AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti


Qədim dövrün etnomədəni inkişaf mərhələləri



Yüklə 2.61 Mb.
Pdf просмотр
səhifə2/35
tarix23.12.2016
ölçüsü2.61 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35

 
Qədim dövrün etnomədəni inkişaf mərhələləri 
Dəmirin peyda olması  və onun istehsal xüsusiyyətlərinin mənimsənilməsi bəşər tarixində 
inqilabi rol oynamış, məhsuldar qüvvələrin inkişafına güclü təkan vermişdir.  Döymə üsulu ilə 
hazırlanan və daha yüksək mexaniki keyfiyyətlərə malik olan dəmir alət və silahların istehsalı 
çox tezliklə kütləvi səciyyə almışdır. 
Azərbaycanda erkən dəmir dövrü e.ə. I minilliyin əvvəlində başlamışdır. Dəmirin istehsal 
texnologiyasının mənimsənilməsi, dəmir alət və silahların yaranması müasir sivilizasiyanın 
təməlini qoymuşdur. Dəmirdən istifadə Azərbaycanın  ənənəvi maddi mədəniyyətinin inkişafı 
tarixində ciddi tərəqqiyə  səbəb olmuş, sosial-iqtisadi və texniki tərəqqinin sonrakı gedişatına 
əsaslı təsir göstərmişdir. Bundan sonra daşdan düzəldilmiş kəsərsiz əmək alətləri təsərrüfat və ev 
məişətindən sıxışdırılıb çıxarılmış, tunc məmulatı geniş surətdə  dəmir alət və silahlarla əvəz 
olunmuşdur. 
Dəmir dövründə  silahsazlıq  sənəti gur inkişaf etmiş, xəncər, qılınc, nizələrin müxtəlif 
tipoloji növləri yaranmış, təbərzin və balta tipli soyuq silah növləri təkmilləşmiş, cəng yabası, 
toppuz, qanadlı ox ucluqları, mühafizə  ləvazimatı (zireh, dəbilqə, qalxan və s.) meydana 
çıxmışdır. 
Dəmir və poladdan düzəldilən kəsici alətlərin istehsalının genişlənməsi, sənət növlərinin 
təkmilləşdirilməsinə imkan yaratmış, ağacişləmə, tikinti, əkin, biçin işlərinin inkişafına güclü 
təkan vermişdir.  
Dəmir alətlərin istehsalının genişlənməsi nəticəsində məhsuldar qüvvələrin sürətli inkişafı 
cəmiyyətin sosial-mədəni həyatında köklü təbəddülat yaratmışdır.  Əmək məhsuldarlığının 
yüksəlməsi nəticəsində izafi məhsul istehsalı artmış, insanın insan tərəfindən istismarı güclənmiş, 
bununla da tayfa quruluşu, ibtidai icma münasibətləri sürətlə dağılmağa başlamışdır.  İstehsal 
vasitələrinin hakim azlığın mülkiyyətinə çevrilməsi, sosial təbəqələşmənin dərinləşməsi ilk 
sinifli cəmiyyətlərin və siyasi dövlət qurumlarının yaranması ilə nəticələnmişdir.
15
 
Azərbaycan ərazisində ilk sinifli cəmiyyətlər onun sosial-iqtisadi cəhətdən ən çox inkişaf 
etmiş cənub ərazilərində, xüsusilə, məhsuldar Urmiyaətrafı bölgələrdə təşəkkül tapmışdır. Əmlak 
bərabərsizliyi və sosial təbəqələşmənin güclü olduğu belə  cəmiyyətlərin  əmələ  gəlməsinin 
başlıca şərtləri hələ e.ə. III minilliyin sonu və II minilliyin əvvəllərində görünməyə başlamışdır. 
Erkən  şəhər  sivilizasiyasının yaranması  həmin cəmiyyətlərin maddi-texniki bazasını  təşkil 
etmişdir. Siyasi idarəetmə qurumu səciyyəsi kəsb edən belə  cəmiyyətlərin çoxu 
möhkəmləndirilmiş iri şəhər-qalalar əsasında, onların mədəni-iqtisadi təsir dairəsində olan kənd 
və oba tipli məskənlər sayəsində yaranırdı. Yazılı mənbələrdə belə xırda siyasi birliklər arasında 
e.ə. I minilliyin əvvəllərində  ən önəmli yer tutan Zamua, Allabriya, Gilzan, Andiya, Zikertu 
çarlıqlarının adı çəkilir.
16
 E.ə. I minillikdən bəhs edən Assur və Urartu mənbələri Urmiya gölü 
ətrafında çoxsaylı yaşayış məskənləri, şəhər-qalalar və paytaxt əhəmiyyəti kəsb edən, bürclü qala 
divarları, müdafiə istehkamları ilə möhkəmləndirilmiş, möhtəşəm saraylı «çar şəhərləri» 
haqqında məlumat verirlər.
17
 Assur hökmdarı II Sarqonun e.ə. 714-cü ilə aid kitabəsində Manna 
ərazisində İzirtu, Uşkay, Aniaştaniya, Ulxu, Tarun, Tarmagis kimi şəhər-qalaların adı çəkilir.
18
 
Bu məlumatların həqiqətə uyğun olduğunu Həsənli, Mərlik, Həftəvan, Qəluraz, Ziviyə, Rezayə, 
Yanıqtəpə və digər abidələrdə aparılan arxeoloji qazıntılardan əldə edilmiş şəhər mədəniyyətinə 

 
 
10
xas olan zəngin maddi mədəniyyət nümunələri aydın göstərir.
19
 
Azərbaycan  ərazisində erkən sinifli cəmiyyətlərin təşəkkül tapdığı dövrdə sivilizasiyanın 
daşıyıcıları onun yerli (aborigen) əhalisi: lullubi, kuti, hürrilər və onların sonrakı varislərindən 
sayılan manna tayfaları olmuşdur. 
E.ə. I minilliyin əvvəllərində Azərbaycanın cənub torpaqlarında hakim etnomədəni və 
sosial-siyasi qüvvəyə çevrilmiş manna tayfaları bir qədər sonralar (IX əsrin ikinci yarısı) Urmiya 
gölü ətrafinda zəngin maddi mədəniyyətə malik olan çox qüdrətli Manna dövlətini yaratmışlar.
20
 
E.ə. I minillikdə Azərbaycanın cənub torpaqlarında  Ərdəbil, Qanzak, Fraaspa (Marağa), 
Salmas, Nəriz, Xoy, Naksuana (Naxçıvan) diqqəti çəkən  şəhərlər sırasında idi.
21
 Bunlar erkən 
şəhər mədəniyyətinin daşıyıcıları və onun məhəlli mərkəzləri idi. 
Bu dövrdə Şimali Azərbaycan torpaqlarında dil mənsubiyyəti etibarilə Şimal-Şərqi Qafqaz 
dillərinə yaxın hesab edilən  alban tayfalarının
22
 erkən sinifli cəmiyyətə  qədərki maddi 
mədəniyyəti təşəkkül tapmaqda idi. Həmin dövrdə Alban tayfalarının sosial-iqtisadi və mədəni 
həyatında gözə çarpacaq irəliləyişlər baş verməkdə idi. Bu mədəni tərəqqinin ən bariz nümunəsi 
Yaloylutəpə mədəniyyəti idi.  
Antik dövr Azərbaycanın mədəni həyatında mühüm mərhələ  təşkil edir. Bu dövrün 
əvvəllərində Azərbaycanın cənub  ərazilərində mannalıların etnomədəni varisi hesab olunan 
Atropatena dövləti və onun mədəniyyəti təşəkkül tapmışdır. Həmin vaxt Azərbaycanın  şimal 
torpaqlarında alban tayfa ittifaqı əsasında siyasi dövlət qurumunun ilk konturları da yaranmaqda 
idi. Antik dövrün əvvəllərində Azərbaycanın şimal və cənub əyalətlərinin ellin ölkələri orbitinə 
daxil olması  ellin mədəniyyəti ilə onun qarşılıqlı  mədəni-texniki  əlaqə  və  təmasını xeyli 
gücləndirmişdir.  
Yeni eranın 3-cü əsrinin ilk qərinəsində İranda hakimiyyət başına gələn Sasani sülaləsi çox 
tezliklə genişmiqyaslı  işğalçılıq  əməliyyatına başlamış  və  ətraf ölkələri, o cümlədən 
Atropatenanı tutub imperiyanın bir əyalətinə çevirmişdi. Sasanilər, həmçinin, Albaniyanı da zəbt 
etməyə dəfələrlə cəhd göstərmiş, lakin niyyətlərinə tam nail ola bilməmişdilər. Albaniya Sasani 
imperiyasının nüfuz dairəsinə keçsə də, özünün daxili müstəqilliyini Ərəb Xilafətinə tabe olana 
qədər, qismən də olsa, qoruyub saxlaya bilmişdi. 
Alban tayfa ittifaqı  hələ e.ə. I minilliyin ortalarında, V-IV əsrlərdən etibarən təşəkkül 
tapmağa başlamışdı. Antik yunan müəllifi Arrian e.ə. IV əsrin 30-cu illərində baş verən 
hadisələrdən bəhs edərkən Atropatın müttəfiqləri sırasında Albaniyada yaşayan kadusilər və 
sakasinlərlə yanaşı, albanların da adını çəkmişdir.
23
 
Arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmiş e.ə. I minilliyə aid qəbir abidələrinin müxtəlifliyi 
(cəsədləri uzadılmış və ya bükülü vəziyyətdə dəfn olunmuş torpaq, çiy kərpic, saxsı təknə, taxta 
qutu, katakomba qəbirləri və s.) dəfn adətləri yerli əhalinin mərasimlərindən fərqlənən qeyri-
alban mənşəli gəlmə tayfaların Albaniya ərazisində  məskunlaşmalarını  xəbər verir. 
Tədqiqatçıların fikrincə, bu dəfn mərasimlərinin daşıyıcıları müxtəlif vaxtlarda Albaniya 
ərazisinə gəlmiş, əsasən, irandilli etnoslardan: skif, sak, sarmat, massaget (məşqət) və alanlardan, 
qismən də bəzi parfiyalı əhali qruplarından ibarət olmuşdur.
24
  
Azərbaycan xalqının etnik konsolidasiyası prosesinin cərəyan etdiyi şimal və  cənub 
mərkəzlərinin hər ikisində  əhalinin böyük əksəriyyətini oturaq məişət tərzinə malik etnoslar 
təşkil etmişdir. Oturaq məişət tərzində  nəzərə çarpan yaxınlıq hər iki mərkəzdə yaranan 
etnomədəni sərvətlərin oxşarlığının maddi əsasını  təşkil etmişdir. Bu isə  hər iki etnik 
konsolidasiya mərkəzinə xas olan maddi mədəniyyət nümunələrinin tipoloji bənzəyişində özünü 
büruzə verirdi. 
Albaniya  ərazisinə qeyri-alban mənşəli etnik ünsürlərin yürüşləri antik dövrdə  və ondan 
sonra gələn erkən orta əsrlər dövründə  də  təkrar olunmuşdur. Yeni eranın I əsrində  Xəzəryanı 
düzənliklərdə massagetlərin Məsqət çarlığı meydana gəlmişdir.
25
 
Albaniyada parfiya etnik ünsürlərinin təsiri eramızın I əsrindən VI əsrinədək fasilələrlə 
hakimlik etmiş  və alban Arşakilərinə çevrilmiş sülalənin hakimiyyəti dövründə xeyli 
güclənmişdir. 
Albaniyanın siyasi və etnomədəni həyatında gəlmə etnoslar, o cümlədən, irandilli ünsürlər 
müəyyən rol oynasalar da, onlar ölkənin yerli əhalisini assimilyasiyaya uğrada, yerli zəmindəki 

 
 
11
etnirk fasiləsizliyi qıra bilmişdilər. Antik dövrdə və erkən orta əsrlərdə alban etnosunun və onun 
«Arran mədəniyyəti» adı ilə  bəlli olan etnomədəni irsinin mövcudluğu bunu bir daha təsdiq 
edir.
26
 
Antik dövrün sonlarından etibarən Albaniya və sabiq Atropatena ərazisinə  türkdilli 
tayfaların kütləvi yürüşləri başlanmışdır. Sonralar həmin axınlar müəyyən fasilələrlə  də olsa, 
aramsız surətdə davam etmişdir. Türkdilli tayfaların (hun, barsil, suvar, xəzər, qıpçaq, oğuz və 
b.) Cənubi Qafqazdan Kiçik Asiya və İran körfəzinədək çox geniş ərazini əhatə edən bu kütləvi 
axınları  gələcək Azərbaycanın etnik simasının müəyyənləşməsində  həlledici amil olmuşdur. 
Türkdilli Azərbaycan xalqının təşəkkülü prosesi ölkənin  şimal (Albaniya-Arran) və  cənub 
(Atropatena-Aderbadaqan)  əyalətlərində müxtəlif aborigen ünsürlər zəminində baş versə  də, 
onların etnik dəyişdiricisi və qovuşdurucusu mənşə etibarı ilə eyni bir etnos – türkdilli tayfalar 
olmuşdur. Yerli (avtoxton) və  gəlmə etnosların erkən orta əsrlərdə baş verən qovuşma prosesi 
ölkənin  şimal və  cənub etnik mərkəzlərinin hər ikisində eyni vaxtda, həm də etnogenetik 
cəhətdən çoxluq təşkil edən vahid bir etnos əsasında cərəyan etmişdir. 
Türkdilli elatların Azərbaycanın hər iki regionuna eramızın  əvvəllərindən başlayaraq, bir 
neçə  əsr davam edən müntəzəm miqrasiyası bu sosial-mədəni mərkəzlər arasında baş verən 
etnomədəni inteqrasiya proseslərində birləşdirici, etnogenetik qovuşdurucu rolunu oynamışdır. 
Say etibarilə üstünlük təşkil edən türkdilli gəlmə etnoslar ölkənin hər iki konsolidasiya 
mərkəzində yerli etnik əhali kütləsi ilə qaynayıb qarışmaqla, onun avtoxton  sakinlərinə 
çevrilmişlər. Türkdilli elatların Azərbaycana aramsız hicrəti yerli oturaq  əkinçi-maldar 
etnosların məişət və mədəniyyətini tarixən köçəri və yarımköçəri maldarlıqla məşğul olan türk 
mənşəli  köçəbə  əhalinin məişət və  mədəniyyəti ilə qovuşdurmuşdur. Bununla da türkdilli 
etnoslar Azərbaycanın şimal və cənub əyalətlərində oturaqlaşıb sabitləşəndən son-ra onların hər 
ikisinə müştərək xas olan mütərəqqi etnomədəni  ənənələrin daşıyıcısına və davamçısına 
çevrilmişlər. 
Yüksək şəhər mədəniyyəti, inkişaf etmiş irriqasiya sistemlərinə malik əkinçilik və bağçılıq 
təsərrüfatı, mükəmməl sənət istehsalı yaratmağa nail olmuş oturaq əhalinin minilliklərlə ölçülən 
əməli təcrübəsi türk elatlarının maldarlıq, qoyunçuluq, atçılıq, dəvəçilik təsərrüfatı sahəsində 
əldə etdiyi zəngin empirik təcrübəsi və peşə  uğurlarının bir-birinə qovuşması müxtəlif 
mədəniyyət elementlərinin sintezi üçün əlverişli zəmin yaratmışdır. Məhz bu sayaq etnik 
alabəzəkliklə müşayiət olunan etnososial amillərin qarşılıqlı təsiri sayəsində Azərbaycanın maddi 
mədəniyyət tarixi çoxşaxəli və çoxçalarlı xüsusiyyət kəsb etmişdir. Tarix boyu davam edən 
etnomədəni qovuşma prosesləri nəticəsində ölkənin oturaq və köçəbə elat əhalisi olduqca böyük 
sosial-iqtisadi və texniki irəliləyişə nail ola bilmişdir. Beləliklə, ölkə hüdudlarında aramsız 
şəkildə baş verən etnoslararası qovuşma və assimilyasiya prosesləri nəticəsində bir tərəfdən yeni 
etnik birliklərin etnomədəni həyatı zənginləşmiş, digər tərəfdən isə onun dünya sivilizasiyasına 
dəyərli töhfələr bəxş etmək imkanı artmışdır. 
Tarixi taleyin hökmü ilə Azərbaycan əyalətləri əvvəlcə Assur və Midiya, bir qədər sonralar 
isə Əhəməni, Yunan, Roma, Parfiya, Bizans, Sasani mədəniyyətləri ilə sıx təmasda olmuşlar. Bu 
yaxınlıq sayəsində Azərbaycanın maddi mədəniyyət nümunələrini yaradanlar tarixən dünyanın 
qabaqcıl ölkələrinin texniki nailiyyətləri ilə tanış olmaq, onları  mənimsə-yib inkişaf etdirmək 
imkanı əldə etmişlər. Bununla da, maddi mədəniyyət tarixinin bir sıra nailiyyətləri üzrə ortaq bir 
müştərəklik təşəkkül tapmışdır. Məhz bu səbəbdən də  gavahınlı kotan, dəndəli təkər, at 
qoşulmuş yüngül cəng arabası, iki  və ya dördtəkərli yük arabası, dulus kürəsi,  körüklü 
metaləritmə və metalişləmə kürələri, dulus çarxı, cəhrə, əl iyi, mütəhərrik toxucu dəzgahları və 
s. kimi mühüm texniki ixtiraların ilk vətənini, onları icad edənlərin mənsubiyyətini dəqiq 
müəyyənləşdirmək olduqca çətindir. Bu gün, antik dövrün mədəni nailiyyətlərindən nəyin yerli, 
nəyin gəlmə  və ya əxzetmə olduğunu söyləmək çətin olsa da, danılmaz bir həqiqət bundan 
ibarətdir ki, adları  çəkilən maddi mədəniyyət nümunələrinin, demək olar ki, hamısının 
Azərbaycanda yerli istehsal məhsulları olduğunu təsbit edən külli miqdarda arxeoloji faktlar 
aşkar olunmuşdur. 
Antik dövrdən etibarən Azərbaycanın maddi mədəniyyətinin inkişafı daha çox şəhər həyatı 
ilə bağlı olmuşdur. Çünki bu dövrdə  sənət istehsalı  və  sənət məhsulları,  əsasən,  şəhərlərdə 

 
 
12
cəmləşmişdi. Azərbaycanda antik şəhərlərin yaranması ölkənin ümumi mədəni-iqtisadi həyatına, 
o cümlədən, onun maddi mədəniyyətinin tərəqqisinə əsaslı təsir göstərmişdir. Siyasi-inzibati və 
mədəni- ticarət mərkəzlərinə çevrilmiş İzirtu, Ziviyə, Mərlik, Sulduz, Qəluraz, Qazaka, Qəbələ, 
Şamaxı, Dərbənd və başqa  şəhərlər sənət məhsulları istehsalı sahəsində yüksək səviyyəyə 
çatmışdılar. Təkcə belə bir faktı xatırlatmaq kifayətdir ki, antik mənbələrdə 30-dan çox alban 
şəhərinin adı çəkilir.
27
 
Erkən dəmir dövrünün şəhər-qalaları  əsasında təşəkkül tapmış antik şəhərlər (Qəbələ, 
Şamaxı,  Şəki, Xunan, Dərbənd, Paytakaran və s.) ətraf mahalların mədəni həyatına ciddi təsir 
göstərirdilər. Həsənli və  Mərlikdən tapılmış  zəngin dulus məmulatı, qızıl və gümüş  işləməli 
soyuq silahlar, dəbilqə, qiymətli metallardan düzəldilmiş müxtəlif növ zinət  əşyaları, bəzəkli 
parça hissələrinin qalıqları Azərbaycanın o zamankı maddi mədəniyyətinin yüksək 
səviyyəsindən soraq verirdi. Antik dövr abidələrindən aşkar olunmuş arxeoloji materiallar 
arasında Azərbaycanın  ətraf ölkələrlə iqtisadi-ticarət  əlaqələrini  əks etdirən xeyli gətirilmə 
(idxal) məmulatı nümunələrinə də təsadüf olunmuşdur. Onların tipoloji oxşarlarının yerli istehsal 
qalıqları diqqəti cəlb edir. 
 
Feodalizm dövrünün maddi-mədəni örnəkləri 
Feodalizmin erkən mərhələsində maddi mədəniyyət sahəsində antik dövr ənənələri hələ 
davam etsə  də, aramsız baş verən ara müharibələri və xarici hücumlar ölkənin ümumi sosial-
iqtisadi həyatına ağır zərbə vurmuş, onun mədəni inkişafını xeyli dərəcədə ləngitmişdi. Bununla 
belə, feodal kəndlərinin natural təsərrüfatla səciyyələnən «avtoxton» istehsal ənənələri ilə antik 
şəhər mədəniyyəti örnəklərinin sintezi prosesi də baş vermişdir. Feodal şəhərlərində cəmləşmiş, 
əsasən də, zadəgan-kübar zümrələrinin sifarişlərini yerinə yetirən sənət ustaları ölkədə ümumi 
mədəni səviyyəni müəyyən etməklə yanaşı, kənd sənətkarlığına da təsir göstərə bilirdilər. 
Belə bir əlamətdar cəhəti də qeyd etmək lazımdır ki, erkən orta əsrlərin sonlarına doğru 
türkdilli vahid Azərbaycan xalqı  təşəkkül tapsa da, onun mədəniyyətində  hələ  də  məhəlli 
xüsusiyyətlər güclü olaraq qalmaqda idi. Onun ümumxalq mədəniyyəti səciyyəsi kəsb etməsi 
üçün uzun müddət davam edən mərkəzləşmiş vahid dövlətin yaranması  tələb olunurdu. 
Azərbaycan əyalətləri isə çox vaxt ya onun hüdudlarını aşan imperiyaların, ya da kiçik miqyaslı 
məhəlli siyasi qurumların tərkibində olmuşdur. Belə  vəziyyət  Ərəb Xilafəti dövründə  və onun 
süqutundan sonrakı tarixi mərhələlərdə də təkrarlanmışdır. 
VII əsrdə Ərəbistan yarımadasında yeni dini dünyagörüşü olan İslamın peyda olması bəşər 
tarixinin gedişatında ciddi dönüş  məqamlarından biri oldu. Ərəb xilafətinin yaranmasının ilk 
çağlarından  İslamı yaymaq məramı ilə  işğalçı yürüşlərə  rəvac verildi. İlk növbədə Sasani 
imperiyası  zəbt edilib çökdürüldü. İmperiyanın paytaxtı  Mədain  şəhəri alınandan sonra ərəb 
qoşunları sabiq Atropatena torpaqları olan Cənubi Azərbaycanı tutdular. Az sonra «Arran» ad-
landırılan Albaniya, yəni Şimali Azərbaycan təslim edildi. İslam etiqadı dini alabəzəkliyin uzun 
müddət hökm sürdüyü bu ərazidə də yayılmağa başladı. Ölkədə yeni dini etiqadın bərqərar ol-
ması sosial-mədəni həyatın bütün sahələrinə ciddi təsir göstərmiş, maddi və mənəvi mədəniyyət 
sahəsində  təzə  məfkurə  tərzinin, yeni bədii-estetik dəyərlərin təşəkkül tapması ilə 
nəticələnmişdir. 
İslamın yayıldığı ölkələrdə  tədricən  «müsəlman mədəniyyəti» adlanan ümumi bir ortaq 
mədəniyyət örnəyi təşəkkül tapmağa başlamışdır. Bu ortaq mədəniyyətin yaranmasında  İslamı 
qəbul etmiş bütün müsəlman xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan xalqının sanballı əməyi və lay-
iqli töhfəsi olmuşdur. Daha doğrusu,  İslama qədərki Azərbaycan mədəniyyəti tədricən  İslam 
məzmunu kəsb etməyə başlamışdır. Mənəvi dəyərlər sahəsində olduğu kimi, maddi mədəniyyət 
sahəsində  də  İslam rəmzləri (ələm, ay-ulduz, günbəz,  ərəb hürufatı  və s.) özünə üstün yer tut-
mağa başlamışdır. Həm də bu təmas və  təsir mədəni örnəklərin hamısında eyni olmayıb, bir 
sahədə özünü az, digər sahədə çox büruzə vermişdir. 
Memarlıq sahəsində İslam dəyərlərinin təsiredici rolu daha böyük olmuşdur. Sabiq atəşgah 
(atəşgədə), məbəd, kilsə və bütpərəst ibadətgahları əvəzində tanrı məkanı sayılan göy qübbəsini 
xatırladan günbəzli məscidlər,  şərəfəli minarələr, tağlı  mədrəsələr, xəznəli hamamlar, saray 
kompleksləri, köşklü darvazalar, sərdabə və türbələr ucaldılır, xanəgahlar, hücrə və təkyələr ti-

 
 
13
kilirdi. 
Bunlardan əlavə, yaşayış məskəni olaraq, əməli əhəmiyyətini itirməkdə olan qala və qala-
çaların müqabilində Şərq memarlığı üçün səciyyəvi sayılan bürclü və mazğallı istehkamlarqəsr 
tipli möhtəşəm yaşayış və müdafiə kompleksləri ucaldıldı. 
Erkən orta əsrlər  dövrünün  əvvəllərində Azərbaycan  şəhərlərindəki bazar və çaraslarda 
sərbəst fəaliyyət göstərən tənha sənətkarlardan əlavə, xüsusi saray karxanaları da mövcud idi. 
Hakim zümrələrin mədəni-məişət ehtiyaclarını ödəyən bu karxanaların zərif və texniki cəhətdən 
mükəmməl sənət məhsulları  ənənəvi maddi mədəniyyət nümunələrinin inkişafının sonrakı 
gedişinə güclü təsir göstərmişdir. 
Erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda 100-dən çox şəhər mövcud olmuşdur. Bunların arasında 
Partav (Bərdə), Qazaka (Şiz), Bakı, Şabran, Xunan, Xalxal, Naxçıvan, Gəncə, Şəmkir, Dərbənd, 
Şirvan mühüm sənət və ticarət mərkəzləri kimi ölkənin mədəni həyatında xüsusi yer tuturdu.
28
 
VII  əsrdən etibarən Azərbaycanın maddi mədəniyyət tarixi tədricən ümumislam 
mədəniyyəti ilə bağlanmağa, onunla müştərək inkişaf etməyə başlamışdır. Maddi mədəniyyətin 
yerli örnəklərinə müsəlman mədəni standartları tədricən öz təsirini göstərməkdə idi. 
İslam dəyərləri Azərbaycanın maddi mədəniyyətinə müxtəlif yollarla, həm də müxtəlif 
tarixi dövrlərdə sirayət etmişdir. Bu mədəni dəyərlərin bir qismi İslamın yayılmasının ilk 
mərhələsində birbaşa  ərəb miqrantları  və Azərbaycan  şəhərlərindəki hərbi qarnizonların 
döyüşçüləri vasitəsilə keçmişdi.  Ərəb işğallarının ilk mərhələsində  İslamla bağlı maddi və 
mənəvi dəyərlərin ötürülməsində məhsuldar Azərbaycan torpaqlarına ərəblərin kütləvi miqrasi-
yasının mühüm rolu olmuşdur.  Əvvəlcə Kufə, Bəsrə  və Suriyadan, sonra isə Xilafətin digər 
əyalətlərindən məhsuldar torpaq sahələri əldə etmək üçün buraya kütləvi ərəb axınları baş ver-
mişdir.
29
 Gəlmə ərəblər Xilafətin siyasi hakimiyyətinə arxalanaraq özlərinin bədəvi məişət tərzi 
ilə yanaşı, müsəlmanlığı  qəbul etmiş digər  Şərq xalqlardan əxz elədikləri mütərəqqi maddi və 
mənəvi dəyərləri də Azərbaycan əhalisinə sirayət etdirirdilər. Bu dövrdən etibarən yerli əhalinin 
maddi mədəniyyət nümunələri tədricən ərəb terminləri ilə əvəz olunmağa başlamışdır. Bununla 
belə, gəlmə  ərəblər (onların izləri Azərbaycanın tarixi və müasir toponimiyasında hələ  də qal-
maqdadır) Azərbaycanın türkdilli əhalisi əsasında təşəkkül tapmış etnosunu assimilyasiyaya uğ-
rada bilməmiş, əksinə, onlar özləri tədricən türkləşmiş və azərbaycanlaşmışlar. İslam mədəni və 
mənəvi dəyərlərinin ilk nümunələrinin daşıyıcısı olan həmin  ərəblərin mədəni irsi tədricən 
xalqımızın maddi sərvətlərinə qovuşaraq sinkretik mədəni lay əmələ gətirmişdir. 
İslam dəyərləri Xilafətin zəifləməsi və onun süqutundan sonra da müsəlman xalqlarının, o 
cümlədən, azərbaycanlıların mədəni həyatına öz təsirini davam etdirmişdir.  Ərəb dili xeyli 
müddət müsəlman ölkələrində, o cümlədən, Azərbaycanda rəsmi kargüzarlıq, şəriət, elmi-ədəbi 
dil olaraq öz təsir gücünü saxladığından maddi mədəniyyətə dair terminologiyanın yaranmasında 
yerli istilahlarla yanaşı, ərəb müştərəkliyindən geniş istifadə olunmuşdur. Bütün bu inteqrasiya 
prosesləri nəticəsində mədəni sərvətlərin sonrakı təşəkkülündə terminoloji və faktoloji cəhətdən 
türk, ərəb və fars müştərəkliyi yaranmışdır. Məhz bu səbəbdən, ortaq müsəlman mədəniyyətinin 
yaranmasında  İslamı  qəbul etmiş digər qeyri-ərəb mənşəli etnosların, o cümlədən, Azərbaycan 
xalqlarının da sanballı əməyi olmuşdur. 
Feodal cəmiyyətinin sonrakı inkişafı, hakim zadəgan zümrələrin təsərrüfat və məişət ehti-
yacları ilə bağlı olaraq sənət və ticarətin tərəqqisi, nəhayət,  şəhər həyat tərzinin qəti surətdə 
bərqərar olması  elitar feodal mədəniyyətinin təşəkkül tapmasını labüd etmişdir.  Əhalinin çox 
hissəsini təşkil edən və natural təsərrüfat  şəraitində maddi sərvətlərin  əsas istehsalçıları olan 
geniş xalq kütlələrinin yaratdığı ümumxalq mədəniyyətindən kəskin surətdə fərqlənən bu elitar 
mədəni dəyərlər, əsasən, məhdud bir zümrəyə, əhalinin zadəgan-ruhani təbəqəsinə xidmət edirdi. 
Feodalizmin son mərhələsinədək dönmədən davam edən belə hal Şərq ölkələrində, o cümlədən, 
onun bir parçası olan Azərbaycanda mədəni tərəqqini xeyli dərəcədə  ləngitmiş, Qərbi Avropa 
xalqlarının mədəni-texniki yüksəlişi ilə müqayisədə onu kifayət qədər geri salmışdır. 
İnkişaf etmiş feodalizm dövründə Azərbaycanda bir sıra türk mənşəli sülalə dövlətləri 
yaranmışdır. Xilafət tənəzzülə  uğrayıb süqut edəndən sonra onun ərazisində yaranmış sülalə 
dövlətlərinin hakimiyyətləri dövründə məhəlli səciyyəli bir sıra mədəniyyət örnəkləri də təşəkkül 
tapmışdır. Albaniya dövlətinin süqutundan sonra onun mədəni mirası üzərində Aran, Şirvan və 

 
 
14
Naxçıvan mədəni mərkəzləri təşəkkül tapmışdır. Yerli məhəlli mədəniyyət örnəklərinin yaran-
masında Azərbaycan ərazilərində meydana gələn və çox vaxt bir-birini əvəzləyən siyasi qurum-
ların – Məzyədilər, Kəsranilər və  Dərbəndilərin  Şirvanşahlar dövləti, Sacilər, Salarilər, 
Rəvvadilər və Şəddadilərin qısa ömürlü siyasi dövlət qurumları, XI əsrdən etibarən onları özünə 
tabe etmiş Səlcüq sultanlığı, Azərbaycanda onun varisi və davamçısı olmuş Eldəgizlər dövlətinin 
siyasi fəaliyyətinin müsbət rolu olmuşdur. 
XIII əsrin əvvəllərində başlanan monqol istilaları Azərbaycanın təsərrüfat həyatına dağıdıcı 
təsir göstərmiş, onun mədəni inkişafını xeyli ləngitmişdir. Elxanilərin hakimiyyəti dövründə 
Qızıl Orda xanları ilə 100 il çəkən müharibələr nəticəsində bu dağıntılar daha da artmışdır. İstila-
çılar  əsarət altına saldıqları xalqların minilliklər boyu yaratdıqları  mədəniyyət xəzinələrini da-
ğıdır, incəsənət abidələrini, kitabxanaları, suvarma sistemlərini, saray komplekslərini, məscid və 
mədrəsələri yerlə-yeksan edirdilər. Buna baxmayaraq, Azərbaycan xalqı öz tarixinin bu 
məşəqqətli dövründə də mədəni inkişafını davam etdirirdi.  
Elxanilərin hakimiyyətinin ilk çağlarında bütün orta əsr  Şərqində ilk dəfə Marağa 
rəsədxanası yarandı. Onun əsasını astronomiya, riyaziyyat və  fəlsəfəyə dair bir sıra dəyərli 
əsərlərin müəllifi olan görkəmli Azərbaycan alimi Məhəmməd Nəsirəddin Tusi qoymuşdur. 
Elxanilərin hakimiyyəti dövründə Azərbaycan memarlığı özünün köhnə  ənənələrini davam 
etdirərək, bir sıra diqqətəşayan abidələr yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Abşerondakı Bayıl, 
Mərdəkan, Ramana, Nardaran qəsrləri, Təbriz  şəhərində ucaldılmış  əzəmətli  Ərk qalası, 
Naxçıvanda Qarabağlar, Bərdədə  rəngli kaşı ilə  bəzədilmiş  məqbərələr, Urmiya və  Mərənddə 
tikilmiş möhtəşəm məscidlər o dövrdə yaşayıb - yaratmış Azərbaycan memarlarının sənət 
hünərindən soraq verən ən dəyərli abidələr idi. 
Elxanilərin hakimiyyəti süqut edəndən sonra (1335) onun xarabaları üzərində yaranmış 
qısa ömürlü Çobanilər və  Cəlairilər hakimiyyətinə son qoyan (1387) Teymurilərin ağalığı da 
uzun sürmədi (1408). Teymurilər dövründə öz müstəqilliyini, qismən də olsa, qoruyub saxlaya 
bilmiş  Şirvan dövləti eyniadlı  məhəlli mədəniyyət örnəyinin sonrakı inkişafına  əlverişli sosial-
siyasi zəmin yaratmışdır. 
İnkişaf etmiş feodalizm dövründə Azərbaycanda şəhərlərin sayı xeyli artmışdı. XI-XII əsrə 
aid məxəzlərdə Azərbaycan ərazisində şəhər və şəhər tipli yaşayış məskəninin bir qisminin adı 
xatırlanır. Bunların arasında köhnə  şəhərlərlə  (Şamaxı,  Şirvan, Bakı,  Şəki, Gəncə, Amaras, 
Naxçıvan, Şabran, Şirvan, Şamaxı, Xunan, Marağa, Təbriz, Ərdəbil, Xoy, Varsan, Miyanə, Sisar, 
Gülsarə, Zəncan, Mimaz, Bərzənd, Nəriz, Cəbrəvan, Salmas, Sarab, Şiz, Əhər, Dihərqan və s.) 
yanaşı, Guştasfi və Muğanın da adı çəkilir.
30
 
XV əsrdə Azərbaycan əyalətləri Şirvanşahlarla yanaşı, oğuz mənşəli Qaraqoyunlu (1410-
1467) və Ağqoyunlu (1467-1501) tayfalarının hakimiyyəti altında idi. 
Azərbaycanın Son orta əsr maddi mədəniyyət tarixinin ilk çağları Şirvanşah, Qaraqoyunlu 
və  Ağqoyunlu hökmdarlarının hakimiyyəti illərinə  təsadüf edir. Bu dövrdə tikilmiş möhtəşəm 
memarlıq abidələrinin çoxu zəmanəmizədək gəlib çatmışdır. Bunların arasında orta əsr memar-
lığının incisi sayılan  Şirvanşahlar sarayı xüsusi yer tutur. 1565-ci ildə  Təbrizdə tikilmiş «Göy 
məscid» Cahanşah Qaraqoyunlu dövrünün ən möhtəşəm abidələrindən idi. 1483-cü ildə 
Ağqoyunlu Yaqub padşah Təbrizdə «Həşt-beheşt» («Səkkiz cənnət») adlanan əzəmətli bir saray 
kompleksi tikdirmişdir.  
XVI  əsrin  əvvəllərində  mərkəzləşmiş  Səfəvilər dövlətinin yaranması  nəticəsində yadelli 
basqınların azalması, təsərrüfat həyatının canlanması, sənət və ticarətin yüksəlməsi Azərbaycan 
mədəniyyətinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır.  


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə