AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti


BƏZƏK  MƏDƏNİYYƏTİ: TƏTBİQİ  SƏNƏT MƏMULATI



Yüklə 2.61 Mb.
Pdf просмотр
səhifə9/35
tarix23.12.2016
ölçüsü2.61 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   35

BƏZƏK  MƏDƏNİYYƏTİ: TƏTBİQİ  SƏNƏT MƏMULATI 
 
Hörmə məmulatı 
 
Hörmə  və toxuma məmulatı istehsalının zəruri  şərti olan xammal (elastik çubuq, qamış, 
qarğı, lığ, ziyəlığ, pizə, dala, kətan, kənaf, yun, pambıq, ipək) ehtiyatının bolluğu cəhətdən 
Azərbaycan tarixən tükənməz imkanlara malik olmuşdur. 
Ənənəvi  hörmə  və  toxuma  məşğuliyyəti məhz belə  zəngin xammal bazası  əsasında 
yaranmışdır. Obyektiv tarixi səbəblər üzündən XIX əsrdə texniki cəhətdən qabaqcıl kapitalist 
ölkələrindən nisbətən geridə qalmasına baxmayaraq, Avropada sənaye çevrilişi baş verənədək 
Azərbaycan dünyanın  ən önəmli toxuculuq mərkəzlərindən biri olaraq qalırdı. XIX əsrdə 
Azərbaycanın ənənəvi toxuma istehsalının bir sıra sahələri, xüsusilə parça toxuculuğu tənəzzülə 
uğrasa da, xalça sənəti özünün köhnə şöhrətini davam etdirməkdə idi. 
Hörmə  və toxuma məşğuliyyəti sahəsində xammal növləri üzrə  qədim zamanlardan baş 
vermiş  və bütün orta əsrlər boyu davam edən peşə ixtisaslaşması XIX əsrdə  hələ  də özünün 
əməli  əhəmiyyətini itirməmişdir. Bu mənada qədim kökləri hələ Mezolit dövründə izlənilən 
hörmə  məşğuliyyəti
1
  həsir, tor, kövsərə, zənbil, ciyəbənd, lığarştən, kəndir, buraz, çatı, sicim, 
örkən, rəşmə, çətən (cığ), salğar, səbət, çəpərə və s. timsalında XX əsrin əvvəllərinədək özünün 
əməli  əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Hətta bir sıra zəruri geyim ləvazimatı  (əlcək, corab, 
badış, qolçaq, şərf, köynək, içlik, bağ, cövşən) və s. uzun müddət hörmə üsulu ilə hazırlanmışdır. 
Hörmə üsulu ilə habelə zəncirə, qotaz, sərmə, qıyı, qaytan, şərid və s. kimi ağlabənd məmulatı 
düzəldirmişdir. Bunların hər birinin özünə  məxsus xammal növü və hörmə texnologiyası 
təşəkkül tapmışdır. 
Hörmə  məmulatlarının hazırlanmasında təbii və becərmə yolu ilə  əldə edilən müxtəlif 
xammal növlərindən istifadə olunmuşdur. Bunların arasında sucar sahələrdə bitən  lifli bitkilər 
(lığ, ziyəlığ, cil, dala, pizə  və s.), habelə elastik ağac çubuqları  və  sıyrımları,  şilgir, dənli 
bitkilərin küləşi, kətan, kənaf (çətənə, kəndir), pambıq lifi ən qədim xammal növləri olub, yaxın 
keçmişədək özlərinin əməli əhəmiyyətini itirməmişlər. Lığ və ziyəlığdan, adətən, eşmə üsulu ilə 
yumru ciyə (lığarştən) hazırlanırdı. Bundan əlavə, ondan hörmə yolu ilə yastı ciyə düzəldilirdi. 
Bunlar Lənkəran bölgəsi  əhalisinin ev məişətində  hələ  də istifadə olunmaqdadır.  Həsir 
toxuculuğunda əriş məqsədi ilə istifadə olunan eşmə ciyə (lığarştən), yaxud vaxtilə ev məişətində 
geniş yer tutan ciyəbənd, zənbil, kövsərə, süfrə, tərəzi gözü  və s. hazırlanmışdır. Lığ hörmə 
məşğuliyyətinin qədim kökləri mezolit dövründə izlənir.  
Qədim dövrün hörmə  ənənələri çubuq, qamış  və qarğıdan hörülən  səbət  (saman səbəti, 
meyvə  səbəti, dəngi səbət, dən səbəti),  tərəcə, çətən, salğar, çilovsüzən  və s. kimi məişət 
əşyalarının timsalında XIX əsrədək gəlib çatmışdır. Onların hazırlanması sahəsində  əldə 
olunmuş əməli təcrübə kənd əhalisinin ev məişətində yaxın keçmişədək qalmaqda idi. 
Eşmə və hörmə materialı kimi, digər lifli bitkilər: kətan, kəndir, pambıq, habelə yun və keci 
sapdan istifadə edilməsi faktı çox qədim tarixə malik olmaqla, XIX əsrə qədər özlərinin əməli 
əhəmiyyətini qoruyub saxlamışlar. Bunların arasında yun, kətan və pambıq hörmə  məmulatı 
istehsalında istifadə olunmaqdan əlavə, daha çox toxuma materialı kimi işlənmişdir.Başqa sözlə 
desək, lifli bitkilər, yun və ipək  toxuculuq  sənətinin başlıca xammalına çevrilmişlər. Bütün 
bunlardan əlavə, yun həm də basma (həllaclıq) sənətinin başlıca xammalı olmuşdur.  
 
Toxuma məmulatı 
 
Mezolit dövründə hörmə texnikasının təkmilləşməsi və  bəsit  əl iyi (teşi) vasitəsi ilə 
əyriciliyin meydana gəlməsi sayəsində yun ip, kəndir və bir qədər sonralar isə pambıq lifindən 
hazırlanan  iplik,  erkən orta əsrlərdən başlayaraq  ipək teli  (keçi sap)  toxuma məmulatlarının 
başlıca xammalına çevrilmişdir.  
İp  əyirmək üçün yun əvvəlcə didilib daraq  vasitəsi ilə daranır, kətan döymə yolu ilə 
soyulub  liflənir, pambıq isə çiyiddən təmizlənib  mahlıc  halına salınırdı. Beləliklə,  dəzqah 
toxuculuğu, başqa sözlə, parça və xalça-palaz istehsalı üçün ölkədə əlverişli zəmin yaranmışdır. 

 
53
Bütün bu texniki  irəliləyişlər, basma (basmaqəlib) və qələmkarlıq məmulatlarının yaranmasına 
da təkan vermişdir.  
Mingəçevir qazıntılarından tunc dövrünə aid parça qalıqlarının tapılması faktı
2
 artıq həmin 
dövrdə parça istehsalı sahəsində dəzgah toxuculuğunun mövcud olduğunu söyləməyə əsas verir.  
Bəsit toxucu dəzgahı olan yer hanası hörmə  əməliyyatından  əriş-arğac sisteminə malik
çal-çarpaz keçirmə üsulu ilə icra olunan  toxuma texnikasına keçməyə imkan vermişdir. Tədricən 
yer hanası ilə yanaşı, dik hana da meydana qəlmişdir. 
Məhsuldar qüvvələrin sonrakı inkişafı  nəticəsində baş verən texniki irəliləyişlər  təpkən 
vasitəsilə hərəkət etdirilən mütəhərrik toxucu dəzgahlarının yaranmasına gətirib çıxarmışdır. 
Məlum olduğu kimi, üfüqi dəzgahların ayaqla işlədilən mütəhərrik növü ilk dəfə hələ yeni 
eranın I-III əsrlərində meydana gəlmişdir.
3
 Onun ilk vətəni  ərazi və  mədəni-tarixi  əlaqə 
baxımından Azərbaycana yaxın olan Mesopotamiya, Suriya və  İran olduğu güman edilir.
4
  İlk 
orta əsrlərdə Azərbaycanın İranla siyasi-inzibati və mədəni-texniki əlaqələri nəzərə alınarsa, nirə 
və  şana  sisteminə malik, təpkənli toxucu dəzgahlarının ölkəmizdə  məhz həmin dövrdə 
yayıldığını söyləmək olar.
5
 Bu faktı erkən orta əsrlərə aid arxeoloji qazıntılardan  əldə olunan 
parça qalıqlarının texnoloji təhlili də aydın göstərir. Antik dövr və orta əsrlərə  məxsus parça 
toxuculuğu üçün səciyyəvi olan bu tip təpkənli mütəhərrik dəzgahlar XIX əsrdə Azərbaycanda 
hələ  də istifadə olunmaqda idi. Həm də Azərbaycanda «şərbaf dəzgahı», «cecim dəzgahı», 
«mahud dəzgahı», «şal dəzgahı», «kətan dəzgahı», «xalça (palaz) hanası», «yer hanası» «bağ 
dəzgahı» («şalabəndçü», «xonçar dəzgahı», «dağar») və s. adlarla bəlli olan və  təkmillik 
baxımından bir-birindən seçilən toxucu dəzgahlarının müxtəlif tipoloji növləri mövcud 
olmuşdur. Toxucu dəzgahlarının bu bəsit növləri müxtəlif tarixi dövrlərdə yaransa da, onların 
çoxu XIX əsrə qədər gəlib çatmışdır. 
Ənənəvi dəzgah toxuculuğu, tipoloji cəhətdən  parça  və  xalça-palaz  məmulatı istehsalı 
olmaqla iki istiqamətdə inkişaf etmişdir.         
Parçalar.  Azərbaycanda tarixən  saya  və  güllü  (naxışlı) olmaqla, əsasən, iki növ parça 
istehsal olunmuşdur. Toxuma materialına, başqa sözlə, xammal növünə görə, ənənəvi parçaların 
yun, kətan, pambıq, ipək və bunların qatışığı olmaqla, müxtəlif tipoloji növlərinə təsadüf olunur.  
İstehsal texnologiyası baxımından Azərbaycanın  ənənəvi parça növlərinin hamısı  əriş 
(uzatma, çillə) və arğac (atma, lülə, araqatı) olmaqla, toxuma liflərinin bir-birinə perpendikulyar 
keçirilib, çal-çarpaz edilməsi nəticəsində hazırlanmışdır. Qədim  ənənələrə malik olan əriş-arğac 
sistemli toxuma texnologiyası XIX əsr və XX əsrin  əvvəllərinədək özünün əməli  əhəmiyyətini 
itirməmişdir. Parçaya bəzək vurmaq üçün əlavə naxış sapından (xov) Azərbaycan toxucuları, 
demək olar ki, istifadə etməmişlər. Bunun müqabilində Azərbaycanın dəzgah toxuculuğunda 
parçaların bədii–dekorativ məziyyətini artırmaq məqsədi ilə  boyaq, qələm  və ya qəlib  vasitəsilə 
naxışsalma üsullarından geniş istifadə olunmuşdur. Qədim tarixə malik olan bu istehsal ənənələri 
XIX əsrdə də davam etdirilməkdə idi. 
Bəsit səciyyə daşıyan boyama əməliyyatından fərqli olaraq, qələmkarlıq  və  basmaçılıq 
(basma-qəlib) işi nisbətən mürəkkəb istehsal texnologiyasına malik olub xüsusi peşəkarlıq tələb 
edirdi. Ona görə  də evlərdə  və ya küp boyaqxanalarında icra olunan və ikili səciyyə daşıyan 
boyaqçılıq sənətindən fərqli olaraq, qələmkar və basma-qəlib məmulatı xüsusi dükan və ya 
karxanalarda hazırlanırdı. Digər tərəfdən, boyama əməliyyatı  həm məmulat toxunmazdan əvvəl, 
həm də toxunub hazır hala düşəndən sonra tətbiq olunduğu halda, qələmkar və ya basma-qəlib 
üsulu ilə naxışsalma əməliyyatı yalnız hazır parça üzərində icra olunurdu. 
Parçaların boyama üsulu ilə bəzədilib yaraşıqlı hala salınması təcrübəsi çox böyük təkamül 
yolu keçmişdir. 
Bəsit xalq üsulu ilə, həm də,  əsasən, təbii boyaqlar vasitəsi ilə icra olunan ev 
boyaqçılığından fərqli olaraq, küp  boyaqxanalarında hər cür rəng və onların müxtəlif çalarları 
boyanırdı. Ona görə də ev şəraitində çətin əldə edilən rəngablar (tünd göy, mavi, yaşıl, alqırmızı 
və s.) üçün küp boyaqxanalarına müraciət olunurdu. 
Məlum olduğu kimi, toxuma prosesindən çıxmış  xam parça bir sıra  əlavə tamamlama 
əməliyyatlarından (ağartma, boyama, naxışsalma, habelə yuyulub təmizləmə) keçirdi. Toxuma 
liflərinin növünə (yun, kətan, pambıq, ipək) görə, bu əməliyyatların hər birinin özünə  məxsus 

 
54
fərqli texnoloji istehsal xüsusiyyətləri yaranmışdı. Məsələn, yun ip, iplik və ya parça isti, ipək isə 
soyuq boyama üsulu ilə boyanırdı. Pambıq və kətan parçaların da özünə məxsus boyaq maddələri 
və boyaq üsulu təşəkkül tapmışdır. 
Xammalın növündən asılı olaraq, ənənəvi toxuculuq məşğuliyyətinin müxtəlif sahələri: 
həsir, xalça-palaz, ağlabənd(şərid, bağ) və parça toxuculuğu təşəkkül tapmışdır.  
Azərbaycanda parça (kətan, qumaş, yun, ipək) istehsalının şalbaflıq, kətançılıq, bəzzazlıq 
  şərbaflıq olmaqla, tarixən dörd sahəsi yaranmışdır. Hətta bunların bir qisminin daxilində 
məmulat növləri üzrə dar ixtisaslaşma da baş vermişdir. Məsələn, ipək parçaların istehsalı keci 
və xam ipək toxuculuğu olmaqla, bir-birindən fərqli istiqamətlərdə inkişaf etmişdir. 
Azərbaycanda ipəkçilik təsərrüfatı erkən orta əsrlərdən etibarən təşəkkül tapdığından keçi 
toxuculuğunun tarixi də həmin dövrə təsadüf edir. Keci sapdan zəngin çeşiddə cecim məmulatı 
toxunmuşdur. 
Keci sap bişirmə üsulu ilə baramadan hasil olunmuş pilədən  əl iyi vasitəsi ilə  əyirilirdi. 
Cecim istehsalı,  əsasən, kümdarlıqla məşğul olan kəndlərdə geniş yayılmışdı. Digər kəndlərin 
əhalisi onu ya satınalma, ya da mübadilə yolu ilə əldə edirdi.  
Keçmişdə kümdar qadınlar öz ailələrinin ehtiyacını ödəmək, qismən isə satış məqsədi ilə 
keci sapdan «həmyan», «obagəzər», «alaköynək», «şalvar», «çuxa», «tətinlik», «xasqırmızı», 
«aloyşa», «alaca», «yorğan üzü», «döşək üzü» və s. adlarla bəlli olan müxtəlif növ cecim tipli 
parçalar toxuyurdular. 
Keçmiş ev məişətində, xüsusilə,  əhalinin kasıb təbəqələri arasında cecim toxunuşlu 
parçalara tələbat böyük idi. Evin döşəməsi üzərinə düzülmüş nimdər (döşəkcə), mütəkkə, balınc, 
püşti, dör döşəyi, yataq döşəyi, kürsü yörğanı, yorğan üzü, süzəni,  camaxadan və taxça üçün 
pərdə, yük örtüyü, buxarı qabağı, canamaz, süfrə, gərdək  və s. cecim tipli parçalardan 
düzəldilirdi. Bir sıra geyim növləri (köynək, şalvar, arxalıq, çuxa, qurşaq, dolaq), habelə heybə, 
yəhərqaşı, çul, ladı, gərək torbası, duz torbası, çanta  və s.  kimi məişət ləvazimatı cecimdən 
düzəldilirdi.
6
 
Keci məmulatından fərqli olaraq, xam ipəkdən  toxunan parçaların istehsalı ilə  «şərbaf» 
adlanan peşəkar ustalar, həm də xüsusi şərbaf karxanalarında məşğul olurdular. 
Şərbaf karxanalarında toxuma və naxışlama proseslərinin tələbindən asılı olaraq müxtəlif 
növ  əmək alətləri və  dəzgahlardan istifadə olunmuşdur. Bir qayda olaraq, xam ipək telləri 
mançılıq vasitəsilə baramadan açılıb sarınandan sonra bir sıra texniki əməliyyatlardan keçirdi. 
Bütün bunlardan sonra xam ipək toxuma prosesinə  məruz qalmaqla, mütəhərrik  şərbaf 
dəzgahları vasitəsi ilə zərif ipək parçalara çevrilirdi. 
Dar peşə ixtisaslaşması xam ipək toxuculuğu daxilində  də baş vermişdir. Bunun 
nəticəsində  basmaqəlib  üsulu ilə  əlavə  bəzək vurulmuş  kəlağayı istehsalı xüsusiləşib ayrıca 
istehsal sahəsinə çevrilmişdi. Hətta orta əsrlərdə Azərbaycanın ipək toxuculuğunda bu və ya 
digər parça məmulatı  (diba, zərbaf, zərxara, atlaz, tafta, mov, darayı, qanovuz və s.) istehsalı 
üzrə  də dar peşə ixtisaslaşması baş verdiyi nəzərə çarpır. Məsələn,  güləbətin,  yəni qızıl və ya 
gümüş telləri sarınmış xüsusi növ ipək tellərindən hazırlanan  zərbaf  və  zərxara  tipindən olan 
parçaların toxuma texnologiyası digər ipək parçalardan seçilirdi. Hətta diba nisbətən mürəkkəb 
istehsal texnologiyasına malik olduğundan «dibac», yəni diba toxuyan peşəkar ustalar tərəfindən 
toxunurdu.
7
  
Ənənəvi parça növləri bəzən bu və ya digər geyim üçün nəzərdə tutulub ədədi qaydada 
toxunulurdu. Belə halda geyim növü ilə parçanın adı eyniləşirdi. Məsələn, bir ədəd çuxa və ya 
şalvara yetəcək ölçüdə,  ədədi qaydada toxunan mahud, yaxud şal parça tikəsi müvafiq geyim 
növünün adı ilə «çuxa» və ya «şalvar» adlanırdı. Gəncə-Qazax bölgələrində «məndulə» adı ilə 
yayılmış arxalıq kənardan gətirilmə eyniadlı yun parça növündən tikildiyi üçün əhali arasında 
həmin istilahla tanınırdı. Eyni hal cecim tipli parçalarda da nəzərə çarpırdı. Cecim toxunuşlu 
«yorğan üzü», «döşək üzü», «canamaz», «yük pərdəsi», «taxça pərdəsi», «mütəkkə üzü» və s. bu 
qəbildən olub ədədi qaydada toxunur və eyni istilahla həm parçanı, həm də  məmulat növünün 
adını bildirirdi. 
Kətan məmulatı.  Qədim tarixə malik olan bəsit  burma, eşmə  və  hörmə  vərdişləri 
sahəsində  əldə edilən ilk əməli təcrübə sonralar əyirmə  üsulunun yaranmasına və bu zəmin 

 
55
əsasında geyim və digər məişət vasitələri üçün zəruri olan parça  toxuculuğunun meydana 
gəlməsinə səbəb olmuşdur. Toxuma texnikasının tədricən təkmilləşib inkişaf etməsi bol ehtiyata 
malik olan lifli bitkilərdən səmərəli şəkildə istifadə olunmasını zəruri etmişdir. 
Toxuculuğun başlıca xammalı olan ip (sap) əyirmək üçün o zamana qədər bəlli olan lifli 
bitkilər arasında  ən önəmlisi  kətan (kənaf) olmuşdur. Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində 
müxtəlif adlarla (kəndir, çətənə, vic, sigəzi və s.) bəlli olan bu lifli bitkinin istehsal xassələrinin 
mənimsənilməsi, xüsusilə onun saplağını  təşkil edən elastik və  zərif liflərin cecədən ayrılıb 
təmizlənməsi yollarının tapılması parça toxuculuğunun meydana gəlməsi üçün zəmin 
yaratmışdır. Bununla da yurdumuzun qədim sakinlərinin həyatında müstəsna rol oynayan yeni 
bir fəaliyyət sahəsi açılmışdır. Bu mənada Azərbaycan ərazilərinin dağətəyi rütubətli sahələrində 
yabanı halda bitən lifli bitkilər müstəsna rol oynamışdır. Bu bitkilərdən əldə edilən nazik və zərif 
tellər ibtidai parça toxuculuğunun ilk, həm də ən sərfəli xammalı olmuşdur. Yabanı kətan lifinin 
emal olunma üsullarının və texniki vasitələrinin təkmilləşməsi həm də onun becərmə yolu ilə 
yetişdirilməsinə gətirib çıxarmışdır. 
Kətan bitkisinin mədəni yolla becərilməsi onun liflərinin keyfiyyətinə yaxşı  təsir 
göstərmişdir. 
Azərbaycanda mədəni kətan bitkisinin becərilmə tarixini dəqiq müəyyənləşdirmək üçün 
faktik materiallar kifayət etmir. Doğrudur, qədim Mingəçevirdə arxeoloji qazıntılar zamanı tunc 
dövrünə aid kətan toxunuşlu parça qalıqlarına təsadüf edilmişdir.
8
 Bununla belə, onun yabanı, 
yaxud mədəni kətan lifindən toxunduğunu söyləmək çətindir. Çünki botaniki tədqiqatlar 
nəticəsində qədim Mingəçevir ətrafında yabanı kətan bitkisinin yetişdiyi müəyyən olunmuşdur.
9
 
Bu mənada Azərbaycan  ərazisi tarixən yabanı  kətanın qədim vətənlərindən biri olmuşdur. 
Məlum olduğu kimi, mədəni kətanın boyu, deməli həm də lifləri 2-3 m-ə çatmaqla, yabanı 
kətandan fərqlənir.  
Kətanın saplağını  əmələ  gətirən elastik liflər onu tikmə, hörmə  və  toxuma  işlərinin  ən 
sərfəli xammal növünə çevirmişdir. 
Azərbaycanda kətan parça toxuculuğu təkcə  qədim dövrdə deyil, erkən orta əsrlərdə
10
  və 
ondan sonra gələn tarixi mərhələlərdə  də davam etdirilmişdir. Yazılı  mənbələrdən göründüyü 
kimi, Azərbaycanda kətan və kənaf istehsalı X əsrdən etibarən əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır. 
İ.P.Petruşevski bu tənəzzülün səbəbini həmin dövrdən etibarən ölkədə pambıqçılığın inkişafı və 
pambıq parça istehsalının artması ilə izah etmişdir.
11
 Bununla belə, inkişaf etmiş orta əsrlərdə 
Azərbaycanda kətan parça istehsalı  məhdudlaşsa da, o tamam aradan çıxmamışdır. XIII əsr 
coğrafiyaşünası Yaqut əl-Həməvi o zamankı  Dərbənd  şəhərindən bəhs edərkən xəbər verir ki, 
burada və onun ətraf  əyalətində  kətandan elə paltarlar hazırlanır ki, beləsi nə Aranda, nə  də 
Azərbaycanda yoxdur.
12
 
XVIII  əsrin sonlarına aid arxiv sənədlərində  Dərbənd  əyalətindən bəhs olunarkən burada 
pambıq və ipəklə yanaşı, meşələrlə  əhatə olunmuş dağ  kəndlərində  kətan (kəndir) becərilməsi 
barədə məlumat verilir.
13
 XVIII əsrdə «kəndir» adı ilə tanınan kətan bitkisinin Quba xanlığının 
dağ kəndlərində hələ də becərildiyi barədə məlumat vardır.
14
 XVIII əsrin sonlarına aid başqa bir 
mənbədə kətan bitkisinin az miqdarda Qazax və Şəmşəddin sultanlıqlarında da becərildiyi xəbər 
verilir.
15
 
XIX əsrin əvvəllərində Quba əyalətinin Tip mahalına daxil olan Küpçal, Üçkün və Qəçrəş 
kəndlərində kətan (kəndir) bitkisinin əkilib becərildiyi və bundan 200 pud kəndir lifi hasil olduğu 
xəbər verilirdi.
16
 Quba əyalətində  kətan (kəndir) bitkisinin becərilməsi faktı XIX əsrin 
əvvəllərinə aid başqa bir mənbədə də təsbit olunur.
17
  
XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda kətançılıq məhdud miqdarda da olsa, fərdi kəndli 
təsərrüfatlarında davam etdirilirdi. XIX əsrin 80-ci illərinə aid bir mənbədə Quba qəzasının şimal 
hissəsindəki Üçkün, Qəçrəş, Küpçal, Susay, Gəray, Gican və Düztahir kəndlərində  kətan 
(kəndir)  əkilib becərildiyi xəbər verilir.
18
 Bu lifli bitkinin, habelə, qəzanın cənub hissəsindəki 
dağətəyi, qismən də dağ kəndlərində becərildiyi bildirilir.
19
 
Quba qəzasında kəndir lifindən əyirilmiş sapdan «sigəzi» adlanan kobud kətan parça növü 
toxunmaqdan  əlavə, ev məişətində  gərək olan bir sıra zəruri məişət və  təsərrüfat ləvazimatı 
(buraz, tay kəndiri, yük kəndiri, çidar, cilov, çatı, sinə-çula, ciyə, təlis, xaral, çuval, xurcun, 

 
56
kəndir palazı, balıq və quş toru və s.) hazırlandığı etnoqrafik ədəbiyyatda öz əksini tapmışdır.
20
 
Məlum olduğu kimi, qədim zamanlarda istifadə olunan əyirmə  və  eşmə  (burma) 
vasitələrinin böyük bir qrupu müəyyən təkmilləşmə  və  dəyişmələrə  uğrayandan sonra 
zəmanəmizədək gəlib çatmışdır. Xammalın növündən asılı olaraq, bunlar forma, ölçü və  çəki 
etibarı ilə bir-birindən müəyyən qədər fərqlənsələr də, işləmə prinsipinə və tipoloji oxşarlıqlarına 
görə çox yaxın olmuşlar. Hətta onların bəziləri universal səciyyə daşımaqla həm kətan, həm yun, 
həm pambıq, həm də ipək  əyirmə  və ya eşmə (bükdərmə)  əməliyyatlarında müştərək istifadə 
olunmuşlar.  Əl iyi  (teşi, əyircək, dük), yaxud müxtəlif quruluşlu  cəhrə  (dövr)  bu cür universal 
əyirmə  və  eşmə vasitələri sırasına daxil idi. Bu əmək alətləri ilə yun, kətan, pambıq və ipək 
(keci)  əyirib bükdərmək olurdu. Bu alətlərlə yanaşı, hər bir xammal növünün özünə  məxsus 
spesifik  əmək alətləri də yaranmışdı. Belə alətlərə  kətan və ipək emalı sahəsində daha çox 
təsadüf edilirdi. 
Kətan (kəndir) sap istehsalında tətbiq olunan əmək alətlərinin böyük bir qismi 
Azərbaycanın cənub-şərq və  şimal-şərq bölgələrində XIX əsr və XX əsrin  əvvəllərinədək 
qalmaqda idi. 
Lənkəran-Astara bölgəsində talış dilində «vic» və ya «vış» adlanan kətan (kəndir) lifi «vişo 
adlanan» xüsusi lifləyici dəzgah vasitəsilə hazırlanırdı. Bunun üçün kətan dəstələrini vışonun 
çənəsi arasına salıb döyəcləməklə,  əzişdirir və onların saplaqlarını cülədən ayırırdılar. Sonra 
kətanın saplağının özəyini təşkil edən cülə qırıntılarını liflərdən tamam təmizləmək üçün onları 
miz  üzərində «lato» adlanan taxta bıçaq (cüləkeş, sıyırğac) vasitəsilə  təkrar-təkrar sıyırırdılar. 
Liflərin uzun və  qısasını bir-birindən ayırmaq üçün çox vaxt kəndir lifi daraq  vasitəsilə 
daranırdı. Darama prosesi zamanı liflər həm də cülə  qırıntılarından təmizlənir və  «əlçim» 
adlanan xalis piltə halına düşürdü. Əlçimlənmiş kətan piltəsindən əl iyi
21
 və ya cəhrə vasitəsilə 
«kec», yaxud «kej» adlanan zərif kətan sapı hasil olunurdu. Kej həm tikiş, həm də parça, palaz, 
xaral, kisə, süfrə və s. toxuma məqsədilə istifadə olunurdu. 
Bir qayda olaraq,  vicin (kəndir lifinin) daraqda qalan kilkəsindən «ciyə» adlanan yoğun ip 
(kəndir) əyirilirdi. Kilkə piltələrindən talışların «lanqa» adlandırdığı dördpərli əyircək vasitəsilə 
ciyə hasil edilirdi.  
Qədim tarixə malik olan lanqanın qolları bir-birinə keçiriləndən sonra ox vasitəsilə ortadan 
birləşdirilirdi. Oxun ucuna bərkidilmiş qarmağa bənd edilən ciyəni burub eşməklə, kec (keş), 
yəni kəndir ipi hasil edilirdi. 
Kətan lifindən əyrilmiş kecdən parça toxumaqdan əlavə, bir sıra zəruri məişət və təsərrüfat 
vasitələri də hazırlanırdı. 
Kecin bərk bükdərilmiş növündən «navşa» adlanan ikibaşlı əmək aləti vasitəsilə «səl» (quş 
toru), «nəvet» (sallama balıq toru), «muloşq» (atma tor), «domja» və s. hörülüb hazırlanırdı. 
Kecdən habelə «kargah» adlanan dəzgahda şalvar və tuman üçün bağ toxunurdu. 
Vicdən, habelə  dük  (əyircək, teşi) vasitəsilə nazik sap  əyrilirdi. Kecin nazik növündən 
qadınlar  kargah, yaxud «giş  dəzgahı» adlanan hanada eyniadlı  kətan parça növü (giş) 
toxuyurdular. Keçmişdə gişdən qadın və kişi geyim dəsti tikilib hazırlandığını qocalar indi də 
xatırlayırlar. 
Kec və ya ciyə qatışığından «çaxçu» (çarxçu) adlanan xüsusi eşmə  dəzgahında müxtəlif 
yoğunluqda kəndir (tay kəndiri, yük kəndiri, sicim, buraz, kəmənd və s.) eşilib hazırlanırdı.
22
  
Azərbaycanın  şimal-şərq bölgəsində daha çox «kəndir» adı ilə  bəlli olan kətan lifinin 
əyrilməsi və  eşilməsi  əməliyyatlarında istifadə olunmuş  əmək alətləri Talış bölgəsindəki 
alətlərdən xeyli fərqlənirdi. Burada, əvvəla kətan bitkisinin saplağı xüsusi lifləyici dəzgahın 
köməyi ilə deyiltoxmaq (dəyənək) vasitəsilə, bəsit döymə üsulu ilə döyəclənib lifdən ayrılırdı. 
İkincisi, əzilmiş kətan saplağının lifləri cülədən əl ilə seçilib təmizlənirdi. 
Bunlardan  əlavə, Quba kəndlərində cod xassəli kəndir lifini yumşaldıb zərif hala salmaq 
üçün onu dəmir dişləri çıxarılmış əl və ya ayaq dingi vasitəsilə ehmalca döyəcləyirdilər. Hətta 
kəndir lifi az olduqda, onu ding vasitəsi ilə deyil, əldə övkəşdirmə üsulu ilə yumşaldırdılar.
23
 
Quba bölgəsində kətan lifininin əyrilməsinin müxtəlif üsul və vasitələri qeydə alınmışdır. 
Əlharayı  xırda-para tikiş  işlərini görmək (çarıq tikmək, xaral, kisə  ağzını gözəmək, yamaq 
salmaq, palan-navar tikmək, «sigəzi» adlanan kətan kisənin yanını calamaq və s.) üçün çilik 

 
57
vasitəsilə, bəsit burma üsulu ilə qısa ölçülü nazik ciyə hazırlanırdı. Bunun üçün lif cəngəsindən 
bir qarış boyda uzadıb ucunu çiliyə  bənd etdikdən sonra onu sağ  əl ilə  fırladırdılar. Çilik 
fırlandıqca çəngədən ayrılan lifi burub ip, ciyə və ya sap halına salırdı. İpin nazik və ya yoğun 
əyrilməsi burulmaqda olan kəndir liflərinin sayı ilə müəyyən edilirdi. 
Kəndir lifini əyirməyin nisbətən təkmilləşmiş üsulu fırlağan  və ya vəlvələ  vasitəsi ilə 
əyirmə olmuşdur. Bu arxaik üsul və alətlərin bir qismi zəmanəmizədək gəlib çatmışdır.
24
 
Üç hissədən (gövdə, onun uclarına keçirilmiş  dəstək və iydən) ibarət olan fırlağan 
vasitəsilə ip əyirmə daha geniş yayılmaqla, kütləvi səciyyə daşımışdır. Dəstək vasitəsi ilə 
fırlağanı  hərəkətə  gətirib fırlatdıqca onun iyinə  bənd edilmiş  kəndir lifi burulub uzanır və ipə, 
yaxud sapa çevrilirdi. Kəndir lifi burulub uzandıqca fırlağanın iyinə sarınıb  dükçə  əmələ 
gətirirdi. 
Kətan lifini əyirməyin digər bir səmərəli  əmək aləti Qubanın dağ  kəndlərində geniş 
yayılmış, «vəlvələ» adlanan pərsəngli  əyircək  olmuşdur. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Şahdağ 
xalqları keçmişdə  vəlvələdən təkcə  kətan (kəndir) lifi deyil, həm də lazım gəldikdə yun ip 
əyirərmişlər. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   35


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə