Dərslik I hiSSƏ Azərbaycan Respublikası Təhsil



Yüklə 26.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə9/55
tarix29.12.2016
ölçüsü26.66 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   55

91

təsərrüfatının  davamlı  inkişafına çox güclü neqativ təsir göstərməsidir.  Dünyada 

ərzaq  çatışmazlığının  qarşısının  alınmasında  genetika  elminin,  o  cümlədən 

baytarlıq təbabəti genetikası və biotexnologiyanın olduqca böyük rolu vardır.

Bu  baxımdan  alimlər  genetikanın  nəzəri  və  praktiki  məsələlərinə,  genetika 

mühəndisliyindən  bitkilərin,  heyvanların,  mikroorqanizmlərin  seleksiyasında, 

heyvanların  xəstəliklərinin  müalicə  və  profilaktikasında  səmərəli  üsulların  tətbiq 

edilməsindən geniş istifadə olunmasına, biotexnologiyanın son nailiyyətlərinə geniş 

yer  verilməsinə  önəmli  yer  verirlər.  Ərzaq  ehtiyatı  problemlərinin  davamlı  və 

dayanıqlı  surətdə  həll  edilməsində  kənd  təsərrüfatı  heyvanları  və  quşlann 

xəstəliklərinin  qarşısının  alınması  üçün  irsi  xəstəliklərlə  mübarizə  apanlmasmda, 

ətraf  mühitin  mühafizəsində  və  ekoloji  disbalansın  aradan  qaldırılmasında, 

genetikanın  və  onun  bir  şaxəsi  olan  baytarlıq  təbabəti  genetikasının  və 

biotexnologiyanın  müstəsna  əhəmiyyəti  vardır.  Müasir  genetika  elmi  sahəsində 

fundamental  kəşflərin  edilməsi,  yeni  mütərəqqi  üsullarla  elmi  tədqiqatların 

aparılması  heyvan,  bitki  və  mikroorqanizmlərin  seleksiyasında  və  ərzaq 

çatışmazlığının qarşısının alınmasında ümdə rol oynayır.  Məhz bu elmlərin dinamik 

inkişafi  sayəsində  yeni  yüksək  məhsuldar  buğda,  arpa,  vələmir,  qarğıdalı, 

günəbaxan,  çuğundur,  kartof,  yonca,  üzüm 

sortlan  yaradılmışdır.  Bitkiçilikdə 

totipotentlik  hadisəsi  istənilən  somatik  hüceyrənin  bitkiyə  başlanğıc  verməsi, 

mikroklonal  çoxalma  üsulu  ilə  fillokser  xəstəliyinə  çox  davamlı  üzüm  sortunun 

yaradılması,  genlərin  köçürülməsi  yolu  ilə 



ildə  7 metr inkişaf edən  və çox yüksək 

oduncaq məhsulu verən evkalipt ağacı

 növünün, yüksək məhsuldar qaramal, camış, 

qoyun,  keçi,  donuz,  quş,  an  cinslərinin  yaradılması  genetika  mühəndisləiyinin 

mütərəqqi  nailiyyəti  hesab  olunur.  Genetika  mühəndisliyinin  biotexnoloji 

proseslərdə  geniş  istifadə  edilməsi  nəticəsində  ərzaq  və  yeyinti  məhsulları 

sənayesinin  inkişafına  çox  mühüm  zəmin  yaradılmışdır.  Yüksək  texnologiyalar 

tətbiq olunmaqla Escherichia coli bakteriyasının  1- treonin amin turşusu və vitamin 

B

2



-   riboflavin  sintez  edən  sənaye  ştammlan,  o  cümlədən  lizin,  somatotropin  (boy 

hormonu), sellülazahhk və s. bakteriya  növləri alınmışdır. Hazırda artıq çörək emalı 

üçün yeni  mayalar,  yeyinti  sənayesində  işlədilən müxtəlif zülallar (yumurta zülalı- 

ovalbumin,  əzələ  zülalı-  miozin  və  s.),  həmçinin  biotexnoloji  üsulla  heyvan  və 

quşlann infeksion xəstəliklərinin spesifik prfilakhkası üçün yeni, müasir standartlara 

uğyun, yüksək immunegenliyə malik, orqanizm üçün tamamilə təhlükəsiz vaksin və 

immun  serumlar  sintez  olunur.  Genetikanın  üsullarından  baytarlıq  təbabəti  və 

heyvandarlıq təcrübəsində aşağıdakı məqsədlər üçün daha çox istifadə edilir:

-  xəstəliklərə davamlı və yüksək rezistenthyə malik olan heyvan, quş və an 

cinslərinin və xətlərinin yetişdirilməsində;

-  Heyvan, quş və anlann mənşəyinin təyin olunmasında;

-  Dölün keyfiyyətinə görə törədicilərin qiymətləndirilməsində;

-  Törədicilərin sitogenetik attestasiyası zamanı;

-  Vəhşi xəzdərili heyvanlann genetik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsində.

Müasir  baytarlıq  təbabəti  genetikası  və  biotexnologiyaelmi  aşağıdakı  əsas

problemlərin öyrənilməsi ilə məşğuldur:



92

-  Kifayət qədər insulin,  interferon, antibiotiklər, viatminlər, əvəz olunmayan 

amin  turşuları,  yem  və  qida  zülalları,  əlavələri,  bitkilərin  mühafizəsi  üçün 

preparatlar və s istehsalı;

-  Ontogenezdə genlərin tənzimlənməsi, informasiyası və idarə edilməsi;

-   Genlərə təsir etməklə onun idarə olunmasını və tənzimlənməsini nəzarətə almaqla 

heyvanların,  quşların  və  balıqların  məhsuldarlığının  və  xəstəliklərə  davamlılığının 

artmlması, arzuolunmayan (anomal) əlamətlərin qarşısının almması;

-   Mutasiya prosesinin  idarə  edilməsi  texnologiyasının  işlənib  hazırlanması 

yolu  ilə  mütərəqqi,  əlverişli,  səmərəli  irsi  dəyişkənliyə  nail  olmaqla  yeni 

mikroorqanizm  ştammlannm,  bitki  növlərinin,  heyvan,  quş  və  an  cinslərinin 

yaradılması və onların xəstəliklərinin qarşısının alınması;

-   Heyvanlarda  cinsiyyətin  tənzim  olunması  (bu  proses  hələlik  ipək  qur­

dunun cinsiyyətinin tənzimlənməsi üçün mümkün olmuşdur);

-   Heyvanlarda genlərin  surətinin  alınması  üçün  somatik hüceyrələrdən  alı­

nan  xüsusi  genetik  materialın  yumurta  hüceyrəsinə  köçürülməsi  (bu  mani- 

pulyasiya hələlik amfıbiya, balıq və siçanlarda uğurlu nəticələr verib);

-   Genetik  surətin  alınması  yolu  ilə  yüksək  məhsuldar-elit  və  xəstəliklərə 

davamlı heyvan,  quş və an cinslərinin yetişdirilməsi;

-   Radiasiyanın,  kimyəvi  mutagenezin və  ekoloji fəsadların mutagen təsirindən 

insan və heyvanlann irsiyyətinin mühafizəsi problemleminin həll olunması;

-  Heyvanlann və quşlann irsi xəstəlikləri ilə kompleks mübarizə üsullarının 

öyrənilməsi və rasional mübarizə tədbirlərinin işlənib hazırlanması.

Son  illər  nəzəri  və  eksperimental  tədqiqatlann  təhlili  sübut  edir  ki,  canlı 

aləm  Günəş  sisteminin  inkişafının  başlanğıc  mərhələsində  qeyri-üzvi  birləş­

mələrlə  üzvi  birləşmələrin  sintezindən  yaranmış  və  kimyəvi  evolyusiya 

(evolutio-latınca  çevrilmə,  təkmilləşmə,  təkamül  mənasım  verir)

 

nəticəsində 



formalaşmışdır.  Kimyəvi  evolyusiya  təlimi

 

dünya  şöhrətli  alim  Lui  Paster 



tərəfindən  irəli  sürülmüş  və  sonralar  akademik  A.İ.Oparin  tərəfindən  inkişaf 

etdirilərək  müasir  elmdə  dərin  kökü  olan  təlim  kimi  etiraf edilmişdir.  Bu  gün 

artıq  dünyanın  tanınmış  alimləri  bu  təlimi  yüksək  qiymətləndirməklə  onu 

məmnuniyyətlə  dəstəkləyirlər.  Həmin  təlimə  görə  cansız  maddələrin  canlı 

maddələrə  çevrilməsindən  yaranan  zülal  kolloid  kompleksi  mühitdəki  suyu 

özünə  çəkərək  (adsorbsiya)  hüceyrə  membranını  əmələ  gətirir.  Sonra  xüsusi 

hüceyrə  komponentləri-koatservatlar  (koatservatio-latınca  koma,  toplanü, 

toplanma  deməkdir)  sintez  olunur,  onlardan  isə  ilk  canlılar-protobiontlar 

(«protos»-yunanca  ilk,  «bions»-canlı  deməkdir)  yaranır.  Bu  prosesin  sonu 

hüceyrənin və çoxhüceyrəli orqanizmlərin evolyusiyası ilə nəticələnir.

Kimyəvi evolyusiya təliminin əsaslı olmasını qədim meteoritlərin astroidlərinin 

(daş  qəlpələrinin)  səthində  hopmuş  vəziyyətdə  öz  xüsusiyyətlərini  indiyədək 

saxlayan üzvi  birləşmələrin  (hətta amin turşularının) tapılması  bir daha təsdiq edir. 

Bu təlim bir daha sübut edir ki, hər bir canlı yalnız fərdi inkişaf qanunauyğunluqları 

əsasında özünəməxsus olan genlərin, molekullann birləşməsi, təkamülü və cinsiyyət 

hüceyrələrinin  qarşılıqlı  assimilyasiyası  nəticəsində  formalaşır,  öz  nəslini  saxlayır. 

Beləliklə, kimyəvi evolyusiya təlimi bir daha Ç.Darvinin insanın əcdadının meymun

93


olması  nəzəriyyəsini  tamamilə  təkzib  edərək elmi  cəhətdən onun  əsassız  olduğunu 

təsdiqləyir (sxem 1).

QEYRİ ÜZVÜ BİRLƏŞMƏLƏR

i

ÜZVİ BİRLƏŞMƏLƏR



i

İLKİN BULYON



i

KOATSERVATLAR



i

PROTOBİONTLAR

ÇOX MOLEKULLU BİOLOJİ SİSTEMDƏN ƏVVƏL 

YARANAN TÖRƏMƏLƏR



i

DNT


1

HÜCEYRƏ


ÇOX HÜ CEYRƏL^ ORQANİZMLƏR

Sxem  1.  Kimyəvi evolyusiyanın sxemi (V.İ.Oparinə görə,  1923)

Məlum  həqiqətdir  ki,  elmin  inkişafi,  cəmiyyətin  inkişafı  ilə  əlaqədar 

olmalıdır.  Buna  görə  də  o  dövrdə  Ç.Darvin  və  digər  təkamül  təlimçilərinin 

xidməti  böyük  idi.  Belə  ki,  heyvan  aləmini  öyrənmək,  sistemləşdirmək,  onlann 

quruluşunda, çoxalmasında, inkişafında həyat şəraitinin, xarici  mühit amillərinin 

rolunu,  oxşarlıq  və  fərqləndirici  əlamətləri  müəyyən  etmək,  öyrənmək  və  s. 

olduqca  vacib  idi.  Heyvan  aləminin  öyrənilməsi  də  mövcud  dövr  ilə  əlaqədar 

olmuşdur.  Dünyanın  məşhur  bioloqları,  genetikləri,  arxeoloqları,  hazırda 

materiyanın  canlı  aləminin  və  biomüxtəlifliyin  təkamül  prosesinin  geniş  və 

ətraflı  öyrənilməsi  sahəsində  daha  geniş  diapozonlu  və  qlobal  xarakterli  elmi- 

tədqiqat işləri aparır.

94


II FƏSİL

İRSİYYƏTİN  SİTO LO Jİ  ƏSASLARI



«Hər  bir  hüceyrə  diktator  rolu  oynayan 

nnklein  turşusuna  malik  mikrokosmosu  xatır­

ladır;  lakin xərçəng zamanı  o,  qaniçən,  talan­

çı  zülmkara-müstəbidə,  istibdadçıya  (des- 

pola),  virusla yoluxduqda  isə-ölkəni  qeyri-qa­

nuni  zəbt  edən  qiyamçıya,  qarətçiyə  (ıtzur- 

patora) çevrilir.»

(U.M.Stenli,  Nobel m ükafatı laureatı)

2.1.  Ümumi  məlumat

Dahi  rus  fizıoloqlan  İ.P.Pavlov  və  I  M  Seçenovun  təliminə  görə  insan  və 

heyvan  orqanizmi  vahid  bioloji  sistem  olmaqla  xarici  mühit amilləri  ilə  qırılmaz 

dialektik vəhdət və  əlaqənin hesabına həyat fəaliyyətini  dayanıqlı  surətdə  davam 

etdirir.  Bu  əlaqə  sinir və  humoral  yolla  (hormonlar,  neyrosekretlər.  metabolizm 

məhsulları,  vitaminlər,  mediatorlar,  makro  və  mıkroelementlər)  həmin  sistemlər 

tərəfindən  təmin  olunur.  Xarici  mühit  amillərindən  əsasən  atmosfer  havası  və 

qidalar  (yemlər),  eləcə  də  su  mənbələri,  torpaq  ehtiyatları,  ərazinin  ekoloji 

durumu  orqanizmə  təsir  edir.  Həmin  amillərin  təsirindən  orqanizmidə  gedən 

fizioloji  və  bıokimyəvi  proseslərin  (metabolizm.  hərəki,  sekretor.  hormonal, 

fermentatıv.  neyro-humoral  və  s.)  baş  verməsinə  baxmayaraq  orqanizm  həmin 

təsirə  uyğunlaşır-adaptasiya  olunur.  Hüceyrələrdə,  orqanlarda,  toxumalarda, 

ümumilikdə  isə  bütün  orqanizmdə  baş  verən  proseslərin  hamısı  mərkəzi  sinir 

sisteminin  tamamilə  nəzarəti  altında  icra  olunur  və  sinir-humoral  yolla 

tənzimlənir.  Xarici  mühitdən  daxıl  olan 

adekvat

  (orqanizmin  uyğunlaşdığı  və 

ona  mənfi  təsir  göstərməyən)  və 

qeyri-  adekvat

  (orqanizmə  güclü  neqativ  təsir 

göstərən  və  fizioloji  proseslərin  normal  ahəngini  pozan)  qıcıq  amilləri 

analizatorlarm  (dəri, görmə,  eşitmə,  dad,  qoxu  bilmə,  vestibulyar)

  reseptorları 

tərəfindən  qəbul  edilərək 

afferent

  (mərkəzəqaçan-hissi)  sinirlərlə  mərkəzi  sinir 

sisteminə  ötürülür,  orada  ona  qarşı  analiz  və  sintez  hazırlanır  və 

efferent

95


(mərkəzdən  qaçan-hərəki)  sinirlərlə  icraçı-işçi  orqana  göndərilərək  müvafiq 

cavab  reaksiyası  yaranır.  Analizator

 

termini  ilk  dəfə  İ.M.Seçenov  tərəfindən 



elmə daxil olmaqla funksional cəhətdən bir-biri ilə qırılmaz surətdə bağlı olan və 

3  əsas  hissədən-periferik,  keçirici  (aralıq,  nəqledici)  və  mərkəzi  (baş,  onurğa 

beyni  və  qabıq  maddədən)-ibarət  olan  mürəkkəb  quruluşlu  xüsusi  sistemdir. 

Periferik  hissə  qıcıqlan  qəbul  edən  eksteroreseptorlar (xarici),  interoreseptorlar 

(daxili) və proprioreseptorlardan

 

(skelet əzələləri, bağlar, vətərlər və oynaqların 



reseptorlan)  ibarət  olmaqla  təkamül  prosesi  zamanı  onlar  həmin  qıcıqlandırıcı 

amillərə adaptasiya olunur. Aralıq

 

(keçirici hissə) periferik hissədən qəbul edilən 



impulslan  əvvəlcə  mərkəzi  sinir  sisteminə,  oradan  isə  müvafiq  işçi  orqanlara 

ötürür.  Mərkəzi  hissə

 

baş  və  onurğa  beyin  hüceyrələrindən  ibarət  olub, 



reseptorlardan  daxil  olan  impulslan  analiz  və  sintez  edərək  müvafiq  cavab 

reaksiyası  hazırlayır,  beyin  qabığında  isə  sinir  oyanmalan  yeni  keyfiyyət  kəsb 

edərək  hiss  etmə  prosesini  təmin  edir.  Bu proseslərin  hamısı  genetik  müstəvi 

çərçivəsində baş verir və genlərin  nəzarəti altında idarə olunur və tənzimlənir. 

Mərkəzi  sinir  sisteminin  bütün  şöbələrinin,  o  cümlədən  onun  ali  şöbəsi  sayılan 

baş-beyinin  böyük  yanmkürələrinin  fəaliyyətinin  əsasını  refleks  təşkil  edir. 

i?e/7eAs-(latınca-reflexus-əks  olunan,  geriyə  qayıdan)  orqanizmin  reseptorlann 

qıcıqlanmasına qarşı  mərkəzi  sinir sisteminin iştirakı  ilə  verdiyi  mürəkkəb,  cəld 

və  təcili  cavab  reaksiyası  olub,  elmə  ilk  dəfə  ftansız  alimi  Rene  Dekart 

tərəfindən  daxil  edilib.  Fiziologiya  elminə  refleks  təlimini  XVIII-əsrdə 

İ.Praxanski  və  P.Uenzer  daxil  etmişdir,  sonralar  isə  t.M.  Seçenov,  İ.P.Pavlov, 

Ç.Şerrinqton,  İ.Beritov  və  R.Anoxin  tərəfindən  daha  ətraflı  və  geniş  tərzdə 

öyrənilmişdir.  İ.P.Pavlov  bütün  refleksləri  2  əsas  qrupa-  şərtsiz

 

(anadangəlmə, 



genetik,  nəsildən nəsilə verilən)  və şərti

 

(həyatda qazanılan) növlərə bölmüşdür. 



Şərtsiz  refleksə  uşağın,  yaxud  körpə  heyvanların  doğulan  kimi  anasını  əmməsi, 

heyvanlararın  hərəkət  etməyə  (ayağa  durmağa  meyl  göstərməsi,  inək  və 

qoyunların  yalamaqla  balasını  qurutması,  körpə  heyvanların  mələməsi  və  s.), 

şərti  refleksə  isə  müəyyən  şərtlərə  qarşı  (tanış  olan  yemləri  gördükdə  ağız  suyu 

və  mədə  şirəsinin ifrazı və  s.) aiddir.  Bioloji əhəmiyyətinə  görə reflekslərin qida 

(həzm),  tənəffüs,  müdafiə,  cinsiyyət,  səs,  orientasiya,  lokomator, poznotonik

 

və 



s.  növləri  vardır.  Mərkəzi  sinir  sisteminin  şöbələrinin  refleksdə  iştirak 

etməsindən  asılı  olaraq  onun  spinal

 

(onurğa  beyin  neyronlan  iştirak  edir), 



bulbar

 

(uzunsov  beyin  iştirak  edir),  mezensefal



 

(orta  beyin  iştirak  edir), 



diensefal

 

(aralıq  beyni  iştirak  edir)  və  kortikal



 

(böyük  beyin  yanmkürələrinin 

iştrakı  ilə  gedir)  növləri  ayırd  edilir.  Reseptorlann  (sinir  uclannın)  yerləşmə 

yerinə  görə  isə  reflekslər  ekstroreseptiv  və  interorezeptiv

 

növlərə  bölünür. 



Reflekslərin  hamısının  maddi  əsasını  refleks  qövsü  (refleksin  keçdiyi  yol- 

afferent,  aralıq  və  efferent neyronlar)  təşkil  edir.  İmpulslann  refleks  qövsündən 

keçməsi  üçün  sərf  olunan  vaxt  (qıcığın  verilməsindən-təsir  göstərməsindən 

cavab  reaksiyasının əmələ gəlməsinə  qədər olan dövr) refleks vaxtı  (latent dövr) 

adlanır və  ən sadə  reflekslər zamanı  0,001-0,003  saniyə təşkil  edir.  Refleks vaxtı 

qıcıqlanmanın  gücündən  və  mərkəzi  sinir  sisteminin  funksional  vəziyyətindən 

asılıdır.  Qüvvətli  qıcıqlanma  zamanı  refleks  vaxtı  qısa,  yorğunluq  zamanı  uzun

96


olur,  sinir  mərkəzlərinin  oyanmasının  artması  zamanı  isə  qısalır.  Qıcıqlanma 

(qıcıq  amillərinin  reseptorlara  təsiri)  və  oyanma

 

(qıcığın  təsir göstərdiyi  yerdə 



əmələ  gələrək  sinir  lifləri  ilə  yayılma  prosesi)  sinir  lifləri

 

vasitəsi  ilə  həyata 



keçirilir.  Sinir liflərinin  əsas  xassələrinə  oyanma,  lingimə,  labillik,  oyanmanın 

sinirlərdə  nəql  olunması,  sinir  oyanmasının  polyarlıq  qanunu  (impulsun 

sinir  lifinin  hansı  hissəsində  əmələ  gəlməsi  və  hansı  istiqamətdə  nəql 

edildməsi),  parabioz  (müxtəlif  amillərin  təsirindən  sinir  lifinin  funksional 

qabiliyyətinin itməsi və əlverişli şəraitdə onun bərpa olunması) və s. aiddir.

Qeyd  olunanların  məntiqi  nəticəsi  ondan  ibarətdir  ki,  sinir  sisteminin  ali 

orqanizmlərin  bioloji  varlıq  kimi  mövcud  olmasında,  onun  genetik  statusunun 

sabitliyinin  təmin  edilməsində,  bütün  fizioloji  və  biokimyəvi  proseslərin 

icrasında  və  tənzimlənməsində,  nəslin  davam  etməsində,  populyasiyanın 

dayanıqlı  inkişafında  rolu  əvəzolunmazdır  və  ən  aparıcı  prioritetdir.  Sinir 

sisteminin  funksional  fəaliyyəti  isə  onun maddi  əsasını  təşkil  edən neyronlann- 

sinir  hüceyrələrinin  nüvəsində yerləşən  xromosom  dəstləri  və  onlara  məxsus 

olan  quruluş,  məlumat-informasiya,  nəqliyyat,  operator-funksional  və 

nəzarətçi  genlərin  daimi  nəzarəti  altında  olur,

 

bütün  prosesləri  onlar 



stimullaşdırır və  tənzimləyir,  son  nəticədə  isə  ali  orqanizmlər  materiyanın  canlı 

varlığı  kimi  formalaşır  və  dinamik  həyat  fəaliyyətini  davam  etdirir,  öz  nəslini 

saxlayır  və  populyasiyasını  inkişaf  etdirir.  Beləliklə,  orqanizmin  canlı  varlıq 

kimi  mövcud  olması,  onun  genetik  statusunun  təmin  edilməsi,  daxili  mühitinin 

təmin olunması üçün olduqca geniş areallı zəmin yaranır.

Orqanizm

 

-  onu cansız materiyadan əsaslı  surətdə fərqləndirən həyati vacib 



proseslərin  (maddələr  mübadiləsi-metabolizm,  böyümə,  çoxalma,  inkişaf,  sinir 

sistemi  vasitəsilə  qıcıqlanmaya  cavab  vermə,  hərəkət  etmə,  özünə  məxsus 

davranış  qabiliyyəti  və  s.)  məcmuundan  ibarət  mürəkkəb  sistem  olub,  hüceyrə, 

toxuma,  orqan  və  üzvlər  sistemindən təşkil  olunan  canlı  bir varlıqdır.  Onun tək 

və  çoxhüceyrəli  növləri  vardır.  Sonuncuların  ən  xarakterik  və  fərqləndirici 

xüsusiyyəti homeostaza və homeokinezə malik olmasıdır.



Homeostaz 

-

  orqanizmin  genetik  və  daxili  mühitinin-fıziki-kimyəvi 

sabitliyinin-konstantının  (reaksiyası-pH,  qanın  və  limfa  mayesinin  tərkibi, 

osmotik  və  arterial  təzyiqi,  bədən  temperaturu,  su-duz  mübadiləsi,  turşu-qələvi 

müvazinəti,  zülal,  karbohidrat,  yağ,  duzlar və  ion tərkibi-elektrolitlərin -  Na,  K, 

Ca,  Mq,  P,  C1  miqdarı  və  s.)  nisbətən  saxlanması, tənzim olunması  prosesindən 

ibarətdir.  Əgər homeostazın  genetik  sabitliyi  mövcud  olmasaydı,  onda  insan və 

ali  çoxhüceyrəli  heyvanların  yaşaması və  həyat fəaliyyəti  qeyri-mümkün  olardı. 

Bu termin biologiya elminə  ilk dəfə Amerika filosofu və riyaziyyatçısı  İ.Kennon 

tərəfindən  daxil  edilib.  Heyvanlar  arasında  ən  təkmilləşmiş  və  formalaşmış 

homeostaz  məməlilərə  və  quşlara  məxsusdur.  Orqanizmdə  müxtəlif maddələrin 

nisbətən  sabit  saxlanması  əsasən  qan,  limfa,  haram  ilik  mayesi-likvor  və 

bağırsaq  şirəsində-ximusda  və  s.  maye  mühitdə  təmin  olunub.  Homeostazın 

pozulması  neyro-humoral  yolla  tənzimlənir  və  bərpa  olunur.  Məsələn,  homo- 

yoterm  (mühitdən  asılı  olmayaraq  sabit  temperatura  malik  olan)  heyvanların 

hüceyrələri  yalnız  homeostazın  sabit  olduğu  şəraitdə  öz  normal  funksiyalarını

97


dayanıqlı  və  dinamik  surətdə  davam  etdirir.  Həmin  hüdudun  astanasının- 

sərhəddinin  pozulması  orqanizmin  həyat  fəaliyyətinin  dəyişilməsi,  hətta  məhv 

olması  ilə  nəticələnir.  Homeostaz  həzm  traktı  və  tənəffüs  sistemində,  qan  və 

limfa  dövranında,  qaraciyərdə,  sümük  iliyində  baş  verən  proseslərin  hesabına 

təmin  edilir.  Belə  ki,  daxili  mühitə  həzm  sistemindən  zülallar,  karbohidratlar, 

yağlar,  su,  duzlar  və  vitaminlər,  ağciyərlərdən  0 2,  qaraciyərdən  onun  özündə 

sintez  olunan  bəzi  maddələr  (öd  turşuları  və  s.),  cinsiyyət  vəzilərindən 

hormonlar,  sümük  iliyindən  qanın  formalı  elementləri,  ürəkdən  mediatorlar 

(asetilxolin,  yaxud noradrenalin-simpatin),  böyrəklərdən isə  renin fermenti daxil 

olur.  Daxili  mühitdən  isə  böyrəklər  vasitəsilə  su,  ammonyak,  sidik  cövhəri  və 

turşusu,  müxtəlif qcyri-üzvi  maddələr,  həzm  traktı  ilə-duzlar,  sidik  cövhəri  və 

digər aralıq  məhsulları,  ağciyərlərlə  C 0 2  və  s.  qazlar ekskresiya-xiric  edilir.  Bu 

olduqca mürəkkəb proseslər daimi  və  fasiləsiz olaraq davam edir və orqanizmin 

homeostazı təmin olunur.  Homeostazın təmin  edilməsində  ən  başlıca funksiyam 

hüceyrə  mübadiləsi  yerinə  yetirir.  Daxili  mühitə  maddələr  yalnız  hüceyrə 

membranı  ilə  daxil  olur,  mübadilə  məhsullan-metabolitlər  isə  hüceyrədən 

çıxaraq  hüceyrəarası  mayedə  hər  hansı  bir  maddənin  çatışmaması,  yaxud  artıq 

olması  hüceyrələrin  funksiyasını  ya  gücləndirir,  ya  da  tormozlayır.  Məsələn, 

daxili  mühitdə  zülallar çatışmadıqda hüceyrələrdə  onların  sintezi  güclənir,  artıq 

olduqda isə-əksinə  proses baş verir. Hüceyrəarası  mayedə zülalların artıq olması 

hüceyrənin  ribonukleaza fermentini  fəallaşdırır  və  həmin  ferment  RNT-yə  təsir 

etdiyi  üçün  o,  zülal  sintezində  iştrakım  dərhal  dayandırır.  Daxili  mühitin  daimi 

sabitliyi neyro-humoral yolla tənzimlənir.

H omeokinez-

  orqanizmin  dəyişilmiş  xarici  mühit  şəraitində  həyat 

fəaliyyətini  davam  etdirməsi  üçün  olduqca  vacib  və  həyati  əhəmiyyətli 

funksiyalann-eneıjinin  ayrılması,  lokomator  fəallıq  (hərəkətetmə)-  daimi 

saxlanmasından  ibarət  olub,  bəzən  homeostazın  dəyişildiyi,  yaxud  ondan  asılı 

olmayan  şəraitdə  baş  verir.  Orqanizmin  homeostazınm  və  homeokinezin 

dayanıqlı  davamiyyəti  və  saxlanması  üçün  ən  vacib  şərtlərdən  biri  maddələr 

mübadiləsidir.



Maddələr  mübadiləsi

  (metabolizm)  -   xarici  ətraf  mühitdən  orqanizmə 

müxtəlif  maddələrin  daxil  olması  və  əmələ  gələn  parçalanma  aralıq 

məhsullarının  orqanizmdən  xaric  edilməsindən  ibarət  olmaqla,  bu  zaman 

yaranan  potensial  eneıji  ayrılaraq  kimyəvi,  mexaniki,  istilik  və  elektrik 

eneıjisinə  çevrilir.  Həmin  sərbəst  enerji  növləri  orqanizmdə  əzələ  işinin  həyata 

keçirilməsi, genetik sabitliyin, bədən temperaturunun daimi dinamik saxlanması, 

hüceyrənin  quruluş  və  funksiyalarının,  onun  böyümə  və  inkişafının  təmin 

olunması üçün istifadə olunur.  Metabolizm iki bir-biri ilə həm dialektik vəhdətdə 

olan,  həm  də  əks  istiqamətdə  gedən  prosesdən-assimilyasiya-anabolizm  və 

dissimilyasiya-katabolizm ibarətdir.

Anabolizm  -

  xarici  mühitdən  orqanizmə  daxil  olan  ən  bəsit  maddələrin 

hüceyrələr tərəfindən mənimsənilməsi və onlardan daha mürəkkəb birləşmələrin 

hasil olunmasıdır.





Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   55


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə