AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti



Yüklə 2.61 Mb.
Pdf просмотр
səhifə6/35
tarix23.12.2016
ölçüsü2.61 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35

Ney - qarğı, ağac və ya bürüncdən lülə formasında düzəldilməklə, uzunluğu 60-70 sm-ə 
çatır. Onun üzərində 3-dən 6-ya qədər girdə deşik açılır. Bu deşiklərin qapanıb açılması ilə səs 
təranələrinin müxtəlif ucalıqda çıxması təmin olunur.  
Nəfəsli musiqi alətlərinin bu tipoloji növlərinin hər üçü həm forma və quruluş etibarilə
həm də çalğı-səsləndirilmə  tərzinə görə bir-birinə çox yaxın olub təklikdə  səsləndirilə bilir. 
Onların hər birinin köməyi xudmani çalğı  məclisini yola vermək, musiqisevərlərin könlünü 
oxşamaq olurdu. 
Nay - Tipoloji cəhətdən, xüsusilə çalğı  tərzinə görə, neyə çox yaxın olan nəfəsli musiqi 
alətlərindən biri olmaq etibarilə nay çox gur, uca-zil səsi ilə seçilmişdir. Nayın lüləsinə bərk hava 
axını üfürməklə, çox uca, həm də gur səs havacatı  əldə olunmuşdur. Elə bu səbəbdən də, onu 
əmin-amanlıq, toy-düyün məclislərində  səsləndirmək olmurdu. Güclü hava axını nayın lülə 
boşluğunda gur və uca səs titrəyişi əmələ gətirərək, təranəni zilə ucaldırdı. Elə bu səbəbdən də o, 
hərbi çalğıçılar dəstəsi üçün səciyyəvi musiqi aləti sayılmışdır.
30
 
Nayın harayı köçəbə

 türk tayfaları arasında tarixən səfərbəredici siqnal, köç və ya yürüş 
üçün xəbərdarlıq işarəsi rolunu oynamışdır. 
Kərənay - Adı  «böyük nay» mənasını bildirən bu nəfəsli musiqi aləti 3 m-ə  qədər 
uzunluqda olub mis və ya tuncdan sonluğu genələn boru formasında düzəldilmişdir. Kərənayı 
çalmaq üçün onun yuxarı başına müştük taxılırdı. Kərənayın səs avazı olduqca gur, şiddətli və 
güclü olub çox uzaqlara yayılarmış. Keçmişdə  kərənay  əsas etibarilə  hərbi musiqi aləti kimi 
işlədilmişdir.
31
 Keçmiş musiqi məişətində  kərənaydan, həmçinin rəsmi xəbərləri  əhaliyə 
                                                           

 Azərbaycanda tarixən yaylaq və  qışlaq  şəraitində otarma maldarlıq təsərrüfatı ilə  məşğul olmuş, mütəhərrik 
məişət tərzi keçirmiş elat əhalisi «köçəbə» adlanmışdır. 

 
34
çatdırmaq məqsədilə bazar və meydanlarda car çəkmək, yaxud kəndirbaz oyunları  və xalq 
tamaşalarına camaatı səsləyib toplamaq üçün istifadə edərmişlər. 
Kərənay son orta əsrlərdə Azərbaycanda özünün işlək  əhəmiyyətini hələ  də itirməmişdir. 
Görkəmli alman səyyahı E.Kempfer 1683-cü ildə Azərbaycanda olarkən kərənaydan istifadə 
olunduğunu və onun uzunluğunun 2 m-ə çatdığını xəbər vermişdir.
32
 
Sonralar müsəlman ölkələrinin bir qismində, o cümlədən Azərbaycanda kəranay özünün 
əməli əhəmiyyətini itirib aradan çıxmışdır. 
Azərbaycanın  ənənəvi boru formalı  nəfəsli musiqi alətləri arasında güclü səs tembri ilə 
seçilən zurna, şeypur, nəfir, şahnəfir xüsusi yer tutmuşdur.  
Zurna. Toy-düyün, böyük ziyafət məclisləri, kütləvi el şənlikləri, adətən, zurna sədaları ilə 
yola verilmişdir. 
Ərik ağacından yonulub ağzı gen, arxası dar olub boru formasında hazırlanan zurnanın 
üzərində 7, altında 1 ədəd deşik açılır. Həmin deşiklər barmaqların ucu ilə örtülüb açıldıqca 
zurnaya üfürülmüş hava axını müxtəlif səciyyəli səslərin ahəngdar avazını  əmələ  gətirir. Hava 
axınını  tənzimləyib onun fasiləsizliyini təmin etmək və beləliklə  də, küyü ahəngdar musiqi 
təranələrindən ibarət səslər  əmələ  gətirməyə  sərf etmək üçün zurnanın nazik ucuna müştük 
keçirilir. Müştük qarğı qabığından yonulmuş bir cüt nazik lövhəcikdən ibarət olub, ağacdan 
düzəldilmiş «xərək» vasitəsilə tənzimlənir. 
Mütəhərrik vəziyyətdə olan xərəyi müştük boyunca irəli-geri çəkməklə, qarğı dilçəklərinin 
arasındakı boşluğun ölçüsü dəyişdirə bilir. Beləliklə, zurnanın zil səsini bəm həddinə endirmək 
imkanı yaranır. Zurnanın müştüyünə, həmçinin, sümükdən yonulma,  sikkə formalı dairəvi 
lövhəcik keçirilir. 
Qədim tarixə malik olan zurnanın «asəfi», «ərəbi», «əcəmi», «qaba», «qara», «səhabi», 
«cürə» zurna olmaqla müxtəlif növləri yaranmışdır.
33
 
Zurnanın nisbətən böyük növü «sur», «surna», yaxud «surnay» adlanmaqla, daha güclü, 
şiddətli və qulaq batırıcı səsə malik olmuşdur.
34
 
Nəfir.  Misdən boru şəklində düzəldilmiş  nəfəsli alətlərdən olan nəfirin səsi kərənaya 
nisbətən az gurultu vermişdir. Kərənaydan bir qədər qısa olan nəfirin kəl buynuzu təki əyilmiş 
növü «şahnəfir» adlanmışdır. Mütəxəssislərin fikrincə, vaxtilə şahnəfiri məhz kəl buynuzundan 
düzəldirmişlər.
35
 
Nəfirin müştüyü zurnasayağı qarğı qabığından yonulub hazırlanmışdır. Kərənay və şeypur 
kimi nəfir də hərbi səciyyəli nəfəsli musiqi aləti olub XIX əsrdən etibarən istifadədən çıxmışdır. 
Şeypur.  Ərəbcə boru mənasını ifa edən  şeypur istilahı, həmçinin, hərb sənəti üçün 
səciyyəvi nəfəsli musiqi alətini bildirmişdir. Əsasən döyüşün başlanması, yaxud bitməsi siqnalını 
bildirmək məqsədilə işlənmişdir. Kərənay kimi, misdən uzun boru şəklində düzəldilən şeypurun 
ağzı xeyli gen olmuşdur. Hərbi musiqi aləti sayılan şeypurdan, həmçinin ölkənin üzərini düşmən 
təhlükəsi alan zaman haray qoparan səfərbəredici musiqi aləti kimi də istifadə olunmuşdur. 
Keçmişdə Şərq şəhərlərində şeypur əhalini rəsmi hökm və sərəncamlardan hali etmək üçün də 
işlənmişdir. 
Tulum.  Qədim tarixə malik nəfəsli musiqi alətlərindən biri olmaq etibarilə tulum  
mürəkkəb təkamül yolu keçmişdir. Zəmanəmizədək gəlib çatmış tulum iki hissədən - aşılanmış 
davar dərisindən tikilib içərisinə hava üfürülən tuluqdan və onun qollarına keçirilmiş zurnaya 
bənzər nəfəsli musiqi alətindən ibarətdir. Tulumda, musiqi çalmaq üçün, adətən, ona bir ədəd 
qarğı  lülə, 1-2 ədəd  müştük keçirilirdi. Lülə vasitəsilə tulum vaxtaşırı hava ilə doldurulur, 
müştüklərə taxılmış lülələrdən biri ilə musiqi çalınır, digəri ilə züy tutulur. Bunun üçün tulumçu 
onu qoltuqda tutub sıxmaqla içindəki havanı aramsız olaraq çalğı alətinə ötürür və sağ  əlin 
barmaqları ilə istənilən havanı çalır, bu halda sol əlin barmaqları ilə digər tütəkdə züy tuturdu. 
Musiqar. Qədim musiqi alətlərindən biri olan musiqar zəmanəmizədək gəlib çatmamışdır. 
Musiqar biri digərindən azca uzun olan, 8 ədəd ağac lülədən ibarət olmuşdur.
36
  Lülələrə hava 
üfürməklə onlardan müxtəlif tembrə malik ahəngdar səslər çıxarılırdı.   
Zərb musiqi alətləri. Çox geniş tipoloji növə malik olan zərb musiqi alətləri çıxardıqları 
səsin səciyyəsinə görə, gumbultulu və cingiltili olmaqla iki qrupa ayrılır. Bu alətlərin bir qismi 
hərb sənəti ilə üzvi surətdə bağlı olmuş, müəyyən bir hissəsi isə mülki səciyyə daşımaqla məişət 

 
35
şənliklərində, xüsusilə, toy-düyündə səsləndirilmişdir. 
Birinci qrup zərb alətləri kus, boxul, nağara (qoşa nağara), təbil, dəf (qaval), dünbək, dairə 
və s. ilə təmsil olunmuşdur.  
Kus – Azərbaycanda zərbə vurmaq yolu ilə səsləndirilən ən qədim musiqi alətlərindən biri 
olmaq etibarilə kusun silindrşəkilli sağanağı çox böyük olmuşdur. Gövdəsi təbili xatırladan kus 
mis və ya bürüncdən hazırlanardı.
37
  Hərbi səfər zamanı böyük gövdəli kus öküz və ya kəl 
arabasında aparılar və iki nəfər təbilçi tərəfindən başı toppuzlu toxmaq vasitəsilə 
səsləndirilərdi.
38
 Bir qayda olaraq, kusun üzərinə aşılanmış gön çəkərdilər. Çox vaxt toppuz və 
ya dəyənəyin başına parça, yaxud dəri dolayarmışlar. Bəzən kus öküz vətərindən düzəldilmiş 
şallaq vasitəsilə səsləndirilərmiş.
39
 
Kusun haray-həşir qoparan gurultulu səsini mötədil hala salmaq üçün onun gövdəsi köşə ilə 
dartılıb tor şəklində bağlanardı. 
Hərbi musiqi aləti olmaq etibarilə kusun nərə qoparan guppultusu savaş zamanı 
döyüşçülərin qanını coşdurur, zəfər əzmini artırırdı. Elə bu səbəbdən də, döyüş zamanı kus çox 
vaxt digər hərb çalğı alətləri olan kərənay, nəfir, sur, şeypur ilə birgə çalınardı. 
Musiqişünas mütəxəssislərin fikrincə, keçmişdə kusun böyük, orta və kiçik olmaqla, 
müxtəlif ölçüləri mövcud olsa da, onların hamısı eyni ad daşımışdır.
40
 E.Kempfer XVII əsrin 
sonlarında Azərbaycanda olarkən kusun uzunsov formalı böyük ölçülü növünü təsbit etmişdir.
41
  
Təbil. Zərb musiqi alətlərinin ən geniş yayılmış qədim növü təbil sayılır. Əvvəllər təbilin 
sağanağı  ağac və ya saxsıdan olmuş, hər iki başına aşılanmış dana dərisi (kosala) çəkilmişdir. 
İbtidai təbillərin sağanağı çox böyük, həm də ellips formasında, ortası isə    xaşal olmuşdur.
42
 
Təbil yumru başlı dəyənək vasitəsilə çalınmışdır. 
Sonralar təbil mis və ya bürüncdən hazırlanmaqla, onun forması  dəyişib qıf halına 
düşmüşdür.  Ən başlıcası isə, aşılı  dəri təkcə onun gen ağzına çəkilmişdir. Təbilin səsinin 
gurultusunu gücləndirmək məqsədilə onun üz pərdəsi dartılı halda saxlanılır. Bunun üçün üz 
pərdəsinin kənar halqalarına keçirilmiş köşə vasitəsilə təbilin gövdəsi çal-çarpaz bağlanır.
43
  
Kus kimi, təbilin də üz pərdəsi çox vaxt qurd dərisindən çəkilərdi. Onu, həmçinin dəyənək  
vasitəsilə səsləndirərdi.
44
  
Təbilin qıfvari kiçik növü «təbil-bas» adlanmaqla, ən çox quş ovu zamanı istifadə olunardı. 
Bu səbəbdən də o, çox vaxt «şahin təbili» adlanmışdır. Şahin, tərlan, qırğı və digər «öyrədilmiş» 
əl quşları vasitəsilə ov edən ovçular onu atın yəhərinin sol böyrünə bağlayar və səsləndirməklə 
ov quşunu geri çağırardılar.
45
 
Keçmişdə  təbil-bas, həmçinin məişət musiqi aləti kimi toy-düyün, ailə  şənliklərində  də 
istifadə edilmişdir. Məişət şənliklərində çalınan kiçik təbil «nəqrəzan» da adlanardı.
46
 
Nağara. Gumbultulu səs çıxaran zərb alətlərinin bir qismi kiçik sağanaqlı olmaları ilə 
səciyyələnir. Bunların arasında nağara xüsusi yer tutur. Nağaranın silindrvari sağanağı əvvəllər 
saxsıdan, sonralar əymə, nazik ağac lövhədən hazırlanmışdır. Onun sağanağının hər iki başına 
aşılanmış dəridən üz pərdəsi çəkilir. 
Nağara digər musiqi alətlərinin müşayiəti ilə çalınmaqla  əl, yaxud qoşa çubuqla 
səsləndirilir. Balaban və ya sazı müşayiət etdikdə o əllə, zurnanı müşayiət etdikdə isə çubuqla 
çalınır. 
Ölçüsündən asılı olaraq nağaranın «böyük», «bala», «cürə» adları ilə  bəlli olan müxtəlif 
növləri yaranmışdır. Bundan əlavə, onun «qoşa nağara», yaxud «döyrə» («daray») adlanan 
xüsusi tipoloji növləri də yaranmışdır. 
Qoşa nağara – biri kiçik, digəri böyük olmaqla bir-birinə bağlanmış bir cüt nağaradan 
ibarətdir. Qoşa nağaranın gövdəsi saxsıdan, üz pərdəsi aşılı dəridən olub bir cüt çubuq vasitəsilə 
çalınır. Nağarasayağı onların da gövdəsinə çal-çarpaz ip bağlanır. Həmin iplər vasitəsilə 
nağaraların üz pərdələri dartılı vəziyyətdə saxlanılır. 
Doxul. Qoşa nağaradan fərlqli olaraq, doxulun ağac sağanaqlarının hər iki başına aşılı dəri 
çəkilərdi. Həm də doxulun üz pərdələri çox vaxt qurd dərisindən çəkilərdi. Doxulun bu növü 
daha gur səslənər və hərbi siqnal aləti kimi istifadə olunardı.
47
  
Dəf  (qaval). Dairəvi formaya malik olan dəfin sağanağı  ərik ağacından düzəldilir. Onun 
sağanağının diametri 35-45 sm, eni 6-7 sm-ə çatır. Girdə sağanağın bir tərəfinə balıq dərisindən 

 
36
üz çəkilir, içərisinə isə cingiltili səs çıxarmaq üçün hərləmə halqacıqlar bərkidilir.  Əvvəllər 
halqacıq əvəzinə sağanağın dövrəsinə zınqırovlar bərkidilərmiş.
48
  
Dumbul.  Girdə sağanaqlı  zərb alətlərinin geniş yayılmış tipoloji növlərindən biri də 
dumbuldur. Onun sağanağının hər iki tərəfinə buzov və ya qoyun dərisindən üz çəkilir. 
Dumbulçu (dumbul vuran) onun hər iki tərəfinə çubuqla zərbə vuraraq səsləndirir. 
Dümbək – girdə sağanaqlı zərb alətlərinin ən kiçik ölçülü növü olan dümbək əl ilə, daha 
doğrusu, barmaqların ucu ilə səsləndirilir.  
İkinci qrup, yəni zərb alətlərinin bir qismi zəmanəmizədək gəlib çatmışdırOrta əsr nəzm 
əsərlərində «dəray», «çərəs», «sinc», «zəng», «zınqırov» və s. kimi cingiltili səs çıxaran zərb 
alətlərinin adlarına təsadüf olunur. Bu alətlərin bir qismi əxzetmə yolu ilə Azərbaycana da 
keçmişdir. Onların çoxu hərb musiqi alətlərinin tərkib hissəsi kimi işlənmişdir.  
Çərəs - Avropa mənşəli zərb aləti olub, orta əsrlərdə Azərbaycana keçmişdir. Nizami 
Gəncəvi «Xosrov və Şirin» poemasında onun xoş səsini gecə quşlarının avazına bənzətmişdir.
49
  
Dəray.  Çərəs kimi dəray da əxzetmə  zərb aləti olub, müstəqil səsləndirilmir, digər çalğı 
alətlərini, xüsusilə, hərbi musiqi alətlərini müşayiət edərmiş. Musiqişünaslar orta əsr klassik şairlərin 
əsərlərindəki məlumatları  təhlil edərək, rus və hind dərayı olmaqla, bu zərb alətinin müxtəlif 
növlərinin mövcud olduğunu söyləyirlər.
50
 
Məzhər – dərvişlərə  məxsus zərbli musiqi aləti sayılırdı. Keçmişdə  dərvişlər oxuyub-
oynayan zaman məzhərin ritmik sədaları altında rəqs edərdilər. 
Qaşığek. Bəsit zərb alətlərindən biri də qaşıqlar vasitəsilə səsləndirilən  və cingiltili ritmik 
səslər çıxaran  qaşığek olmuşdur. Bunun üçün bir cüt qaşığın içərisinə  xırda zınqırovlar 
doldurulandan sonra onları  ağız-ağıza qoyub qapayır və silkələyib səsləndirirdilər. Çox vaxt 
çalğıçı digər əlində tutduğu mili qaşıqlara vurmaqla yeni növ səslənmələr əldə edirdi.
51
  
Lakqıtı.  Bu məhəlli səciyyəli bəsit, həm də çox nadir musiqi alətlərindən biri olmaq 
etibarilə qədim tarixə malikdir. O, düzbucaqlı formaya malik taxta qutudan ibarət olub, çubuqla 
çalınardı. Bir cüt çubuğu boş qutuya vurduqca ahəngdar səslər çıxarılır.  
Lakqıtı ilk dəfə Lerik rayonunun dağ kəndlərindən musiqişünas Əhməd İsazadə tərəfindən 
aşkar olunmuşdur.
52
    
Sinc - cingiltili musiqi alətlərinin qədim tarixə malik tipoloji növlərindən biri sayılan sinc 
mis, bürünc və gümüş qatışığından hazırlanmış, boşqab formalı bir cüt böyük nimçədən 
ibarətdir. Nimçələri bir-birinə vurmaqla səsləndirildikcə və cingiltili səs avazı əldə edilir. 
Zəng (şaxşax)  Rəqqasələr, adətən, rəqs edən zaman havacatın ritminə müvafiq cingiltili 
səslər çıxarmaq üçün biləklərinə  və topuqlarına «şaxşax» adlanan xırda zınqırovlardan ibarət 
sarğı və ya halqalar bağlayardılar.   
 
Ev-məişəti ləvazimatları 
XIX  əsr və XX əsrin  əvvəllərində Azərbaycan  əhalisinin təsərüfat həyatı  əkinçilik, 
bağçılıq, maldarlıq, quşçuluq, balıqçılıq, ovçuluq, sənətkarlıq və s. məşğuliyyət sahələri ilə üzvi 
surətdə bağlı olub, bir sıra zəruri məişət vəsitəsinin mövcud olmasını tələb edirdi. 
Şəhər və  kənd  əhalisinin keçmiş  məişətində istifadə olunan əmək alətlərinin bir qismi 
müştərək səciyyə daşımaqla, həm  əkin təsərrüfatında, həm də  sənət dükanlarında işlənilmişdir. 
Bu mənada ənənəvi əkinçilik alətlərinin xeyli qismi (bel, kürək, yaba, toxa, şətə və s.), habelə 
kəsici (balta, dəhrə, kərki),  deşici (burğu, matqab, iskənə),  döyücü  və tapdayıcı (ding, çəkic, 
toxmaq,  əzmə  və s.) alətlər eyni zamanda keçmiş  şəhər və  kənd ailələlərinin zəruri məişət 
ləvazimatı sayılırdı. Bunlardan əlavə, bir sıra ev müxəlləfatı, xüsusilə,  əzmə, döymə, üyütmə, 
çalxalama  və bişirmə  əməliyyatlarında (həvəng-dəstə, kirkirə,  əzmə, sacayaq, sac, kiyə, kürsü, 
təndir,  ərsin, qıra  və s.) sırf ev məişəti səciyyəsi daşıyan  əmək vasitələri idi. Bütün bunlarla 
yanaşı, keçmiş ev məişətində qənd çanağı, qənd çəkici, qayçı (qənd qayçısı, xov qayçısı, parça 
qayçısı, qırxılıq), qaşov, çanaq (daqqa) və s. kimi zəruri məişət vasitələri mühüm yer tutmuşdur. 
Azərbaycan  əhalisinin ev məişətində etnoqrafik bölgələr üzrə bir sıra fərqli xüsusiyyətlər 
yaranmışdır. Ölkənin  əksər bölgələrində, xüsusilə, mərkəzi aran və  şərq bölgələrində  şəhər və 
kənd əhalisinin məişət həyatının başlıca prosesləri: yemək, yatmaq, ev işləri görmək, asudə vaxt 
keçirmək, məşvərət, söz-söhbət və s. döşəmə üzərində baş verdiyindən onun səliqə-səhmanlı 

 
37
saxlanmasına,  həsir,  keçə  (nəməd),  palaz,  xalça  ilə döşənməsinə xüsusi diqqət yetirilər, divar 
boyunca,  döşəkçə (nimdər),  nüşti,  mütəkkə,  balınc (nazbalış) düzülərmiş. Belə evlərdə soyuq 
vaxtlarda döşəmənin ortasında kürsü quraşdırılar, üzərinə xüsusi «kürsü yorğanı» salınarmış. 
Bundan fərqli olaraq, bir sıra bölgələrdə yaşayış evində  taxt (login), çarpayı, bəzi  şəhər 
evlərində  miz,  masa  və s. qoyularmış. Məhəccərli  taxta çarpayılara  ən çox ziyalı evlərində 
təsadüf edilərmiş. 
Keçmiş  şəhər evlərində körpələr üçün beşik, kənd evlərində isə  nənni (yüyrük) ən ümdə 
məişət vasitələri sayılırdı. Bütün bunlardan əlavə, yaşayış evlərinin çoxunda rəhil,  sandıq  və 
mücrü ümdə məişət vasitələri idi. 
Ənənəvi məişət vasitələri arasında müxtəlif növ pərdə və örtüklər (qapı-pəncərə, taxça və 
camaxatan pərdələri),  pərdəbaşı,  sallamanc,  zərəndaz,  yük üzü,  gərdək,  namazlıq,  canamaz, 
süzəniboxçalıq və mühüm yer tutmuşdur. 
Varlı, əsilzadə evlərində sulu qəlyan, kasıb evlərində «dəmi» adlanan çubuq qəlyan zəruri 
məişət vasitəsinə çevrilmişdir. Qəlyana od vurmaq üçün satılçaxmaqdaşı və qov onu müşayiət 
edərdi.  
Evlərin işıqlandırılmasında mis və ya gildən hazırlanmış, qara çıraqqəndillopa başlıca 
yer tuturdu. Varlı, kübar evlərində qəndil ilə yanaşı, çil-çıraqbuxurdanşamdanpiydan və s. 
mühüm məişət ləvazimatı sayılırdı. 
Keçmiş ev məişətində müxtəlif tipoloji növə malik nəhrələr («çalxar», «arxıd», gil nəhrə) 
başlıca yer tutmuşdur. 
Ev məişətinin zəruri əmək vasitələri sırasında daraqcəhrəəliyi, hörmə milləri, sürtkəc və 
kirkirə kütləvi səciyyə daşımışdır.   
XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində şəhər və kənd  əhalisinin ev məişətində gərək olan zəruri 
ləvazimat və avadanlıqlar xammalın səciyyəsinə görə  daş, ağac, gil, metal, dəri və hörmə-
toxuma məmulatları kimi təsnif olunur.  
XIX  əsrdə daş  ən sərfəli tikinti materialı olmaqdan əlavə, həm də  təsərrüfat və ev 
məişətində özünün əməli əhəmiyyətini itirməmişdi. Ondan hələ də müxtəlif məqsədlərlə istifadə 
olunurdu.  Su daşı,  xırman daşı,  kirkirə, hovuz,  axur,  həvəng,  dibək,  əzmə,  bülöv  və s. daş 
məmulatı keçmiş məişətdə özünün əməli əhəmiyyətini hələ də saxlamışdı.
53
 K.Xatisov XIX əsrin 
sonlarında Zaqafqaziyada daşişləmə  sənətinin  ən çox inkişaf etmiş  mərkəzləri arasında, Bakı, 
Naxçıvan, Qazax, Cəbrayıl və Şamaxı qəzalarını xüsusi olaraq qeyd edir.
54
 
Ev məişətində istifadə olunan daş  məmulatı içərisində  su daşı xüsusi yer tuturdu. O, 
«gəvək» adlanan məsaməli daş növündən yonulurdu. Həcmindən asılı olaraq belə daşlar 15-20 
litrədək su tuturdu. Adətən, daşdan süzülən su damcılarını toplamaq üçün onun alt hissəsi sferik 
formada düzəldilirdi. Süzülmüş suyu bir yerə toplamaq üçün su daşı  ağac  çərçivə üzərində 
quraşdırılır və onun altında iri tutumlu saxsı və ya mis qab qoyulurdu. Çox vaxt süzülmüş suyun 
sərin qalmasını  təmin etmək üçün su damcıları  çərçivənin altında basdırılmış saxsı küpə 
tökülürdü. Bu, suyun sərin qalmasını  təmin edirdi. Su daşı XIX əsrdə  də başlıca olaraq, 
Azərbaycanın düzənlik, qismən isə bulaq suyu çatışmayan dağətəyi yaşayış məskənlərində geniş 
yayılmışdı. Aran kəndlərində bulanıq çay (arx) suyunu süzmək üçün su daşı  əvəzsiz durultma 
vasitəsi sayılır. 
Keçmiş ev məişətində tez-tez təsadüf edilən  dibək nisbətən bərk daş növündən yonulub 
hazırlanırdı. Forma etibarilə o, su daşını xatırlatsa da, ondan xeyli kiçik və dərin olurdu. Dibəyin 
müxtəlif ölçülü növləri fərqli məqsədlərlə istifadə olunmuşdur. Onun ən kiçik ölçülü növü əzmə 
məqsədi ilə həvəng kimi istifadə olunurdu. Bu halda ona daş və ya ağacdan «dəstək» əlavə edilir 
və. Belə halda o, «həvəngdəstə» adlanırdı. 
Ənənəvi daş  məmulatı arasında  əzmə  və  üyütmə vasitələri xüsusi yer tuturdu. Bunların 
arasında  dən daşı («əzmə») və  kirkirə  (əl dəyirmanı) kütləvi səciyyə daşımışdır. Keçmiş ev 
məişətində daş məmulatının bu növlərinə bütün ailələrdə rast gəlinirdi. 
Azərbaycanın bir sıra bölgələrində daşdan «girgino» adlanan yuvarlaq formalı damdaşı və 
xırmandaşı düzəldilirdi. 
Daş mədənlərinə yaxın olan kəndlərdə daşdan, həmçinin, hovuz, nov, novça (şırdan), axur, 
qıstab və s. hazırlandığı qeydə alınmışdır. 

 
38
Daşdan, habelə xatirə abidələri (başdaşı, sinədaşı, sənduqə) düzəldilirdi. Bu ənənələr indi 
də davam etdirilməkdədir. Təkcə  sənduqə sinə daşı ilə  əvəz olunmuşdur. Bundan əlavə, orta 
əsrlərdə  qəbirüstü abidə kimi geniş yayılmış  at   qoç heykəlləri son orta əsrlərin axırlarında 
aradan çıxmağa başlamışdır. 
Azərbaycanda ağac məmulatı istehsalı qədim tarixə malikdir. Azərbaycan meşələri istehsal 
əhəmiyyətli ağac növlərinin - qarağac, palıd, göyrüş, vələs, çökə, dəmirağacı, zoğal, alça, 
yemişan,  əzgil,  şabalıd, qoz, fındıq, fıstıq (pir) və s. zəngin ehtiyatına malikdir. Bu qiymətli 
xammaldan tarixən müxtəlif növ ev avadanlığı və mətbəx ləvazimatı hazırlanmışdır. 
Əhalinin keçmiş məişətində, xüsusilə varlı ailələrdə ağacdan düzəldilmiş beşik, miz, masa, 
taxt  (ağac çarpayı, login) kürsü  və s. kimi ev avadanlığı mühüm yer tuturdu. Məişət 
müxəlləfatının bu növləri şəhər əhalisi arasında, ələlxüsus kübar ailələrdə daha geniş yayılmışdı. 
Yüngül və qaim ağac növlərindən hazırlanan nehrəni düzəltmək üçün yoğun ağac 
kötüyünün tərəfdən onun içini «əydi» adlanan xüsusi alətlə yonub çıxarırdılar. Sonra onun hər 
iki başına girdə qapaq düzəldib bərkidirdilər. Ağac nehrə «çatma» və ya «çatma ayağı» adlanan 
3  ədəd başı haça ağacdan asılmaqla çalxanırdı. Bunun üçün çatmalar başbaşa çatılandan sonra 
nehrə sicim vasitəsilə onlardan asılır və içərisi ağartı ilə doldurulurdu. 
Ağacdan düzəldilmiş cürbəcür  mücrü, sandıq, sandıqça, rəhil, ovşala qaşığı  və s. kimi 
məişət əşyaları zərif oyma nəqşlərlə bəzədilirdi. 
Keçmiş  məişətdə  işlənən ağac məmulatı arasında  taxıl çanağı  (daqqa),  qənd çanağı, 
həvəngdəstə xüsusi yer tuturdu. 
Qənd çanağının ortasındakı  çıxıntının üzərində xüsusi qənd çəkici ilə  qənd sındırılırdı. 
Qənd çanağı formaca girdə  və dördkünc olmaqla, iki cür hazırlanırdı. Kəllə  qənd iri qəlpələrə 
parçalandıqdan sonra tabağa tökülüb qənd çanağında xırda doğranırdı. 
Azərbaycanda  saxsı  məmulatı istehsalı özünün əməli  əhəmiyyətini sonralar da qoruyub 
saxlamışdır. Ev məişətinin elə bir sahəsi yox idi ki, orada dulus məmulatı işlənməsin. Bu cəhət 
orta  əsrlərdə Azərbaycanda olmuş Avropa səyyahlarının da diqqətini cəlb etmişdir.
55
  Zəngin 
çeşidə malik olan dulus məmulatı  hər  şeydən öncə, məişət ehtiyaclarını  təmin etməkdən irəli 
gəlmişdir. Ona görə  də Azərbaycanın dulus ustaları  əhalinin zəruri məişət və  təsərrüfat 
ehtiyaclarını ödəmək üçün müxtəlif növ saxsı məmulatı istehsal etmişlər.  
Ənənəvi  metal  məmulatının xeyli hissəsini dəmir  əşyalar təşkil edirdi. Bunların böyük 
əksəriyyəti qədim tarixə malik olub, əhalinin ev məişəti və  təsərrüfat həyatında geniş yer 
tutmuşdur. Bunların arasında balta, dəhrə, çapacaq, bıçaq, qəndqıran çəkic, ərsin, qıra (koğa) və 
s. mühüm yer tuturdu. 
Bundan əlavə, keçmiş ev məişətində bir sıra dəmir məmulatı: sac, sacayağı, şiş, qiyməkeş 
(poladdan), bıçaq, qırxılıq, qənd qayçısı, parça qayçısı, qırxılıq, manqal, maşa, xəkəndaz və s. 
işlənirdi. 
XIX  əsrdə  dəmir məmulatının başlıca istehsal mərkəzləri arasında  Şamaxı  qəzasının 
Dəmirçi və  Əhən kəndləri, Yelizavetpol (Gəncə) qəzasının Bayan, Quşçu, Seyid və Daşkəsən 
kəndləri,
56
 Cavanşir qəzasının Kasapet kəndi, Cəbrayıl qəzasının Hadrut kəndi,  Şuşa qəzasının 
Ağdam icması, Nuxa qəzasının Küsnət kəndi xüsusilə fərqlənirdi.
57
 
Ənənəvi dəmir məmulatı arasında başlıca çörəkbişirmə vasitəsi olan sac  mühüm yer 
tuturdu. 
Dairəvi formada olub, ortası azacıq qabarıq şəkilə salınmış sacda yayma (yuxa), xamralı, 
lavaş, çitqa və s. çörək növləri bişirməkdən  əlavə,  ət, göy və balqabaq qutabı, fəsəli, kökə, 
maxara və s.də bişirilirdi. Keçmişdə sac bütün ailələrdə işlənirdi.
58
 Xüsusilə köçəbə (elat) məişəti 
üçün sac ən sərfəli çörəkbişirmə vasitəsinə çevrilmişdir. Metal sac mənşə etibarilə qədim dövrün 
gil saclarından törəmişdir. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə