Dərslik I hiSSƏ Azərbaycan Respublikası Təhsil



Yüklə 26.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/55
tarix29.12.2016
ölçüsü26.66 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55

FƏ X R Ə D D İN   M U STA FA Y EV , ELDA R  H ÜSEYN O V

MƏMMƏD  SALMANOV



BAYTARLIQ TƏBABƏTİ 

GENETİKASI

Ali məktəblər üçün dərslik 

I HİSSƏ


Azərbaycan 

Respublikası 

Təhsil 

Nazirinin 



01.10.2010-cu  il  tarixli,  1275  saylı  əmri  ilə  ali 

məktəblər üçün dərslik kimi təsdiq edilmişdir.

BAKI  -  “ELM” -2 0 1 3


Elmi  redaktor:  Ramiz Səfərov -  

Baytarlıq elmləri doktoru, professor

R edaktor:  Rübail Allahverdiyev  -  



ADAU-nunprofessoru

Rəyçilər:  Ələddin Əsgərov 

-  

ADAU-nun professoru,  baytarlıq

elmləri doktoru,  əməkdar elm xadimi

Pənah Muradov  -  



AMEA-nın müxbir üzvü,

biologiya elmləri  doktoru

Məcnun Babayev -  



BDU-nun «Təkamülün genetikası» kafedrasının 

professoru,  biologiya elmləri doktoru,

Canbaxış Nəcəfov  -  



ATU-nun «Tibbi biologiya və genetika» 

kafedrasının müdiri,  biologiya elmləri 

doktoru, professor

Nizami  Seyidəliyev 



-  ADAU-nun elm və texnika üzrə

prorektoru,  biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, 

dosent

Səhman Bayramov  -  



Azərbaycan Elmi Tədqiqat Baytarlıq 

İnstitutunun  (Az.ETBİ) direktoru, 

baytarlıq üzrə fəlsəfə doktoru

M ustafayev  F,  Hüseynov  E,  Salmanov  M.  Baytarlıq  təbabəti  genetikası.  Ali 

məktəblər üçün dərslik.  Bakı:  «Elm», 2013, səh.

Dərslikdə  genetikanın  pıedmeti,  məqsəd  və  vəzifələri,  əhəmiyyəti,  qısa  inkişaf  tarixi, 

tədqiqat  üsulları,  qanunları,  irsiyyətin  maddi  əsaslan,  xromosom  nəzəriyyəsi,  irsiyyət  və 

dəyişkənlik,  ontogenezin,  cinsiyyətin,  populyasiyanın,  immunitetin  genetikası,  genetik  kod  və 

informasiyalar,  onların  saxlanması,  ötürülmə  və  realizasiya  olunması  mexanizmi,  dəyişilməsi 

geniş və ətraflı şərh olunmuşdur.  Mkroorqanizmləıin və virusların genetikası,  heyvan və quşların 

anomaliyalan,  irsi  və  teratogen xəstəliklər,  qan  qruplan  və  biokimyəvi  polimorfizm,  heyvanların 

ümumdünya genetik resurslarının müasir durumu, ekopatologiyalar və s.  məsələlər də dərslikdə öz 

əksini  tapmışdır.  Dərslik  ADAU-nun 

baytarlıq  təbabəti,  əzcaçıhğı,  zootexnik,  aqronomluq, 

biologiya,  ekologiya,  balıqçılıq  və  balıqçılıq  təsərrüfatı  işi  ixtisasları  üzrə  təhsil  alan  tələbələr, 

magistrlər  və  doktorantlar  üçün  nəzərdə  tutulmuşdur.  Həmçinin  digər  universitetlərin  tibb, 

biologiya,  tibbi  biologiya  ixtisaslarında  oxuyan  tələbələr,  magistrlər,  ali  məktəblərin  müəllimləri, 

baytarlıq  təbabəti,  tibb  və  biologiya,  genetika,  biotexnologiya,  mikrobiologiya,  aqronomluq 

sahəsində  çalışan elmi  işçilər,  mütəxəssislər,  orta məktəblərin biologiya  müəllimləri  və  şagirdləri 

də  istifadə  edə bilərlər.  Mikrobiologiya,  virusologiya,  molekulyar biologiya,  gen  mühəndisliyi  və 

biotexnologiyanm  elmi-texniki  tərəqqisinin  ən  yeni  nailiyyətlərinin  əsərdə  geniş  təsvir  olunması 

oxucu kütləsinin arealının daha da artması üçün əsash zəmin yaradır.

© “Elm” nəşriyyatı, 2013



ELMİ REDAKTORDAN

Müasir qloballaşma dövrü elmi-texniki tərəqqinin dayanıqlı və davamlı 

inkişafa inteqrasiyasının sürətlə davam etməsi və bütün elmlərin,  o cümlədən 

biologiya,  təbabət,  baytarlıq  təbabəti,  molekulyar  biologiya,  gen  mühən­

disliyi  və  biotexnologiya  sahəsində  fundamental-tətbiqi  xarakterli  tədqi­

qatların diapozonunun çox genişlənməsi ilə səciyyələnir. Lakin bütün bioloji 

elmlərin, xüsusilə təbabət və baytarlıq təbabətinin dinamik tərəqqisi və inki­

şafının  əsasında  genetika  elmi  durur.  Məhz  genetika  elminin  yeni  elmi 

nailiyyətləri bioloji elmlər, o cümlədən təbabət, baytarlıq təbabəti, tibbi bio­

logiya,  Baytarlıq təbabəti  biologiyası mikrobiologiya,  immunologiya, viruso- 

logiya,  bioetika,  gen  mühəndisliyi  və  biotexnologiya  sahəsində  yeni  və 

səmərəli nailiyyətlər qazanıla bilər.  Molekulyar biologiyanın ən yeni, müasir 

sahələri  olan  gen  mühəndisliyi  və  biotexnologiya  genlər  səviyyəsində 

öyrənilir və bu üsulla həm aqrar sahənin, həm də sənayenin, xüsusilə tibbi və 

baytarlıq  sənayesinin  sürətli  inkişafı  təmin  olunacaqdır.  Qeyd  edilənlər 

genetika,  molekulyar  genetika,  immunogenetika  və  ekoloji  genetika  elmi 

istiqamətlərinin daha sürətlə inkişaf etməsi bütün dünya ölkələrində Davamh 

İnsan  İnkişafımn  təmin  olunmasında  müstəsna  əhəmiyyətə  malik  olduğunu 

bir  daha  təsdiqləyir.  Bu  baxımdan  ölkəmizdə  ilk  dəfə  olaraq  tərtib  edilən 

«Baytarlıq təbabəti genetikası» adlı ali məktəb dərsliyini biologiya, baytarlıq 

təbabəti,  təbabət,  biotexnologiya,  gen  mühəndisliyi,  tibbi  biologiya,  elm­

lərinin  ən  böyük  elmi-pedaqoji  nailiyyəti  kimi  dəyərləndirmək  lazımdır. 

Müəlliflərin  uzun  müddətli  elmi-pedaqoji  fəaliyyəti,  təcrübəsi,  yüksək  elitar 

elmi  eridusiya  və  intellektual  səviyyəyə  malik  olması  və  həmin  dərsliyin 

hazırlanması üçün  14 ildən artıq çox gərgin işləməsi, böyük əmək sərf etməsi, 

fundamental-tətbiqi  və  xüsusi  elmi,  nəzəri-praktiki  əhəmiyyətli  ali  məktəb 

dərsliyinin  müasir  dünya  təhsilinin  tələblərini  ödəyən  səviyyədə  tərtib 

olunmasına zəmin yaratmış və böyük stimul vermişdir.

Dərslik  klassik  və  müasir  dünya  ədəbiyyatı,  eləcə  də  vətən  alimlərinin 

məlumatları və ədəbiyyatlarına istinad  olunmaqla, mövcud ali məktəb dərs­

likləri  və  «Baytarlıq  təbabəti  genetikası»  fənninin  tədris  proqramı  əsasında 

tərtib edilmiş,  elmi yeniliklərlə  çox zəngin və  olduqca maraqlı,  ensiklopedik 

xarakterli,  fundamental bir əsərdir. Dərslikdə genetikanın məqsədi, vəzifələ­

ri,  inkişaf  tarixi,  elmin  inkişafında  dünya  və  vətən  alimlərinin  xidmətləri, 

genetikanın  müayinə  üsulları,  irsiyyətin  sitoloji  və  molekulyar  əsasları,  xro- 

mosom  nəzəriyyəsi,  cinsiyyətin,  ontogenezin,  populyasiyaların,  mikroorqa- 

nizmlərin,  virusların  genetikası,  immunogenetikanın  əsasları,  qan  qrupları 

və  biokimyəvi  polimorfizm,  kənd  təsərrüfatı  heyvanları  və  quşların  genetik 

anomaliyaları, xəstəliklərə irsi davamlılıq və həssaslıq, mühit və ekoloji amil­

lərinin təsiri, heyvanların ümumdünya genetik rezurslarının müasir durumu, 

qlobal  ekoloji  böhran  və  kataklizmlərin  genetik  aspektləri  və  s.  elmin  həm 

klassik,  həm  də  yeni,  son  və  müasir  nailiyyətləri  və  inkişaf  etmiş  dünya 

ölkələri alimlərinin məlumatları əsasında geniş və müfəssəl şərh olunub.


Şərh  olunan  bütün  mövzular  bir-birini  tamamlayır,  onların  arasında 

qarşılıqlı dialektik və fəlsəfi vəhdət  təşkil edir.  Ayrı-ayrı mövzularda heyvan 

və  quşların  endemik  növlərinin  genefondunun  qorunub  saxlanmasına  və 

mühafizə  olunmasına,  çoxlu  sayda  rəngli  və  rəngsiz  foto  təchizatına  xüsusi 

önəm verilməsi dərsliyin daha  da  qiymətli və oxunaqlı  olmasına ümdə zəmin 

yaradır.  Genetika,  molekulyar  biologiya,  gen  mühəndisliyi  və  biotexnologi­

yanın  yeni,  son  elmi-praktiki  əhəmiyyətli  nailiyyətlərinin  şərh  olunmasına 

kitabın  bütün  fəsillərində  olduqca  önəmli  yer  verilmişdir.  Hər  bir  fəslin 

bişlanğıcmda  və  ayrı-ayrı  mövzuların  mətnində  dünya  şöhrətli,  korifey 

alimlərin  və  tarixi  şəxsiyyətlərin  dəyərli  kəlamlarının,  qiymətli  sözlərinin, 

fikirlərinin  şərhinə  geniş  yer  verilməsi  həm  yenilik,  həm  də  dünya  elminə, 

təhsil  sisteminə  inteqrasiya  kimi  dəyərləndirilməklə,  müəlliflərin  kəşfi  hesab 

edilməlidir.  Əsərdə  nəinki  baytarlıq  təbabəti  və  heyvanların  genetikasının 

əsas məsələləri, eləcə də ümumi genetika,  biologiya və təbabətin qlobal prob­

lemləri,  insan  və  hər  bir  ailə  üçün  ümdə  sayılan  aspektlər  (gen  pozğum 

luğunun  törətdiyi  sindromlar,  cinsiyyətin  genetikası,  rezus  amili  və  qan 

qrupu ilə bağlı olan məsələlər və s.) şərh olunduğu üçün o, bütün oxucularda 

böyük  maraq  doğuracaq  və  oxucular  ondan  çox  bəhrələnəcəkdir.  Güman 

edirik  ki,  ölkəmizdə  ilk  dəfə  olaraq  tərtib  olunan  həmin  dərslik  baytarlıq 

təbabəti və onunla  qırılmaz vəhdət təşkil edən  bioetika,  biologiya və təbabət 

sahəsində  yüksək  ixtisaslı  kadr  potensialının  hazırlanmasına  pozitiv  təsir 

göstərəcəkdir.  Dərslik  hazırlanarkən  200-dən  artıq  dünya,  xüsusilə  Rusiya 

Federasiyası  və  vətən  alimlərinin  klassik  və  müasir  dərslik,  dərs  vəsaiti, 

monoqrafiya,  kitab  və  elmi  məqalələrinə  istinad  olunması  onun  fundamen­

tal  və  olduqca  dəyərli,  oxunaqlı  bir  əsər  olmasına  çox  böyük  zəmin  yaradır 

və maraq dairəsini daha da artırır.  Dərslik təkcə «Baytarlıq təbabəti və əcza­

çılıq»  fakültəsinin  tələbələri  üçün  deyil,  həm  də  Tibb  Universiteti  və 

kolleclərinin və bioloji təmayüllü bütün ali məktəb fakültələrinin müəllimləri, 

tələbələri,  magistrlər,  doktorantlar  və ümumilikdə  isə  geniş  oxucu  ictimaiy­

yəti, yeni ailə qurmağa  səy  göstərənlər  və gənc  reproduktiv  ailələr və şagird­

lər üçün  də  çox  qiymətli və dəyərli töhfə olacaqdır.  Güman  edirik  ki,  müasir 

dünya,  xüsusilə  Qərb və Avropa  dövlətlərinin  elmlərinə  inteqrasiya  edən hə­

min dərslik ölkəmizin  elmi elitar ictimaiyyəti arasında  olduqca  böyük maraq 

doğuracaq,  rəğbətlə  qarşılanacaq,  yüksək  dəyərləndiriləcək  və  sevilə-sevilə 

oxunacaqdır.

Ramiz Səfərov 



Baytarlıq elmləri doktoru, 

professor

ÖN SÖZ

«Elm  sərvətdən  daha  qiymətlidir.  Çünki 

sərvəti  sən  qoruyursan,  amma  səni  elm  qo­

ruyur».

Həzrəti Əli

«Siz  həmişə  özünüzdən  soruşmalısınız: 

mən öz təhsilim və  Vətənim üçün nə etmişəm? 

Yorulmadan  oxuyun  və  işləyin,  onda  xoş­

bəxtlik Sizin  üzünüzə güləcək və  bəşəriyyətin 

gələcəyi  naminə mütərəqqi nəsə  edəcəksiniz. 

Əgər bu uğurlara nail ola bilməsəniz də mən 

bacardığımın 

«hamısını 

etdim» 

sözünü 

deməyə haqqınız olsun».

Lui  Paster  (27  dekabr  1892-ci  ildə 

Fransa  akademiyasının  məşhur  Sorbonnı 

zalında 70 illik yubileyindəki çıxışından)

«İnsanın  sağlamlığı,  ekoloji  vəziyyət, 

udduğumuz hava,  içdiyimiz su -  bütün bunla­

ra biz çox böyük  diqqət  göstərməliyik».

İlham Əliyev

XXI  əsr  bəşəriyyətin  tarixinə  mədəniyyətlərarası  sivilizasiyaların  dialoqu, 

elmi-texniki  tərəqqinin  dinamik  düz  xətlə  yüksələn  inkişafı  və  bütün  dünya 

ölkələrinin  Davamlı  İnkişafa  inteqrasiyası  əsri  kimi  daxil  olmuşdur. 



İnformasiya  və  Kommunikasiya  Texnologiyalarının  (İKT),  internet 

şəbəkəsi  və  kompyüter  sisteminin,  robot  texnikasının,  nanotexnologiyanın 

insanın  həyatının  bütün  sferalarında  tətbiq  olunması  bəşəriyyətin  Davamlı 

İnkişafının  intensiv  xarakter  almasına  çox  böyük  zəmin  yaratmış  və  təkan  ver­

mişdir. 

Nanotexnologiya  -

  XXI  əsrin  ən  mütərəqqi,  yeni  texniki  tərəqqisi 

olmaqla, 

İnformasiya  Cəmiyyətinin

  formalaşması  üçün  müasir  elmi  nailiy- 

yətldərdən  və  texnologiyalardan  istifadə  olunması  nəticəsində  daha  sadə,  kiçik 

ölçülü,  partativ,  yüksək  dəqiqliyə  malik  olan  cihaz  və  telekommunikasiya 

vasitələrinin  yaradılmasından  və  onların  geniş  istifadə  olunan  sahələrinin,  o 

cümlədən  aqrar,  biologiya,  baytarlıq  təbabəti  və  təbabət  elmlərinin  intensiv  və 

çox  sürətli  inkişafı  üçün  də  geniş  yol  açmışdır.  Biologiyanın  yeni  və  elmi- 

praktiki  cəhətdən  ən  səmərəli  sahəsi  olan  molekulyar  biologiya  təbabətin  və 

baytarlıq  təbabətinin  qlobal  və  prioritet  problemlərinin  radikal  həlli  yollarının 

işlənib  hazırlanmasını  təmin  etmiş,  olduqca  uğurlu  nailiyyətlərə  və  nəticələrə 

nail olunmuşdur.

6


Molekulyar  biologiya  bəşəriyyət  üçün  fundamental-tətbiqi  və  nəzəri 

əhəmiyyətli,  geniş  diapozmlu  və  mütərəqqi  elm  sahəsi  olmaqla,  hazırda  onun 

aşağıdakı müasir və prioritet sahələri formalaşmışdır:

-  Molekulyar genetika

-  Molekulyar sitologiya

-  Molekulyar fiziologiya

-  Molekulyar biokimya

-  Molekulyar mikrobiologiya

-  Molekulyar virusologiya

-  Molekulyar biofızika

-  Molekulyar immunologiya

-  Molekulyar immunogenetika

-  Molekulyar enzimologiya

-  Genetika (gen) mühəndisliyi

-  Biotexnologiya

-  Vaksinologiya və s.

Əlbəttə,  bu  elm  sahələrinin hamısının  əsasında hüceyrə,  onun  orqanoidləri, 

xüsusilə  xromosom  dəstləri  (yığımları)  və  genlər  durmaqla  onlar  molekulyar 

biologiyanın  əsas  maddi  bazasını  və  tədqiqat  obyektini  təmin  edir.  Həmin  elm 

sahələri  bir-biri  ilə  qarşılıqlı  dialektik  vəhdət  təşkil  edir,  onların  arasında 

qırılmaz  bağlılıq  vardır.  Bunun  başlıca  səbəbi  isə  həmin  elmlərin  tədqiqat 

obyekti  kimi  məhz  hüceyrədən,  onun  orqanoidlərindən  və  digər  kom­

ponentlərindən  genetik  marker

 

formasında  istifadə  olunmasıdır.  Materiyanın 



bütün  canlı  aləminin  (mikroflora,  makroflora,  mikrofauna,  makrofauna) 

mövcudluğu,  onların  həyat  fəaliyyəti,  öz  nəsilləri  və  populyasiyalarının 

dayanıqlı,  davamlı  inkişafı  yalnız  hüceyrədə  gedən  metabolizm  prosesi 

(maddələr mübadiləsi) və onun formaları olan anabolizm (assimilyasiya prosesi) 

və  katabolizm  (dissimilyasiya  prosesi),  dezoksiribonuklein  (DNT)  və 

ribonuklein (RNT) turşuları, orqanoidlər və s. hesabına təmin olunur. Lakin canlı 

aləmin  nəslinin,  populyasiyalarının,  morfoloji  və  funksional  xüsusiyyətlərinin, 

irsiyyətinin,  cins  və  növlərinin,  cinsiyyətinin  saxlanmasının  əsas  apancı 

komponenti və  daşıyıcısı  məhz xromosomlar və genlərdir. Xromosomlar, genlər, 

onların quruluşu, morfofunksional xüsusiyyətləri, o cümlədən təminatçısı olduğu 

irsiyyət,  dəyişkənlik,  ontogenez,  hüceyrədə  baş  verən  bütün  proseslərin 

molekulyar mexanizmi məhz genetika elmi vasitəsilə öyrənilir və tədqiq olunur.



Genetika -  bütün  biologiya elmlərini birləşdirən,  onları istiqamətləndirən, 

materiyanın  canlı  aləminin  mütəşəkkilliyinin  mövcud  olan  səviyyələrində 

(molekulyar,  submolekulyar, hüceyrə, toxuma, orqan,  orqanlar,  üzvlər sistemi, 

orqanizm  və populyasiya),  onun  iki  başlıca prioritetinin-irsiyyət  və  dəyişkən­

liyin,  eləcədə  ontogenezin,  cinsiyyətin,  çoxalmanın fəlsəfi,  dialektik  qanunlar 

əsasında  və  onunla  dialektik  vəhdətdə  öyrənilməsi  ilə  məşğul  olan  bəşəri, 

planetar  əhəmiyyətli,  mütərəqqi  düzxətlə  yüksələn,  dinamik  sürətlə  inkişaf 

edən,  fundamental-tətbiqi  və  nəzəri  xarakterli  elm  sahəsidir.

 

Əgər  genetika 



elminin  əsas  tədqiqat  obyektləri-hüceyrə,  onun  orqanoidləri  və  komponentləri,

7

xüsusilə  xromosomlar  və  genlər  olmasaydı,  canlı  materiyanın  və  onun 

amillərinin mövcudluğu heç bir vəchlə mümkün olmazdı.  Çünki canlıların bütün 

həyat  fəaliyyəti,  çoxalması,  böyüməsi,  inkişafi,  fizioloji  və  biokimyəvi 

prosesləri,  nəslin  davamı,  əlamət  və  xassələrin  gələcək  nəsil  törəmələrinə 

keçməsi, populyasiyalann dayanıqlı inkişafi və s. məhz genetikanın əsas tədqiqat 

obyekti  sayılan  hüceyrə,  xromosom  və  genlər  vasitəsilə  təmin  və  icra  olunur. 

Genetika  elminin  molekulyar  biologiyanın,  seleksiyanın,  təbabətin,  baytarlıq 

təbabətinin, 

bitkiçiliyin, 

heyvandarlığın, 

gen 

mühəndisliyinin, 



biotexnologiyanın, 

tibbi  biologiyanın, 

ekologiyanın 

və 


ətraf  mühitin 

mühafizəsinin,  ekoloji  genetikanın,  təkamülün  öyrənilməsinin  inkişafi  və  tərəq­

qisində  çox  böyük  rolu  vardır.  Bütün  qeyd  edilənlərə  baxmayaraq,  genetika 

elminin  başlıca  prioriteti  irsiyyət,  dəyişkənlik,  ontogenez,  onlann  yaranma 

mexanizmi  və  dinamikasının  öyrənilməsindən  ibarətdir.  Baytarlıq  təbabəti 

genetikası  isə  daha  geniş  diapozona  malik  planetar,  regional  və  lokal 

problemlərin-bütün  növ  heyvanların,  quşlann,  anların,  balıqlann  genetik 

aspektlərinin fəlsəfə və təbabət elmləri ilə qarşılıqlı, qınlmaz bağlılıq formasında 

öyrənir.  Müasir genetika elminin aşağıdakı istiqamətləri vardır:

-  Heyvanlann ümumi genetikası və biometriya

-  Tibbi genetika

-  Baytarlıq təbabəti genetikası

-  Aqronomluq genetikası  (bitkiçilik genetikası)

-  Molekulyar genetika

-  İmmunogenetika

-  Fizioloji genetika

-  Ekoloji genetika

-  Biokimyəvi genetika

-  Populyasiya genetikası

-  Genetika mühəndisliyi

-  Riyazi genetika

-  Ontogenezin genetikası

-  Mutagenez

-  Sitogenetika

-  Genetik bioetika

Materiyanın  canlı  aləminin təkamülünü təmin  edən  başlıca  amillər  irsiyyət 

və  dəyişkənlik  hesab  olunub.  İrsiyyət  -   genetik  informasiyaların  nəslə 

verilməsi, nəsil və populyasiyalar arasında maddi və funksional varisliyi,  onto- 

genezi  təmin  edən,  nəsildə  valideyin fərdlərə  məxsus  olan  səciyyəli  xüsusiy­

yətlərin  (əlamət və xassələrin) formalaşmasını təmin  edən  hadisədən  ibarətdir. 

İrsiyyət həm  də müxtəlif nəsil törəmələrində mövcud olan fərqli xüsusiyyətləri 

saxlayan  hadisə  sayılır.  Dəyişkənlik  -   canlı  aləmin  irsiyyətinin  qeyri-stabil 

olmasını  xarakterizə  etməklə  genlərin  dəyişilməsindən,  ontogenez  zamanı 

genlərin  dəyişilmiş  formasından  ibarət  olan  mürəkkəb  prosesdir.  Genetik 

informasiyalar ümumiləşmiş formada aşağıdakı prinsip əsasında ötürülür:

8


DNT 

I tNT  — zrHal  sintezi. Məşhur çex alimi, avqust kilsəsinin rahibi 

(Bmo  şəhəri)  İohan  Qreqor  Mendel  noxud  bitkisi  (Pisum  sativum)  üzərində 

apardığı  təcrübələrlə  genetika elminin elmi əsasını  qoymuş,  De-Friz,  K.Korrens 

və  E.Çermak  35  ildən  sonra  onun  kəşfini təsdiq  etmiş,  Tomas  Çent  Morqan  və 

onun tələbələri  isə  irsiyyətin  xromosom nəzəriyyəsini  yaratmışdır.  Həmin tarixi 

kəşflər genetikanın sonrakı inkişafına çox böyük təkan və stimal vermişdir.

Genetika canlı  aləmi tədqiq edən, geniş və ətraflı öyrənən ən mürəkkəb, çox 

şaxəli,  eləcə  də  olduqca  maraqlı  elmdir.  Erkək  və  dişi  fərdlərin  doğulması, 

törəmələrin  bəzi  əlamətlərə  görə  əcdadlarına oxşaması,  qadından  uşaq,  inəkdən 

buzov,  qoyundan  quzu,  toyuqdan  cücə,  bal  arısından  yalnız  bal  arısının  və  s. 

törəməsinin  səbəblərini  yalnız  genetika  elmi  araşdırır  və  aşkarlayır.  Genlərin 

ciddi  nəzarəti  olmadan  canlı  aləmin  ayn-ayrı  fərdlərinin  orqanizmdə  heç  bir 

fizioloji,  biokimyəvi,  metabolik,  çoxalma və  s.  proses  icra oluna bilməz.  Lakin 

bütün  proseslər,  o  cümlədən  ontogenez  yalnız  ətraf  mühitlə  dialektik  vəhdət 

fomasmda baş  verə  bilər.  Dünya şöhrətli,  dahi  filosoflar K.Marks və  F.Engelsin 



«Alman  ideologiyası»,

 

F.Engelsin  «Təbiətin  dialektikası»



 

adlı  klassik 

əsərlərində  qeyd  edilmişdir  ki,  «tarixin  salnaməsi təbii əsaslardan  və  insanın 

təbiətə  təsirindən  yaranan  dəyişikliklərdən  başlayır,  hər  bir  iqtisadi-sosioloji 

təhlillə  müəyyən  edilir».

 

K.Marks  yazır  ki,  «təbiət  çox  səxavətli  olmaqla 



insanın  əlindən  uşaq  kimi  tutub  aparır,  onun  şəxsi  inkişafını  təmin  edir». 

Təbiətlə  orqanizmlərin  dialektik  vəhdəti  klassik  alman  fəlsəfəsinin  baniləri 

Hegel  və  Feyerbax  tərəfindən  də  əsaslı  təhlil  olunmuş  və  konsepsiyalarında 

özünün  müfəssəl  əksini  tapmışdır.  Ümumiyyətlə,  genetika  elminin  bütün 

prioritet  aspektləri  fəlsəfənin,  dialektik  materializmin  mövcud  qanunları  və 

qanunauyğunluqlarına uyğun  olmaqla onlarla qınlmaz vəhdət təşkil  edir,  fəlsəfi 

müstəvi  çərçivəsində  öyrənilir  və  təhlil  olunur.  Genetika,  immunogenetika, 

ekoloji  genetika,  genetik  bioetika və  molekulyar genetikanın  qlobal problemləri 

məhz  fəlsəfənin  «Əksililiklərin  vəhdəti  və  mübarizəsi»,  «İnkarı  inkar», 

«Kəmiyyət  dəyişikliklərinin  keyfiyyət  dəyişikliklərinə  keçməsi»

 

və  s.  qanunları 



və  müvafiq  kateqoriyaları  baxımından  və  onlann  bazisində  öyrəinlir.  Bu 

baxımdan  baytarlıq  təbabəti  genetikası,  ümumilikdə  isə  genetika  fəlsəfə  ilə 

olduqca  böyük  dialektik  vəhdət  təşkil  edir.  Çünki  bu  elmlərin  əsas  məqsədi, 

məhz 


canlı 

materiyanın  öyrənilməsi  və  populyasiyalann  irsiyyətinin, 

mövcudluğun davam etdirilməsindən ibarətdir.

Genetikanın  üsullarının  tətbiqi  sayəsində  molekulyar  biologiyanın  sonuncu 

mütərəqqi  elm sahələri-gen  mühəndisliyi

 

və biotexnologiya



 

çox dinamik sürətlə 

inkişaf 

etməyə 


başlamışdır. 

Molekulyar 

genetikanın, 

sitologiyanın, 

mikrobiologiyanın,  virusologiyanın,  biokimyanın,  biofizikanın,  elektronikanın 

və  s.  elmlərin  inkişaf  etməsi  sayəsində  biotexnologiya  daha  sürətlə  inkişaf 

etməyə  başladı.  Planetimizdə  əhalinin sürətlə artması və bununla da təbii  ehtiyat 

mənbələrinin  tədricən  azalması  xammal,  kənd  təsərrüfatı  və  xalq  təsərrüfatı 

məhsulları  emal  edən müəssisələrin iş  şəraitinin yenidən qurulmasını  tələb edir. 

Biotexnoloji  proseslər  dedikdə  istehsalda kompleks  proseslər,  biokatalizatorlar, 

həmçinin  müxtəlif  bioloji  sistem  (bitki,  heyvan,  toxuma  hüceyrələri  və  s.)




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə