AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti



Yüklə 2.61 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/35
tarix23.12.2016
ölçüsü2.61 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35

İSTEHSAL MƏDƏNİYYƏTİ 
 
 Əmək alətləri və yaraqlar 
İnsanın təşəkkülü prosesində müstəsna rol oynamış  əmək və  əmək alətləri cəmiyyətin 
inkişafının sonrakı gedişində  də özünün əməli  əhəmiyyətini itirməmişdir.  Əmək fəaliyyəti və 
istehsal sahələri genişləndikcə əmək alətləri də artıb çoxalmış, onların müxtəlif tipoloji növləri 
yaranmışdır. Bununla yanaşı, həyati ehtiyaclar əmək alətlərinin təkmilləşməsini labüd etmiş, 
yaradıcı düşüncəyə təkan vermiş, texniki tərəqqiyə səbəb olmuşdur.  
Ənənəvi əmək alətləri, hər şeydən öncə, tətbiq sahələrinə görə: təsərrüfat-istehsal alətləri, 
ev-məişət alətləri, musiqi alətləri, təbabət alətləri və s. olmaqla müxtəlif tipoloji qruplara 
bölünür. 
Tipoloji zənginlik baxımından bunların arasında təsərrüfat alətləri müstəsna yer tutmuşdur. 
Daha qədim tarixə malik olan təsərrüfat alətləri həm ev, həm də çöl  təsərrüfatı işlərində istifadə 
olunmuşdur. Bu mənada çöl təsərrüfatı  işlərinin həcmi çox geniş  olduğundan və buradakı  iş-
istehsal proseslərinin çoxnövlü olması  səbəbindən burada tətbiq olunan əmək alətlərinin daha 
zəngin tipoloji növ və çeşidləri yaranmışdır. 
Əmək alətləri, habelə hazırlanma materialına görə:  daş, sümük, ağac  və  metal  olmaqla 
tipoloji növlərə ayrılır. Erkən metal dövrünə qədərki tarixi mərhələdə daş və sümükdən, qismən 
isə  ağacdan düzəldilmiş  əmək alətləri təsərrüfat-istehsal fəaliyyətində başlıca yer tutmuşdur. 
Antik dövrdən etibarən dəmir (polad) alətlərin daha mükəmməl tipoloji növləri yaranmışdır.      
Azərbaycan xalqının yeni dövr maddi mədəniyyəti onun sosial-iqtisadi inkişafının ötən 
tarixi mərhələlərdə  əldə etdiyi texniki nailiyyətlər üzərində  pərvəriş tapmışdır. Nəsildən - 
nəsillərə ötürülən irsi varislik, ənənə mühafizəkarlığı maddi mədəniyyətin bütün sahələrində, o 
cümlədən ənənəvi əmək alətləri və məişət vasitələrində də özünü aydın təzahür etdirir. 
Feodalizm dövrünün əmək alətləri, məişət vasitələri və silahlarının bir qismi yeni dövr-də 
də özlərinin əməli əhəmiyyətini itirməmişdi. 
Yeni dövrün əmək aləti, məişət vasitələri və silahlarının səciyyəvi xüsusiyyəti bundan 
ibarət idi ki, müasir texniki tərəqqi ilə əlaqədar olaraq, onların bir qismi təkmilləşib dəyişikliyə 
uğramaqla, özlərinin  əməli  əhəmiyyətini xeyli dərəcədə qoruyub saxlaya bilmiş, yeni məişət 
tələblərinə cavab verə bilməyən qismi isə  tədricən aradan çıxmış, yaxud yeniləri ilə  əvəz 
olunmuşdur. Həyatın bu dəyişməz, dialektik qanunauyğunluğu yeni dövrün maddi 
mədəniyyətinin bütün sahələrində, o cümlədən  əmək alətləri və silahların tarixi taleyində  də 
aydın izlənilir. 
Azərbaycanın ayrı-ayrı tarixi-etnoqrafik bölgələrində geniş yayılmış, qismən də  məhəlli 
səciyyə daşıyan  əmək alətləri və  ənənəvi məişət vasitələri etnoqraflar tərəfindən  ətraflı  tədqiq 
olunmuşdur.
1
 
1.Əkinçilik alətləri.  
Ənənəvi  əmək alətləri arasında tipoloji müxtəlifliyinə  və istifadə  əhəmiyyətinə görə, 
əkinçilik məişəti ilə bağlı  təsərrüfat alətləri xüsusi yer tutmuşdur. Zəmanəmizədək bu alətlərin 
geniş tipoloji çeşidi gəlib çatmışdır. 
Şum alətləri.  Ənənəvi  əkinçilik təsərrüfatında  əsasən «bel» adlanan müxtəlif forma və 
quruluşa malik əmək alətlərindən istifadə edilmişdir. Quba-Xaçmaz bölgəsi  əhalisi arasında o, 
«qazqır bel», «Quba beli», «Dərbənd beli», «ləzgi beli», Şirvanda «Navahı beli», Şəki-Zaqatala 
bölgəsində «Gülüstan beli», «Qarabağ beli», Naxçıvanda «Şərur beli», «Naxçıvan beli», 
Lənkəran-Astara bölgəsində  «şuxm (şum) beli», «əyri bel», «xiling» və b. adlarla məlum idi. 
Bunların hamısı tipoloji cəhətdən  qalaqlı  bel qrupuna aid edilir. Ən’ənəvi qalaqlı bellər bir 
qayda olaraq, təpkəncli düzəldilirdi. Forma etibarilə onlar xış gavahınını xatırladırdı. Bu tip 
bellər,  əsasən, Azərbaycanın düzənlik rayonlarında, xüsusilə bağ-bostan kimi kiçik torpaq 
sahələrinin bellənməsində və çəltik zəmilərinin əkilib becərilməsində daha çox tətbiq olunurdu. 
Torpaq layının dərin qatlarını qazıb çevirə bildiyindən yumşaq torpaq sahələrini  əkmək 
üçün «qalaqlı bel» bir növ xış və ya kotanı əvəz edirdi. Azərbaycanın bir sıra bölgələrində belin 
bu növünün «şum beli» adlanması da buradan irəli gəlmişdir. Şumlama əməliyyatını yaxşı yerinə 
yetirə bilmək üçün onun qalağının sağ  və ya sol küncləri «təpkən» adlanan qulaqcıqla 

 
24
tamamlanırdı. 
XIX əsrin ikinci yarısından etibarən Azərbaycanın bir sıra bölgələrində «təpkəncli» dəmir 
bellər peyda olmağa başlamışdır. Belin bu tipi zavodda kütləvi istehsal olunduğundan «zavod», 
yaxud «rus» beli də adlandırılırdı. Ucuz başa gəlməsinə baxmayaraq təpgəncli bel əkin işində 
uzun müddət «qalaqlı bel» ilə yanaşı işlənmişdir. 
XIX  əsrdə  əkin təsərrüfatında, xüsusilə bostan və  tərəvəz sahələrinin becərilməsində 
müxtəlif quruluşlu metal toxa  başlıca  əmək aləti olaraq qalırdı. Dəmirin peyda olması ilə 
əlaqədar olaraq, xüsusilə antik dövrdən etibarən dəmir toxa daş  və sümük toxaları  sıxışdırıb 
aradan çıxarmağa başlamışdır. Metal toxalar dəstək keçirilən küpünə görə «dımıqlı» və «borulu» 
(lüləli) olmaqla iki qrupa bölünür. Lüləli toxalar həcm etibarilə xeyli böyük olub «kətmən» 
adlanırdı. Kətmən əmək məhsuldarlığını artırmaqdan əlavə, həm də nisbətən ağır olduğundan iş 
prosesində  əkin sahəsinin dərin qatlarına keçə bilir, bununla da alaq otlarını kökündən kəsib 
çıxarmağa və becərilən bitkinin dibini yaxşı yumşaltmağa imkan verirdi. 
Toxa və  kətmənin becərmə-yumşaltma  əməliyyatında iş  əmsallarının olması  nəzərə 
alınaraq, Azərbaycanın aqrar terminologiyasında «toxalama» istilahı ilə yanaşı, «ketmənləmə» 
anlayışı da yaranmışdır. Kətmənləmə əməliyyatı ən çox pambıq, tənbəki, qızıl boya, kətan və s. 
kimi texniki bitkilərin becərilməsində tətbiq olunmuşdur. 
Əvvəllər olduğu kimi, XIX əsrdə  də  əkinçilikdə qoşqu qüvvəsi ilə  işlədilən  şum alətləri 
başlıca yer tuturdu. Konstruktiv quruluşuna və  əməli vəzifəsinə görə  şum alətləri  xış  və  kotan 
olmaqla iki qrupa bölünür. Öz növbəsində quruluş etibarilə  xış  ulamasız  (əyri xış)   ulamalı 
olmaqla iki qrupa bölünür. 
Xış ağacdan düzəldilən ən qədim şum aləti olub Azərbaycanın bütün əkinçilik rayonlarında 
geniş yayılmışdır. Xışın ən sadə və qədim forması kökündən çıxarılmış əyri ağacdan düzəldilirdi. 
Elə bu səbəbdən də, el arasında o, çox vaxt əyri xış adlanırdı. Belə halda bitili ağacın kökü xışın 
kötüyü, gövdəsi isə onun qolu rolunu oynayırdı. Ona təkcə  dəstək  əlavə olunurdu. Xışın bəsit 
növü olan «əyri xış»  əvvəllər uzun müddət  gavahınsız  işlənmişdir. Məlum olduğu kimi, 
Azərbaycanda dəmir gavahın antik dövrdən etibarən dəb düşmüş və XX əsrin əvvəllərinə qədər 
özünün  əməli  əhəmiyyətini itirməmişdir. Xüsusilə, ağır və mürəkkəb quruluşlu «qara» kotanın 
işləyə bilmədiyi dağavar torpaqların  əkilib becərilməsində gavahınlı  xış uzun müddət yeganə 
şum aləti olaraq qalmışdır. 
Ulamalı xış qurama quruluşa malik olub qol, kötük, ulamadəstək və gavahın olmaqla, 5 
hissədən ibarət düzəldilirdi. Ulamalı  xışlar «bazı» adlanan qolunun əyri və ya düz olmasına, 
habelə onun ulama ilə birləşmə üsuluna görə bir-birindən fərqlənirdi. Xışın kötüyünə  dəmir 
gavahın əlavə olunması tipoloji cəhətdən onu qismən kotana yaxınlaşdırmışdır. 
Bir qayda olaraq, xış bazısının uc hissəsində 2-3 ədəd oyuq açılırdı. Ulama həmin oyuqlardan 
birinə keçirilmiş «güc ağacı» vasitəsilə əyri qola calanıb birləşdirilirdi. Daha sonra ulamanın başı 
ip və ya çubuqdan hörülmüş «burğu» vasitəsilə boyunduruğa qoşulurdu. Bu məqsədlə çox vaxt 
şilgir və ya tənək burmasından istifadə olunarmış.  İmkanlı ailələr çox vaxt bu məqsədlə mal 
gönündən köşə çəkib «kağan» hörərmişlər. Bazı oyuqları bir qayda olaraq, torpağın dərin və ya 
üzdən  şumlanmasını  tənzimləməyə xidmət edirdi. Dərin  şum etmək üçün «güc ağacı»  əyri 
bazının birinci oyuğuna keçirilirdi. Bu halda xışın qolu qismən aşağı  vəziyyət alaraq, kötüyün 
dabanının bir qədər yuxarı qalxmasına səbəb olurdu. Əkin torpağının ilk və son şırımını salan 
zaman, xış ulaması, adətən, ilk oyuqdan qoşulardı. Bundan fərqli olaraq, qumsal torpaqlar, 
habelə səpilmiş toxumun batırılması üçün aparılan ikinci şumlama prosesi o qədər də dərin şum 
tələb etmirdi. Buna görə də, belə halda xışın ulamasını son oyuqdan qoşardılar. Bir qayda olaraq 
xışın bazı  və  dəstəyi bilavasitə kötüyə birləşdirildiyindən  əkinçilər arasında ona həm də «bazı 
binəsi», yəni «bünövrəsi» deyilirdi. Adətən, xış kötüyünün ucu nazik, arxası isə yoğun və enli 
formada düzəldilirdi. Bəzən xış qolunun kötüyə birləşdirilməsi üçün onun ortasında deşik 
açılırdı.  Əyri qolun aşağı ucu kötüyün deşiyinə geydiriləndən sonra onun arxa tərəfinə  dəstək 
birləşdirilirdi. Qolun kötükdən çıxmaması üçün onun arxasına ağac paz vurulub bərkidilirdu. 
Xışın şumlama əmsalını artırmaq üçün onun kötüyünə gavahın keçirilirdi. 
Torpağın asan şumlanmasını  təmin edən, dəmir gavahının ucu, bir qayda olaraq küt 
üçbucaq formasında olub, burnu nazik və ensiz, küpü isə enli və qalın olurdu. Lakin hansı növ 

 
25
torpaq sahəsinin şumlanmasından, yaxud hansı bitki növü üçün şum ediləcəyindən asılı olaraq, 
xış gavahınları böyük və ya kiçik olurdu. Bundan əlavə, gavahınların ucunun oval və yaxud iti 
olması ilə  də onlar bir-birindən seçilirdi. Bir qayda olaraq gavahın sifarişlə yerli dəmirçilərə 
düzəltdirilirdi. 
Azərbaycanda istifadə olunmuş  xışlar quruluş  və formalarına görə, bir sıra məhəlli 
xüsusiyyətlərə malik olmuşlar. Bunların ən təkmil növü «ulamalı xış», «qollu xış», «çatma xış», 
«işkilli xış» və s. adlarla tanınmışdır. Xışın bu növlərinə Azərbaycanın, demək olar ki, əksər 
etnoqrafik bölgələrində rast gəlinirdi. 
Ulamalı  xış  Şəki-Zaqatala, Qarabağ, Naxçıvan bölgələrində, xüsusilə, geniş yayılmışdır. 
Ulamalı  xışın qolu, adətən, onun bazısına calaq əlavə etməklə düzəldilirdi. Bazı calağı 
Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində «ulama», «çilə», «çatma», «məsənə», «uzatma» və s. 
adlandırılırdı. Xışın bu növü çox vaxt elə həmin adlarla da fərqləndirilib tanınırdı. 
Ulamalı  xış, adətən, kötüyünün arxadan «qulaqlı», dəstəyinin iki əlcəkli düzəldilməsi və 
metal qılınca malik olması ilə fərqlənirdi. Xışın qılıncı torpağı kəsmək, qulaqları torpaq layını 
çevirmək məqsədi güdür, onun qoşa dəstəyi isə alətin sanballığını tənzimləməyə xidmət edirdi. 
Ulamalı  xış nisbətən təkmilləşmiş  şum aləti olub, torpağı daha yaxşı  şumlayırdı. Belə 
xışlardan dağavar və dəmyə torpaqların şumlanmasında daha çox istifadə edilirdi. Adətən, ona 
iki, üç, bə’zən isə dörd boyun öküz qoşulardı.
2
 
Çəltikçilik təsərrüfatında istifadə edilən xış yüngül və kiçik ölçülü olması ilə fərqlənirdi. 
Suvarılan torpaqların  şumlanması nisbətən çətin olduğundan qaim torpağı  kəsmək üçün 
xışların qoluna həm də «qılınc» bərkidilirdi. Bundan əlavə  xışın kötüyündə «qulaq» adlanan 
ayaq yeri düzəldilirdi. Torpağı  dərin  şumlamaq üçün dəstəçi (majgəl) ayağı ilə arabir həmin 
«qulağı»n üstündən aşağı basırdı. 
İkinci il təkrar  əkilən çəltik sahəsi nisbətən yüngül xışla  şumlanırdı. Xalq arasında çəltik 
gərinin  şumlanması  əməliyyatı «gərvanlama» adlandığından xışın bu növünə, adətən, «gərvan 
xış» da deyilirdi. 
Azərbaycanın ənənəvi şum alətləri arasında istehsal göstəricilərinə görə, kotan xüsusi yer 
tutmuşdur. Xalq arasında o, daha çox «diyircəkli» kotan və ya «qara kotan» adı ilə məlum idi. 
Azərbaycanda şum aləti qədim tarixə malikdir. Diyircəkli kotan xış ilə qara kotan arasında 
bir növ keçid vəsiləsi təşkil edirdi. Onun «xəmsə» adlanan və iki hissədən ibarət olan qolunun 
bir ucu kotanın «kötük» və ya «künə» adlanan binəsinə, digər ucu isə məsənəyə birləşdirilirdi. 
Məsənə isə öz növbəsində qoşa təkərli oxa bərkidilirdi. Diyircəkli kotan kötük (künə, binə), 
xəmsəməsənə, dəstə (maj, mac, məc), batar, gavahın, qılınc və bir cüt  təkərdən ibarət olub 3-4 
boyun qoşqu heyvanı ilə işlədilmişdir.
3
 
Zaqafqaziyada hələ VIII-IX əsrlərdən məlum olan qara  kotan  əkinçilik texnikasının 
inkişafı baxımından təkmilləşmiş və yüksək məhsuldarlığa malik şum aləti hesab olunurdu.
4
 
Qara kotan aşağıdakı hissələrdən ibarət idi: əyribazı (qol), topal (binə, künə, kötük), taxta 
(çevirən, laydır), dəstək (tutqac, əlcək, mac, maj), daraq, gavahın (dəmir), qılınc (zivinc), təkər 
(çarx, diyircək, ziyrik), kolbasan (çəmbər, alaf taxtası), qır (şoldu), çillə (əjdaha), şilikar, qayış 
(kağan, çançərək),  oturacaq taxtası,  boyunduruq, çatallar, samı (sinəçula),  toxmaq (toppuz, 
pərsəng).
5
 
Qara kotanı digər şum alətlərindən fərqləndirən başlıca cəhət onun kəsilmiş torpaq layını 
aşırıb çevirməsindən ibarət idi. Əkinçilik təsərrüfatında qara kotanın yüksək  şum aləti kimi 
dəyərləndirilməsi də məhz bununla, şum layını çevirməsi ilə bağlı idi. 
Qara kotanın təkərləri ölçü etibarilə biri digərindən böyük olurdu. Onun böyük çarxı «ana» 
və ya «ləgər» (şum) təkəri, kiçik çarxı isə «bala təkər» («bala çarx») adlanırdı.
6
 Dəndə ağacından 
düzəldilmiş təkər buddəndə və top olmaqla üç hissədən ibarət olurdu. Böyük təkər (diametri 50-
53 sm), şırımın içi ilə, kiçik təkər (diametri 35-40 sm) isə  şırımın kənarı ilə  hərəkət edirdi. 
Bununla da kotanın baş hissəsinin hərəkət müvazinəti tənzimlənmiş olurdu. İlk  şırım zamanı 
təkərlər arasındakı fərq kotanın yerə yaxşı batmasına mane olduğundan, adətən, onun kiçik çarxı 
çıxarılır, sonrakı şırımlamada yerinə salınırdı. 
Kotan çarxlarının oxu boyunduruğa 2-2,2 m uzunluğunda ağac «qır» vasitəsilə 
birləşdirilirdi. Qır, adətən, ləgər təkərinə bir qədər yaxın məsafədə oxa keçirilirdi. 

 
26
Şumlama zamanı gavahın üçün torpaq layının (ləgər payı) enli və dar götürülməsi qır 
vasitəsilə tarazlanırdı. Bu məqsədlə də qırın oxa keçən hissəsinin sağ və sol tərəfinə ağac para 
(paz) vurulurdu. Şumlama zamanı torpağın ləgər payını enli götürmək lazım gəldikdə para 
soldan, dar götürmək istədikdə isə sağdan vurulurdu. Ləgər layı qırdan əlavə, həm də «kolbasan» 
vasitəsilə tarazlanıb tənzimlənirdi. Bu məqsədlə kolbasanın bir ucu qıra, digər ucu isə oxa 
keçirilməklə, lazım gəldikdə onu sərbəst surətdə irəli və ya geriyə  çəkmək mümkün olurdu. 
Kolbasan həm də kotanın qabağına çıxan çör-çöpü və kol-kosu basıb aşağı yatırdırdı.  
Kotan qoşqu heyvanlarına  boyunduruq  və «çatal» adlanan ağac  yedəklər vasitəsilə 
qoşulurdu. Dartı gücünü tənzimləmək üçün qırın altına «əjdaha» adlanan tənzimləyici 
bərkidilirdi. Onun bir ucu xüsusi ağacla qır və kolbasana, digər ucu isə çatala bərkidilirdi. 
Göründüyü kimi, «əjdaha» dartı gücünü təkcə dib kəllərinə deyil, həm də qabaqkı qoşqu 
heyvanlarına eyni dərəcədə paylayırdı. 
Qara kotana, adətən, dörd boyun kəl, bəzən isə 6-8 boyun öküz və ya kəl qoşulurdu. 
Kotana qoşulan birinci boyun dib (hambıl), ikinci boyun çərgov (qaraqayış), üçüncü boyun minik 
(hörük), sonuncu isə uc adlanırdı. 
XIX əsrin sonlarından başlayaraq, Azərbaycanın kənd təsərrüfatında təkmilləşdirilmiş yeni 
tipli metal kotanlar meydana çıxmışdır. Bundan sonra qara kotan tədricən təsərrüfat həyatından 
sıxışdırılıb çıxarılmağa başlamışdır. 
Mala.  Şumlanmış torpağın səpinə hazırlanması prosesində bir sıra malalayıcı alətlərdən 
istifadə olunurdu. Azərbaycanda bu tip alətlərin quruluş etibarilə fərqlənən şax mala, ağac mala, 
dişli mala, dırmıx mala, dəmir mala  və s. adlarla bəlli olan müxtəlif növləri yaranmışdır.
7
 
Adətən,  şumlanmış sahənin quruluşundan, onun xış  və ya kotanla dərin, yaxud dayaz 
şumlanmasından, habelə becəriləcək bitkinin növündən asılı olaraq, müvafiq mala növündən 
istifadə olunurdu. 
Şax mala ağac budaqlarından bağlanıb düzəldilirdi. Bunun üçün şüvüllü ağacın bir və ya 
bir neçə budağı kəsilir və şaxların ucları iplə bir-birinə bağlanırdı. Bu növ saya malalar, əsasən, 
göyəm, əzgil, yemişan, cır alça və s. kimi tikanlı ağac növlərindən düzəldilirdi. Şax mala darı, 
çəltik, noxud, mərci, lərgə  və  s.  kimi  «yazlıq» bitkilərin toxumlarının  şuma basdırılıb üstünün 
malalanması üçün səciyyəvi mala növü olmuşdur. Bu tip malada əlahiddə «diş» olmadığından, 
onlar səpilmiş toxumun ancaq üstünü örtə bilir, onları  şumun dərin qatına sala bilmırdı. Bu 
xüsusiyyətinə görə də şax maladan ən çox yumşaq əkinə malik olan «çala» və «tala» əkinçilik 
sistemlərində geniş istifadə edilmişdir. 
XIX  əsr və XX əsrin  əvvəllərində Azərbaycanın  əkinçilik təsərrüfatında  toxuma  və ya 
hörmə mala tipi geniş yayılmışdı. Düzənlik ərazilərdə cır üzüm (qora) tənəyi, dağlıq və dağətəyi 
bölgələrdə isə vələs çubuğundan hörülmə mala növü səciyyəvi olmuşdur. Bunun üçün 1,5 metr 
uzunluğunda 3-4 ədəd nisbətən yoğun ağac zolalarını bir-birinə paralel halda yerə uzadıb onların 
aralarını nazik, elastik çubuqlarla hörürdülər. Talış bölgəsində o, çox vaxt «çəpə» adlanırdı. 
Malanın bu növü, əsasən, payız və yaz əkini, xüsusilə də, çəltik əkini üçün şumlanmış sahənin 
səpilib malalanmasında işlədilirdi. 
XIX əsrdə Azərbaycanda ən geniş yayılan mala növlərindən biri də ağac mala olmuşdur. 
Ağac malanın quruluşca  ən sadə növü budama mala sayılır. Budama mala düzəltmək üçün 
uzunluğu təxminən 2,5-3 m, diametri isə 10-15 sm olan ağac zolası seçib kəsirdilər. Sonra onun 
budaqları  təxminən bir çərək uzununda budanırdı. Ağacın qısa kəsilmiş itmil budaqları «diş» 
rolunu oynayırdı. Ağac malanın hər iki ucu burğu vasitəsilə deşilirdi. Həmin deşiklərə vələs və 
ya tənək çubuğu keçirməklə mala boyunduruğa bənd edilirdi. 
Budama mala sonralar təkmilləşdirilərək, dərin şumlarda tətbiq edilən dişli mala ilə əvəz 
olunmuşdur. Dişli malalar XIX əsr və XX əsrin  əvvəllərində Azərbaycanda  ən geniş yayılmış 
mala növü sayılırdı. 
Toxum səpilmiş şumun malalanmasında ən təkmil və səmərəli əmək aləti olan dişli mala 
daha çox qara kotanla şumlanmış sahə üçün xarakterik olmuşdur. Dişli mala «sürün-cək» 
adlanan, uzunluğu 2 m, eni 20-25 sm, qalınlığı 8-10 sm olan ağac tirdən və onun ortasına 
keçirilən haçalı qoldan ibarət düzəldilirdi. Malanın dişləri ağacdan olub müəyyən qaydada cərgə 
ilə mala tirinə çalınıb bərkidilirdi. Məlum olduğu kimi, ağac dişli malalar daşlı-kəsəkli  əkin 

 
27
sahələrində istifadə oluna bilmirdi. Məhz bu səbəbdən onlar dəmir dişli malalarla əvəz 
olunmuşdur. 
Dəmir dişli malanın haça və ya tay qolu 3 m uzunluğunda ağacdan ibarət olub, malanın 
sürünçəyinə keçiriləndən sonra arxası çüy vasitəsilə bərkidilirdi. Bir qayda olaraq, mala qolunun 
sonuna hündürlüyü 60 sm-ə  qədər olan «dəstək» bərkidilirdi.  İş zamanı malaçı sürüncəyin 
üstündə dayanaraq bir əli ilə dəstəkdən tutur, digər əli ilə heyvanları idarə edirdi.
8
 
Lənkəran-Astara bölgəsində torpağın  əkin üçün hazırlanmasında istifadə edilən çəltik 
malaları quruluş etibarilə başqa bölgələrdə yayılmış malalardan xeyli fərqlənirdi. Həmin malalar 
burada peşkovil, goranda, çəpə, dişli mala olmaqla müxtəlif adlarla tanınırdı. 
Peşkovil və goranda, əsasən, birinci şumdan, çəpə isə ikinci şumdan sonra çəltik ləklərinin 
şumunu əzib yumuşaltmaq üçün işlədilirdi. Bumalardan sonra əkin sahəsini yumşaltmaq məqsədi 
ilə dişli mala və nəhayət axırda «çəpə» adlanan hamar maladan istifadə edilirdi.
9
 
Goranda mala növü peşkovilə nisbətən daha böyük olub onun alt işlək hissəsi gəzli 
düzəldilirdi. 
Çəpə malanın qollarının araları diametri təxminən 1,5-1,8 sm olan elastik çubuqlarla 
hörülürdü. Onun ortasından və hər iki başından eşilmiş tənək çubuğu keçirməklə boyunduruğa 
qoşurdular.  
Biçin və döyüm alətləri. Yetişdirilmiş taxıl məhsulunun yığılması  əməliyyatı  əkinçilik 
təsərrüfatında başlıca yer tuturdu. Azərbaycanda başlıca biçin aləti çin və oraq olmuşdur. Çin və 
oraq metal tiyə və «dəstək», yaxud «sap» adlanan ağac tutacaqdan ibarət olub, dəmirçi tərəfindən 
hazırlanırdı. Forma və quruluşlarına görə bir-birinə oxşar olan oraq və çin arasında mühüm fərq 
bundan ibarət idi ki, çin dişli, oraq isə dişsiz düzəldilirdi. Çinin tiyəsi dəmirçi tərəfindən dişənir, 
oraq isə daş bülöv vasitəsilə itilənirdi. 
Orağın böyük ölçülü növü «mərəndi» adlanırdı. Dəmir oraq peyda olandan sonra onun 
bəsit tipoloji növü olan «qurama» dişli oraqlar, tədricən aradan çıxmışdır.  
Biçin məqsədilə «kərənti» və ya «dəryaz» adlanan uzun dəstəkli əmək alətindən də istifadə 
edilirdi. Adətən, ot biçinində işlənən dəryaz qısa bəlimli taxıl növlərinin biçilməsi prosesində də 
istifadə edilirdi. Bir qayda olaraq onun dəstəyinin ortasına «əlcək» adlanan tutacaq bərkidilirdi. 
Azərbaycanın etnoqrafik bölgələrində geniş yayılmış universal döyüm aləti  ağac vəl 
olmuşdur. Vəl ağır və möhkəm oduncaqlı  ağacdan,  əsasən, palıddan düzəldilirdi. Yerli iqlim 
şəraitindən, taxıl növünün bəlimindən və qoşqu qüvvəsindən asılı olaraq, vəlin tay və qoşa 
olmaqla, quruluşca iki növünə təsadüf olunurdu. Vəl taylarının uzunluğu təxminən 1,5-1,7 m-ə 
qədər, eni 60-70 sm, qalınlığı isə 7-8 sm olurdu. Döyüm prosesini sürətləndirmək və məhsuldar 
etmək üçün vəlin işlək alt hissəsində açılmış gəzlərə xırda daş parçaları pərçimlənirdi. Bəzən bu 
daşları  xırda metal parçaları ilə  də  əvəz edirdilər. Bu isə döyüm prosesini xeyli tezləşdirməyə 
imkan verirdi. 
Vəlin qabaq hissəsi bir qədər yuxarıya doğru qatlanmış  vəziyyətdə düzəldilirdi. Bunun 
sayəsində  vəlin xırmanda hərəkəti nizama salınır və küləşin topalanıb bir yerə  yığılmasının 
qarşısı alınırdı. Vəlin qabaq hissəsində «vəlbənd» adlanan düzbucaqlı formalı xüsusi çıxıntı 
düzəldilirdi. Vəli boyunduruğa qoşmaq üçün vəlbəndin kənarlarında kərt açılırdı. Vəlbəndə 
keçirilən ip və ya zəncir vasitəsilə vəl boyunduruğa birləşdirilirdi. Vələ, adətən, tək at və ya bir 
boyun öküz qoşulardı. 
Taxıl döyümündə vaxtilə  daş  vəldən də istifadə olunmuşdur. Daş  vəl,  əsasən, bazalt 
daşından hazırlanırdı. Onun uzunluğu təxminən 70-80 sm, eni 50-60 sm, qalınlığı 18-20 sm, 
ağırlığı isə 70-80 kq-a qədər olurdu.
10
  
Əsasən, dağavar bölgələrdə işlənən daş vəlin girdə növünə də təsadüf olunurdu. Qabırğalı 
formada yonulmuş girdə vəli hərəkət etdirmək üçün onun hər iki başında oyuq açılırdı. Daş vəlin 
ağac çərçivəsinin ox rolunu oynayan çıxıntıları  həmin oyuqlara keçiriləndən sonra o, 
boyunduruq və ya gərdənbəndə qoşulurdu.  
Taxıl döyümündə istifadə edilən  ənənəvi  əmək alətlərindən biri də  carcar olmuşdur. 
Naxçıvan bölgəsində geniş yayılmış  carcar üç əsas hissədən:  çərçivə, pərli  ox  və  oturacaq 
olmaqla üç hissədən ibarət düzəldilirdi. Dördbucaqlı formada olan carcar çərçivəsinin ortasına 
pərli ox keçirilirdi. Çarçarın eni 1 m, uzunu 2-2,5 m olurdu. Carcar xırmanda bir boyun qoşqu 

 
28
qüvvəsi vasitəsimlə hərəkət etdirilirdi. Çarçar hərəkət etdikcə ox fırlanır və dəmir dişlər küləşi 
doğrayıb əzirdi. Lakin carcar vasitəsilə sünbüllər kifayət qədər əzilmədiyindən onların bir qismi 
«diri» qalırdı. Ona görə də, taxıl sünbülü xırdalanıb «dənə düşəndən» sonra, çox vaxt carcardan 
sonra xırmanda ağac vəl sürülürdü.
11
 
Xırmanda taxıl döyümü zamanı ağac yaba, şana, kürək xəlbir, şadara, hövsər və b. əmək 
alət və vasitələrindən istifadə edilirdi. Qədim tarixə malik olan bu alətlərin, demək olar ki, 
hamısı XIX əsrə qədər gəlib çatmışdır.  
Taxıl döyülüb qurtarandan sonra sovrulub bir kənara «tığ» yığılır, xırmanda qalan saman 
yığan vasitəsilə topalanır, sonra da səbət və ya çalı araba ilə daşınıb samanlığa yığılırdı. 
Digər dənli bitkilərdən fərqli olaraq, çəltik döyülüb bəlimdən çıxarılandan sonra həm də 
sərilib qurudulur və təkrar dibək və ya ding vasitəsilə döyülüb qılafdan təmizlənirdi. 
Bütün bu proseslər bitəndən sonra dənli bitkilər kirkirə və ya dəyirman vasitəsilə üyüdülüb 
yarma, yaxud un halına salınırdı. Azərbaycanda unüyütmə vasitələrinin tarixən su dəyirmanı və 
həngli dəyirman olmaqla iki başlıca tipoloji növü yayılmışdır. Həm də su də-yirmanının alt 
çarxlı növü səciyyəvi olmuşdur. «Malakan dəyirmanı» adlanan yan çarxlı su dəyirmanları XIX 
əsrin ikinci yarısından etibarən dəb düşmüşdür. Digər dənli bitkilərdən fərqli olaraq düyü dibək 
vasitəsilə əzilib üyüdülür və un halına salınırdı. 
Çəltiyi qılafdan təmizləmək üçün nisbətən geniş yayılmış döyüm alətlərdən biri də  ding 
olmuşdur. Azərbaycanda tarixən dingin ayaq və əl dingi olmaqla iki əsas növü yayılmışdır.  
Ding yerli ustalar tərəfindən palıd, qoz, şabalıd və möhkəm oduncaqlı  ağac növlərindən 
hazırlanırdı. Ayaq dinginin qabaq hissəsində girdə çala, arxa hissəsində bir cüt qol olurdu. Ding 
ağacı ox vasitəsilə həmin qolların arasına salınır və təpmə yolu ilə qaldırılıb-endirilirdi. Dibəyin 
dişli dimdiyi çalaya doldurulmuş çəltiyə dəydikcə onu qılafdan ayırıb təmizləyirdi. 
Çəltiyi  vaxtı ilə su dingi vasitəsilə  də döyüb təmizləmişlər. Bu tip dinglər Azərbaycanın 
bütün çəltikçilik bölgələrində geniş yayılmışdı. Quruluşuna və istehsal gücünə görə su dingi ayaq 
dingindən fərqlənirdi. Su dingi novpər (su çarxı), şapalaqlı oxding qoludöyəc və 5-6 ədəd 
girdə çaladan ibarət düzəldilirdi. 
Dinglərin çarxına birləşdirilmiş ox fırlandıqca onun üzərindəki şapalaqlar dingin qollarına 
toxunaraq onları müəyyən qədər yuxarıya qaldırıb buraxırdı. Beləliklə, qollar zərblə aşağı enib 
ding çalasındakı çəltik dənlərinin qabığını çıxarırdı. Su dingləri, adətən, 4-6 qollu düzəldilirdi.
12
 
Ənənəvi əmək alətlərinin böyük bir qismi sənət istehsalı ilə bağlı olmuşdur. Sənət və peşə 
sahələrində işlənən əmək alətlərinin zəngin tipoloji növləri zəmanəmizədək gəlib çatmışdır. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə