvvəldən biz erməniləri təhrik edən çar 

mütləqiyyəti və rus patriarxlığı olmuşdur.”  

 

 Ermənistan SSR Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti İ.Orbeli: “İndiki Dağlıq 



Qarabağ orta əsrlər Albaniyasının bir hissəsi olmuş, sonradan erməni feodalları 

tərəfindən zəbt edilmişdir.” 

 

Tanınmış erməni yazıçısı  və ictimai xadimi Vaqe Avetyan: “Respublika 



Partiyasının qurucusu, sovetlər dönəminin dissidenti və siyasi məhbusu Aşot 

Navasardyanın  şəxsən mənə  və yanımdakı bir çoxlarına 1985-ci ildə  nələr 

danışdıqları haqda bilmək haqqına malikdirlər. Həmin il “zon”da ona bir çekist 

deyib ki, tezliklə hamını evə buraxacaqlar, Kremldə Qarabağ  məsələsi artıq 

ermənilərin xeyrinə həll olunub, sizə yalnız evə gedib Qarabağ hərəkatına başlamaq 

qalır ki, hakimiyyət sizin “tələblərinizə cavab olaraq” Qarabağı sizə 

qaytarsın. Azərbaycanlıların hüququ var bilsinlər ki, çekistlər belə informasiyaları 

türmələrdə bütün erməni siyasi məhbuslarına çatdırmışdılar və evə döndükdən 

sonra onların toplanışı olmuş, orada yekdilliklə  qərara alınmışdı ki, əgər KQB 

Qarabağ  hərəkatı istəyirsə, o zaman erməni dissidentləri hər  şeyi eləməlidirlər ki, 

bu, baş verməsin. Azərbaycanlıların hüququ var bilsinlər ki, bizim öz müqəddəratı 

təyinetmə uğrunda hərəkat liderimiz İrəvanda mitinqdə çıxış edərək Sumqayıtdakı 

qətliama görə azərbaycanlıların yox, Kremlin məsuliyyət daşıdığını söyləyib, onu 

da deyib ki, kim ki Qarabağı bir sovet türməsindən digər sovet türməsinə köçürmək 



49 

 

istəyir, o, Kreml çekistlərinə xidmət edir. Azərbaycanlıların hüququ var bilsinlər ki, 



bizim müstəqillik uğrunda liderimizi bundan sonra ölkədən deportasiya ediblər, 

boşluğu Qarabağ Komitəsi ilə doldurublar, müstəqillik və demokratiya uğrunda 

mübarizləri isə terrorla qətlə yetiriblər, ölkədən sürgün ediblər və 20 il ərzində hər 

vəchlə  məhv eləməyə çalışıblar…Mən o günü görürəm - o gün ki, biz öz milli 

bayraqlarımızı Kremlin xarabalıqları üzərində böyür-böyürə qaldırıb imperiyanı 

Qarabağa görə cəzalandıracaq, bir çox başqa şeyləri edəcəyik”. 

 

Bu məktub Türklərin  əsrlərlə “Milleti-Sadıka” dediyi bir erməniyə aiddir. Onun 



adı Artin PENİK. Bu isə onun həyat tarixçəsidir.  

ASALA terror örgütü 1970-ci illərdən etibarən Türkiyə  dışında  21 ölkənin 38 

şəhərində  39  silahlı, 70 bombalı, biri də işğal şəklində olmaqla 110 terror  olayı 

gerçəkləşdirmişdir. Bu saldırılarda Türkiyənin 42 diplomatı  həyatını 

itirmişdir.ASALA-nın Türkiyədəki ilk terror aktı 1982-ci ilin 7 avqustunda  Ankara 

Esenboğa Hava limanında gerçəkləşdirdiyi bombalı saldırı olmuşdur. Saldırı 

sonucunda 9 kişi həyatını itirmiş, 72 kişi yaralanmışdır. Erməni əsilli türk vətəndaşı 

Artin PENİKin adı bu olaydan 4 gün sonra eşidildi. O, türk vətəndaşı bir erməni 

olaraq, ASALAnın etdiklərinə dayanmamış, Taksim meydanında üstünə   benzin 

tökərək özünü yandırmışdır. Ağır yanıqlarla xəstəxanaya qaldırıldığında, 

ASALAnın terror aktlarını    protesto  etmək üçün belə etdiyini demiş,  əsil 

məqsədinin  Fransız Konsulluğu  önündə özündə yandırmaq olduğunu, fəqət 

Atatürkün abidəsi hüzürunda  ölmək istədiyini,  bu nədənlə özünü  Taksimdə  

yandırdığını bildirmişdir. Müalicə altındaykən 15 avqust  1982-ci ildə vəfat etmiş,  

18 avqustda Məryəm Ana Kilsəsindəki  törənin ardından cənazəsi “Balıklı Ermeni 

Mezarlığı”'nda dəfn edilmişdir. 

ASALA-nın terror aktlarını etiraz üçün özünü yandıran Artın PENS, aksiyanı 

reallaşdırmadan əvvəl qoyduğu məktubda bunları deyir:  "Bax, burada patriarx və 

bütün Türkiyə erməniləri adından sizlərə etiraz edir və özümü yandırıram. 

 Siz ASALA qatilləri! Günahkar insanları öldürərək heç bir şey  əldə edə 

bilməzsiniz. Siz imperialistlər tərəfindən aldadılmısınız. Tarix sizə çox yanlış 

qandırılmış. Yüz minlərlə insan imperialistlərin hiylə oyunları nəticəsində həyatını 

itirdi. Bunu ağlınıza yazın! Sizi yanlış istiqamətləndirirlər.  İndi orada, burada 

minlərlə erməni dağınıq olaraq yaşayır. Onlarıdamı  cəzalandırmaq istəyirsiniz? 

Amma heç vaxt bunu edə bilməyəcəksiniz. Biz türklərlə qardaşca yaşadığımız 

həyatımıza davam etmək istəyirik. Amma, siz mərhəmətsiz bir şəkildə günahsız 

insanları öldürməyə davam edirsiniz. Allah adına sizləri  əmin edirəm ki, yox 

ediləcəksiniz!   

Mənim bildiyim qədər ermənilər cəsarətli insanlardır və heç vaxt günahsız insanları 

arxadan vurmazlar. Sizi heç vaxt erməni olaraq görmürük. Sizi lənətləyirik. Sən, 

keçmiş Fransa Prezidenti Giscard Estaing, biz ermənilər səni də lənətləyirik. Əgər 

onların rəylərini almaq üçün etdiklərinə  bəraət qazandırmasa idin, Asalalılar o 

qədər aqressiv olmazdılar. 

         Daha yazacaq çox şeyim var, amma yazma səbəbim yoxdur. 

Zamanında türk milləti sizi cəzalandıracaqdır. Bu günə  qədər vəfat edənlərə   

Tanrıdan rəhmət diləyirəm, ailələrinə də səbr. 

         Allah Türk vətəndaşlarıma səbr ehsan eylə. Əlvida"!  

(Artın PENIK, Intervyu, 1982)  

https://www.youtube.com/watch?v=wGXvUkpYoFc/). 

 

*Ermənistan Prezidenti Serj Sarkisyanın tələbə-gənclərlə görüşündə  çıxışından: 



“Biz üstümüzə düşən missiyanı yerinə yetirdik. Ermənistan türksüzləşdi, Dağlıq 

50 

 

Qarabağ tamamilə  ələ keçirildi. Yerdə qalanlarını da siz həll etməlisiniz. Bu da 



sizin borcunuzdur...” 

 



Karnegi Fondunun saytında Tomas de Vaalın yerləşdirdiyi müsahibədə Serj 

Sarkisyan söyləyib: "Xocalıya qədər azərbaycanlılar bizimlə, sadəcə, zarafat 

etdiklərini düşünürdülər. Azərbaycanlılar elə bilirdilər ki, ermənilər dinc əhaliyə əl 

qaldıra bilməyən insanlardır. Bütün bu düşüncələri dəyişmək lazım idi. Belə  də 

oldu...Xeyr, mən etdiklərim üçün təəssüflənmirəm. Ona görə ki, bu cür sarsıntılar, 

hətta minlərlə adam qırılsa belə, zəruridir." 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 
1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə