İncelemeleri



Yüklə 10.61 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/100
tarix25.03.2017
ölçüsü10.61 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   100

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DİVAN-Ü LUĞAT-İT TÜRK 

İNCELEMELERİ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DİVAN-Ü LUĞAT-İT TÜRK İNCELEMELERİ  

HƏSƏN BƏY HADİ

 

 

http://WWW.TURUZ.COM

 

 



 

 

 

DĠVAN-Ü LUĞAT-ĠT TÜRK”DEN DERLENMĠġ 

ETĠMOLOJĠK SÖZLÜK 

 

 



 

 

 



 

Derleyen: 

 

Həsən Bəy Hadi 

 

 

 

 

 

 

 

 

Təbriz 

2005 

 

 



 

 

 



 

 

DĠVAN-Ü LUĞAT-ĠT TÜRK”DEN DERLENMĠġ ETĠMOLOJĠK SÖZLÜK 

 

 



http://WWW.TURUZ.NET

 

 

a  



: şaşalamayı anlatan bir ədat·

ka

.  



aba  



əbə



1

ana. apa



ka



2

ayı. qorxu, qabalıq simgəsi. 

abaçı: xuxu.  



aba baĢı : dağlarda yetişip dağlıların yediği xiyar kimi tikənli bir ot. yer 

mürvəri. cannabis sativa

ka

.  


abacı  



1

ayı oynadan. ayıya baxan. 

2

umacı. bununla cocuqlar 

qorqutulur. 

abacı gəldi: xuxu gəldi. 





abağı: qorquluq

ka

. qaraqula. 



2

ağır basma. qâbus

ka

.  


abaq  

: qıt. örtülü. gizli. gözdən qıraq.  



abaqı  

bax



 

>

 



abacı

. qorquluq

ka

. qaraqula.  



abalı  



1

qıtlı. az tapılan, görünən nərsə. əcib. nadir. 

2

yapalı. gizli.  



aban 



abanğ



ka



1

əyər. əgər. əyə. "

əgər

" anlamına şərt ilgəci

ka





aban gəldin: əgər gəldin. - - aban gedsən gedərəm, aban gəlsən 

gələrəm. - aban aban iş olmaz, bəsləməsən qız olmaz. - gəlsə aban 

tərxanım: gəlirsə əgər tərxanım. - aban qolsam

ka

: istərsəm əgər. 



2

abıtqan


ka

. abid. zahid. mürtaz. qıraqlardan uzaq, özlüyünə, öz 

içinə qapanan adam. 

3

özün oraya salmayan. xuddar

. - aban 

kimsə, yavuz qalmaz:  



abanmaq: ubanmaq

ka

. gizlənmək. 



- oğruya tay ubanma, görcək işdə 

yubanma.  



abed 

: (


<

 

abıd

). 

1

qıraq. dinc. 



2

tə'til. 


3

pərhiz.  



DİVAN-Ü LUĞAT-İT TÜRK İNCELEMELERİ  

HƏSƏN BƏY HADİ

 

 

http://WWW.TURUZ.COM

 

 



abıdmaq

<>

 

abıtmaq

  

abımaq 

: gizlətmək. yaşırmaq. örtmək. qapamaq. 

- onu məndən abıdı.  

abınmaq : gizlənmək. örtülmək

ka

. saxlanmaq.  



abıt 

: (


>

 

abed

). qıraq. dinc. tə'til. pərhiz. aban. abıtqan

ka

. zahid. 



mürtaz. qıraqlardan uzaq, özlüyünə, öz içinə qapanan adam.  

abıtqan

ka:

 

1

saxlayan

ka

. gizlədən. örtən. 



2

çəkinən. yaşırun. qaçağan. 



abıtqan kişi: qaçan, çəkingən kişi. 

3

aban

. abid. zahid. mürtaz. 

qıraqlardan uzaq, özlüyünə, öz içinə qapanan adam.  

abıtmaq : gizləmək. saqlamaq. örtmək

ka

.  



abur cubur: malın kötüsü, dəğərsizi. çarçur

ka

. çübür çəbür



ka

.  


abzal

8

  

: əbzar. əməc.  



ac  

: 



- ac göz: alçaq ər. suq. soq. suqər. yutuq. utuq. ütük. tamahkar. 

 

acı 



1

açıq


ka

. acı olan hər nəsnə. əkşi. 



2

acıma. didik. dərd. yara. 

ağrı. 

3

kəkirə. 


kəkirə kolu: acı kişi. 

4

acı- diĢ: - acı dişiylə ısırmaq. 

azı dişinə vurmaq: azıqlamaq

ka

. - acı dişli: azıqlıq



ka

.  


acığ 

: qaqıq. hirs.  



aciko 

: qıcı


ka. 

xərdəl.  



acıq

ka

  



1

acı. acı olan hər nəsnə. əkşi. 



2

böyük qardəş. 



3

titrü


ka

. didik. 

dik. kəsgin.  

acıqlı 

: acığı olan. azuqluq

ka

. - 


acıq yiyəsi olmaq: azuqlanmaq

ka

.  



 

DĠVAN-Ü LUĞAT-ĠT TÜRK”DEN DERLENMĠġ ETĠMOLOJĠK SÖZLÜK 

 

 



http://WWW.TURUZ.NET

 

 

acıqlıq



ka

   

1

ağrı. dərd. man. kəsəl. 



2

əkşitən. acıdan. turşatmaq üçün 

kullanılan küp, qab.  

acıqmaq: açıxmaq

ka



- acımaq bildirən bir kəlimə. ava

ka

.  



acıqsımaq

ka:


 əkşimək. turşamaq. acılaşmaq. 

- üzüm acığsadı: acıdı.  



acıqtırmaq: aç buraxmaq. açurmaq

ka

.  



acılanmaq  

c <> z ) 



azılanmaq

ka

.  



acılı 

: azıqlıq

ka

.  


acılıq  



1

açıqlıq

ka



2

öt kisəsi. öt

ka

.  


acıma 

: didik. dərd. acı. yara. ağrı.  



acımaq

ka:


 

1

əkşimək. 



2

(

yara



gövdə


) acımaq. incimək. 

3

acınmaq. 

əsirgəmək

ka

. əsəflənmək.  



acınmaq  : 

1

tasa, acı duymaq. ziyan görmək. 



2

qatılaşmaq. qoyulaşmaq. 

mayalanmaq. 

3

əkşimək. - qorlanmaq

ka

. qurlanmaq



ka



4

şəfqət 

göstərmək. yamanlıqtan qurtulması yollarını aramaq· - 



qavdunmaq. qavdınmaq

ka



5

əsirqenmək

ka

. əsirqemək



ka

dartınmaq. tartınmaq



ka

. götürülmək. yazıqlamaq. heyifsinmək. 

təssüf yemək.  

acırqan

ka

: acıdan. incidən.  



acıĢmaq

ka



1

əkşimək. acılaşmaq. 



2

incimək


- canım acışdı: yeynim ürpərdi. 

 

acıtqan

ka



1

(issi, boğuq hava)

 əkşitən. acıtan. əkşitqən. turşadan. 

2

incidən.  



DİVAN-Ü LUĞAT-İT TÜRK İNCELEMELERİ  

HƏSƏN BƏY HADİ

 

 

http://WWW.TURUZ.COM

 

 



acıtmaq

ka

 : əkşitmək. acıtmaq.  



acıyan 

: basut


ka

əsirgəyən



mehriban.  



acqözlü 

- acqözlüklə, acqurd kimi əlinə keçəni yemək. bir şey buraxmamaq: 



çarçur yemək

ka

.  



acmaq

ka

 : qarnı acıqmaq.  



acsamaq

(

ac

 

<>

 

)

 aşsamaq. yeməksəmək. yemək istəmək.  



acun

 



dünya

. - arğuc ajun. yalancı, aldatıcı dünya. 

 

aç  

: çağırma, ündə, ünləm ilgəci. 

 : gözlə gözlə. aç gəlmə: 

gözlə, gəlmə ha. - aç sevilsən, sevgidən qalma.  



açaq 

: kəvik. orunc

ka

. urunc. ışıq. rüşvət. 



- qara bulutu yel açar, urun 

bilə il açar: rüşvət düğün açar.  



açan 

: ötgür


ka

müshil. isala salan nərsə.  



açar 



1

yetik. yetim. yetməyə, qurmağa, açmağa yararlı nə, kimsə. 

zirək. qabil. 



2

turşu.  


açı  



əçi

. yaşlı qadın. hanım nənə.  

açığa vurmaq: yanğramaq

ka

. yanzatmaq. yanatmaq. aydınlamaq. ifşa 



edmək.  

açıxmaq

ka

: acıqmaq.  



açıq  

: anğıl


ka. 

alanğ


ka

. meydan.  



açıq yer  : alanğ

ka

. alan. anğıl. tüz



ka

hamar.  

 

DĠVAN-Ü LUĞAT-ĠT TÜRK”DEN DERLENMĠġ ETĠMOLOJĠK SÖZLÜK 

 

 



http://WWW.TURUZ.NET

 

 

açıq 





açuq

ka

açıx



1

bağış. töhvə. sələ. 

- xandan sizə açıq var. 

2

açıqlıq


ka

. bolluq (

da yaşayış). dinclik. rahatlıq. - özüvü açıqlı tut

ka



iyi yeməklər ye, din ol, rahat ol. - açıqlı ər çabuq qarımaz: varlı kişi 

tez qocalmaz. - açığa çıxmaq: bəlgürməkbəllənmək- açıq hava: 



aya göy

ka

açıx kölgə: kölgəmsi, zayıf kölgə, köĢiqə



ka



3

açıla. 


anğıl

ka

. enli. ənli. gen. yatız. məsahət. meydan. 



- işimin açıqlığı

4

rahat, xoş, dinc. gülər üz. 

açıqlıq kişi: xoşrəfdar kişi. 

5

bayıq


ka

doğru. 



bayıq söz: doğru söz. 

6

yasıq. yayıq. yazıq. kinayəsiz. 

sərih. 

7

ayas. ayaz. isik. ısıq

ka

. gen. saf. 



8

yaşut. şad. yarud. 

könik. könül. sevnik. həyəcanlı. 

9

kərkük. gərilmiş. yalaman. 

 

açıqlamaq: ifşaedmək. çinin çıxartmaq. çinləmək.  

açıqlıq 

: yatızlıq. yətüzlük. genişlik.  



açıqlıq

ka

 



1

. açıq. güşatalıq. bolluq içərisində bulunan (kimsə). 

- özüvü 

açıqlıq tut: özüvə qulluq ed. 

2

. açıq olan nərsə. 

açıqlıq qap. 

3

selfservis. 



4

varlı. varlılıq. dincli. bollu. 

açıqlıq ər şabuq qarımaz: 

varlı kişi tez qocalmaz. 



5

əl

ka



. fürsət. boşluq. güşatalıq. 

6

genrün. 


bolluq. 

7

qoçaq. xuyu gözəl. 

 

açıqluq

ka



<>

 

açıqlıq

ka

 

açıla 



: açıq. anğıl

ka

. enli. ənli.  



açılıq 

: ərəfə.  



DİVAN-Ü LUĞAT-İT TÜRK İNCELEMELERİ  

HƏSƏN BƏY HADİ

 

 

http://WWW.TURUZ.COM

 

 



açılıĢ 

: açış. dərtiş. tartış. dəriş. yarış. 

- sərgi açılıĢı: dartışı. - işlərin 

açılıĢı: dartışı.  

açılmaq

açlıĢmaq

ka

. açlınmaq

ka



1



soyulmaq

ka

. çözülmək. dağılmaq. (dəri, 



paltar). 

2

yayılmaq. yazılmaq

ka

. yadılmaq. 



3

yalabımaq. 

gözəlləşmək. 

4

budaşmaq. buduşmaq

ka

. ayrılmaq. ayrışmaq. 



bud bud olmaq. 

5

ayışmaq. ayaşmaq. azaşmaq. 



6

saşılmaq


ka

saçılmaq. 



7

yazınmaq


ka. 

rahatlaşmaq. istirahət edmək. 



7

bilsikmək. ifşa olmaq. 



7

talqılmaq

ka. 

- yükü talqıl



 

açılmamaq: (

ip kimi şeylər, işlər). 

dolaşmaq. burqaşmaq. boymaşmaq

ka

.  



açın 

: ehsan. ikram. tumar.  



açındı 

: comət. iyid. cəvanmərd.  



açınmaq

ka

 : açılmaq. açarlanmaq. bollanmaq. bağışlamaq. ikram edmək. 

ehsan edmək. doyumlamaq. tumarlamaq. 

- bəy ərin açındı: bəy 

əsgərini doyurub səvələdi. - açınan at yüyrək olur: tumar görmüş at 

yeyrək, yorqa olur. - ər qoyun açındı: otardı. yem verdi.  



açıĢ 

: açılış. dərtiş. tartış. dəriş. yarış. 

- sərgi açıĢı: dartışı. - işlərin 

açıĢı: dartışı.  

açıĢmaq

ka

 : açılmaq. açınmaq.  



açqınmaq

ıçqınmaq

ka



açılıb buraxmaq. qaçırmaq. əldən vermək. 

yelləmək. 

- çöldəki sonanı qoğub, evindəki toyuğu ıçqınma.  

açlınmaq

ka

: açılmaq·.  



 

DĠVAN-Ü LUĞAT-ĠT TÜRK”DEN DERLENMĠġ ETĠMOLOJĠK SÖZLÜK 

 

 



http://WWW.TURUZ.NET

 

 

açlıĢmaq: açılmaq. - 



qapılar açlıĢdı

 

açmaq 



 



<>

 

saĢmaq. 

1

. ayırmaq. qaçıtmaq. qaçırtmaq. 

sıçratmaq. 

2

. gəbətmək. öldürmək. yasmaq

ka. 

dağıtıp yaymaq. 



çözmək. yox edmək. 

3

. qavşatmaq: gəvşətmək. kovşatmaq. 

boşaltmaq. 

4

. yorıtmaq

ka

. yürütmək. yeritmək. yoğurtmaq. 



sürtmək. sürdürmək

. - ot onun qarnın açdı: yorıdı. 



5

. düzətmək. 

çüjtürmək

ka



6



aĢmaq

. almaq. üstün gəlmək. fəth edmək. 

- yağı 


elin açtımız. - ağır dağdan açan kim. 

6

qartamaq


ka. 

qırmaq. 


kərtmək. kəsmək. qazmaq. 

7

yorğurmaq. yormaq. yolqurmaq. 

buxcanı yor: aç. - yorulmuĢ qapı: açılmış qapı. 



8

aruqlamaq. 

arqurmaq

ka

. arqırmaq. boşaltmaq. təmizləmək. 



ara açmaq: ara 

arqurmaq. 



9

yasmaq


ka. 

yazmaq. yaymaq. 



10

buraxmaq. tərk 

edmək. 

11

yarımaq. doğmaq. 

- gün yarıdı.  

açmaq 

:

 



açmaq istəmək: açsamaq

ka

.  


açmuq  

: açmaq, ağartmaq ürünü. gəc. 

açmuq taz: başı kəclə bulanmış 

kimi sıvanmış kəl.  



açrılmaq: asrılmaq. atrılmaq. ayrılmaq.  

açsamaq

ka

: açmaq istəmək.  



açtırmaq: açturmaq

ka

. saşturmaq. yazdırmaq



ka. 

çözdürmək. 

- bu düğünü 

yazdıran gəlsin. - bu işi yazdıramazsın. - bu düyünü saĢtur.  


DİVAN-Ü LUĞAT-İT TÜRK İNCELEMELERİ  

HƏSƏN BƏY HADİ

 

 

10 

http://WWW.TURUZ.COM

 

 



açturmaq

ka

 

: açtırmaq.  

açuq

ka

 



: açıq. işuq. iyuq. qutuq. qutlu. mübarək.  

açurmaq

ka

: acıqtırmaq. aç buraxmaq.  



ad 

>

 at 

ad

ka    




ed



əd

. ipəkli qumaş bənzəri kimi toxuma cinsindən sənət 

əsəri olan hər şey.  



aduq 

: adquq aqtuq. ağduq

ka

. pozuq. bəlirsiz. dəğişik. qarışıq.  



afılqu  

: bir dəniz ağacı· - avılqu.  



ah çəkmək : yağurmaq

ka

.  



ax

 

>

 aq 

axıtmaq  : axıtmaq. yüşmək

ka

. yuşmaq.  



ajun

ka

  

: dünya. aləm.  



aq  

 



1

ağ. örünğ. ürünğ. 

aq at: boz rəngli at. - aq saqal 

saçı saqalı ağarmı. qocalmış. 

2

iki bacaq arasındaki boşluq. 



3

ağ. 


suqaq. su çalı, rəngi. 

4

tək. xəlvət. 

 yer. -  kiĢi: tək kişi. - 

ağlu: dal avlu, həyət. - ağlatmaq: təkləmək. yalınmaq. - aban olan, 

elin günün ağladır: zahid olmaq üçün, hər nəyi tərk edməli. 



5

iki 


nəyin arasındki açıqlıq. özəlliklə iki qıçın aras. - yüz at mənim 

ağımdan keçdi. 



6

bürmə


ka

. don, torba kimi şeylərin ağı, 



 

DĠVAN-Ü LUĞAT-ĠT TÜRK”DEN DERLENMĠġ ETĠMOLOJĠK SÖZLÜK 

 

 



11 

http://WWW.TURUZ.NET

 

 

buruşuq yeri. 



7

aq 



!

ax 



!

. süz


!

 . - 


axa dur: ax. ax gınan. - qaqa dur

çırp. çırpqınan. - baqa dur: bax. baxqınan.  



- aq qıl 

!

:ağ qıl 



!

. çıx 


!

.  


 yələli: yalqıl

ka. 


yələsi ağ.  

aqa 



ağa



aği

ka

. cəvanmərd. 



- aqa turmaqaxa turmaq. axıb durmaq.  

aqac 



ağac



1

ağac parçası. 

sovlan ağac: qolsuz budaqsız, yapraqsız 

ağac. - uc ağacı: qələmlik, çəliklik, iğdəlik kimi nələr düzəldilən ağac. 

- ağac qabığı: qaz. qas. qasuq

ka

. qadız



ka

qasıq. - sırıqlıq ağac: uzun 

ağac. dirəklik ağac. 



2

ərkəklik ayqıtı. 



3

yol


 

ölçüsü


fərsəx. 


4

sarmaşıq


mandar

ka

. yörgənc

ka

ağaclara sarılan, qurutan bir bitgi. - 

ağacın kökü: kök. damar. yıldız

ka

qaraqan: dağ ağaclarının bir 

çəşiti. - ağac qabuğu: qas. qaz. qasuq.  



aqaclanmaq:. yıqaçlanmaq 

aqaclıq 

: ağaclı olan yer. yıqaçlıq 



aqalamaq

ağalamaq

. sayqılamaq. böyütmək. əzizləmək.  



aqalıq 



ağalıq



aqılıq

ka



ürək böyüklüyü, əll açıqlığı. cömərtlik. sələklik.  

aqan 



ağan



1

axan

axımcıl olan. yuşulqan



2

gənzək. (



aqan ər). 

gənizdən söz söyləyən. burnunda danışan. 

ağan əbi. - ağan 

malla. 




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   100


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə