Dərslik I hiSSƏ Azərbaycan Respublikası Təhsil



Yüklə 26.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/55
tarix29.12.2016
ölçüsü26.66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55

22

və  təqdirəlayiq  xidmətlərini  nəzərə  alaraq  onların  elmi-tədqiqatlarının  prioritet 

istiqamətləri  və  yaradıcılığı  haqqındakı  məlumatlar  müvafiq  fəsillərdə  şərh 

olunmuşdur.  Güman  edirik  ki,  xalqımızın  gələcəyi  olan  gənclərimiz, 

tələbələrimiz,  şagirdlərimiz  və  bütün  oxucular  milli  genetika  elmimizin 

sələflərinin, korifey alimlərimizin yaradıcılığı, elmi axtarışları və nailiyyətləri ilə 

tanış  olduqdan  sonra müvafiq nəticə  çıxaracaq,  onların  keçdiyi  çox  şərəfli  elmi 

irsi örnək kimi qəbul edəcək, yollarını davam etdirəcək və bu elmə böyük maraq 

göstərəcəklər.  Çünki  bütün  bioloji,  tibbi,  baytarlıq  təbabəti  və  aqrar təmayüllü 

elmlərin əsas məsələləri, məhz hüceyrə, xromosom və gen səviyyəində öyrənilir. 

İstər  tibbi,  istərsə  də  baytarlıq  təbabəti  həkimləri  hazırda  bütün  patologiyaları 

yalnız  genetik  səviyyədə  öyrənirlər.  Baytarlıq  təbabəti  genetikasının  əsas 

müddəalarını  bilmədən  heç  bir  patologiya  ilə  mübarizə  aparmaq,  onun 

qarşısını  almaq  qeyri-mümkündür.  Yüksək  ixtisaslı,  səriştəli  həkim  olmaq 

üçün  baytarlıq təbabəti genetikası elmini, onun başlıca qanunauyğunluqlarını 

və  prinsiplərini  dərindən,  mükəmməl  və  ətraflı  öyrənmək  lazımdır.  Əks 

təqdirdə  məşhur  Hippokrat  andına  sadiq  qalmaq  qeyri-mümkündür.

 

Həkim 



bilməlidir  ki,  bütün  xəstəliklər,  patologiyalar  məhz  hüceyrə  səviyyəsində  baş 

verir,  hər bir  dəyişikliyin  əsasını  genetik  amillərin  (xromosomlar,  genlər)  arxi- 

tektonikasımn  normal  strukturunun  pozulması,  mutagenezə  uğraması  və  modi- 

fikasiyası təşkil edir. Atalar sözümüzdə çox qiymətli və müdrik bir kəlam vardır: 



«Nə  var  dövlət,  nə  də  şan  şöhrət insanı xoşbəxt edə  bilməz  Yalnız sağlamlıq 

insanın  ən böyük sərvəti və xoşbəxtliyidir». Sağlamlığın rəhni isə təmiz torpaq, 

su,  hava və  ekoloji cəhətdən 

sa f və keyfiyyətli yeyinti məhsullarıdır.  «Qafqaz 

dünyanın  zəngin  təbiət muzeyidir. 

Onun  bir parçası  olan Azərbaycan  misilsiz 

gözəlliklər  diyarıdır.  Burada  Yerin  altı 

tükənməz  xəzinə,  üstü  isə  canlı 

muzeydir» (akademik Həsən  Əliyev).

«İşdə  Qafqaz...  səfalı bir məna.

Allah-Allah nədir bu abi-hava?

Nə qədər şairanə bir xilqət 

Yerə enmişdir adətən cənnət»

(Hüseyn  Cavid)

Əlbəttə,  bu  canlı  muzeyin  ən  qiymətli  bioloji  varlığı  insandır,  xalqımızdır. 

Tibb və baytarlıq təbabəti həkimləri isə bu canlı muzeyin ən başlıca qoruyucusu və 

keşikçisi  olmalı,  dahi  Hippokratın  tarixi  və  bəşəri  andına  sadiq  qalmalıdır.  Dahi 

filosof  şairimiz  N.Gəncəvi  məşhur  «Xəmsə»-sində  təbabəti  yalnız  insan 

sağlamlığı kimi  deyil, bütün bəşəriyyətin  sağlamlığı kimi təsvir etmişdir. Dahi 

M.Füzuli də təbabətə analoji mövqedən yanaşmışdır.

«Yoxdu bu rüsvalığın dərdinə dərman, ey təbib,

Eyləmə rüsvay özün, həm qəlbimi qan, ey təbib!

Olmaq istərsən əgər asudə qoy rahət məni,

Dərdimin yox çarəsinə çünki imkan, ey təbib!

23


Sən qan almaqla yəqin bir fayda verməzsən cana,

Şövqi-ləlin gəl çıxar mümkünsə candan, ey təbib!

Məqsədim açmaq deyildi dərdimi əsla sənə,

İstədim pünhan edim, səndən nə pünhan, ey təbib!»



(Məhəmməd Füzuli)

Gənclərimiz təbabətin və  baytarlıq təbabətinin bazasını  təşkil edən genetika 

elminin  böyük  perspektivə  malik  bioloji  elm  sahəsi  olduğunu  nəzərə  alıb, 

sələflərimiz  olan  korifey  alimlərimizin

 

elmi  irsində  boşluğun  yaranmasına  yol 



verməməli  və  onlann  davamçıları  olmalıdır.  Genetika  olduqca  çətin,  mü­

rəkkəb,  fundamental,  zəngin,  lakin  perspektivli  və  maraqlı  elm  sahəsidir. 

Gənclərimiz  onun  çətinliklərindən  qorxmamalı  və  korifey  alimlərimizdən  sonra 

yaranan  böyük  bir  yarğanın  əmələ  gəlməsinin  qarşısını  almalı  və  onunla  ciddi 

mübarizə  aparmalıdır. Bu  boşluq  artıq yaranıb,  onun  radiusu və diapozonu  isə 



get-gedə  daha  da  dərinləşir,  genişlənir  və  keçilməz  sədd yaradır.

 

Bu  isə  milli 



elmimizin  inkişafı,  tərəqqisi  üçün  ciddi  maneçilik  törədə  bilər.  Çünki  ölkəmiz 

hazırda insan həyatının bütün  sferalarında dünya ölkələri arasında çox böyük və 

dinamik  sürətlə  inkişaf edən  bir ölkəyə  çevrilib.  Milli  elmimizin bütün  sahələri, 

o  cümlədən genetika elmi  də  bu  inkişafın  axınına qoşulmalı,  ölkəmizin  ümumi, 

davamlı  və  dayanıqlı  inkişafı  ilə  uzlaşmalı  və  həmahəng  olmalıdır.  Dünya 

şöhrətli, dahi filosof K.Marks

 

yazmışdır:



«Elmdə  şahraq  yol yoxdur.  Bu  yol  daşlı-kəsəkli,  tikanlı-kollu,  enişli-yoxuşlu, 

dərəli-təpəli,  nahamar,  çətin  bir yoldur.  Ancaq  bu yol özfl  üçün, gec-tez mütləq bir 

çıxış yolu,  hamar  ağır tapacaqdır».  «Elm  və  tərəqqinin  ən xarakterik cəhəti bizim 

dünyagörüşümüzə tədricən yeni-yeni sahələr və üfüqlər bəxş etməsidir» (Lui Paster). 

Əminliyimizi, məmnuniyyətlə bildiririk ki, tezliklə ölkəmizdə gənclərdən ibarət olduqca 

böyük  bir  genetiklər  ordusu  yetişəcək  və  beləliklə  də  elmimizdə  boşluğun,  fasilənin 

qarşısı  mütləq  alınacaqdır.  Müəlliflər  isə  böyük  məmnunluq  və  nikbinlik  hissi  ilə 

genetiklərdən  ibarət gənc  alimlər ordusuna yalnız və  yalnız  uğurlar, yeni  elmi kəşflər 

arzulayır.  Elmi estafet və  söz indi onlara verilir, vətənpərvərlik estafeti də məhz onlara 

xas olan xüsusiyyətlər kimi dəyərləndirilir.  Ulu öndər Heydər Əliyev həmişə ziyaldan, 

alimləri və  elmi çox yüksək dəyərləndirmiş və qiymətləndirmişdir:

 

«Xalq  həmişə öz 



ziyalıları, öz mədəniyyəti, öz elmi ilə tanmır. Görkəmli şəxsiyyətlər xalqın zəkasını, 

elmini, mədəniyyətim, mənəviyyatını dünyaya nümayiş etdirir».

«Edəməm tərk, Füzuli, səru-kuyin yarın,

Vətənimdir, Vətənimdir, Vətənimdir, Vətinim!»



(Məhəmməd Füzuli)

«Yarat bir əsər ki, adın ucalsın 

Sən ölüb gedərkən yadigar qalsın».

(Ə.  Cami)

«Min Qazaxda köhlən ata 

Yalmanman yata-yata 

At qan tərə bata-bata,



24

Göy yaylaqlar belinə qalx,

Kəpəz dağdan Göy-gölə bax».



(Səməd Vurğun)

«Ürəyimdə o qədər sevgi varımdır Vətənə,

Necə ki, bülbül olur aşiq çəmənə».

{Əliağa  Vahid)

«Vətən daşı olmayandan 

Olmaz ölkə vətəndaşı»

(Məmməd Araz)

«Biliyi  olmayan kəs,

Suda batan gəmidir...

Bu günün tələbəsi,

Sabahın müəllimidir!»

(Şair, BDU-nun alim-bioloqu Anar Məmmədov)

Ölkəmiz,  xalqımız  isə  Vətənimiz  üçün  öz  sələflərinin  elmi  irsini  ləyaqətlə 

davam  etdirən,  yüksək  intellektual  səviyyəli,  eridisiyalı  gənc  alim  potensialının 

yolunu gözləyir.  Çünki elmi  intellektə və elitaya malik olan xalq  Davamlı  İnsan 

İnkişafının  əsas  təminatçısı  hesab  edilir  və  dayanıqlı  tərəqqi  yolunu  uğurla

davam etdirir.



«Cəmiyyət  təhsilsiz  inkişaf edə  bilməz-  Biz  çalışmalıyıq  ki,  gənclərimiz 

xalqına xas olan mənəvi,  mili ənənəhr əsasında tərbiyə edilsin.  Təhsil ocaqla­

rında  xalqımızı  mənəvi  dəyərlər  əsasında  tərbiyələndirərək,  mənəvi  cəhətdən 

sa f tərbiyələndirmək məsələsi mühüm yer tutmalıdır».

(Heydər  Əliyev)

«Ən böyük resursumuz insanların  biliyidir, təhsilidir

» .


(İlham Əliyev)

1.2. Genetikanın  üsulları

İrsiyyət  və  dəyişkənliyin  molekulyar,  submolekulyar,  hüceyrə,  orqanizm, 

mikroorqnizm  və  populyasiyalar  səviyyəsində  öyrənilməsi  üçün  aşağıdakı  əsas 

üsullardan istifadə olunur:

Hibridoloji  üsul -

  genetikanın  əsas  üsulu  olub,  orqanizmin  irsi  əlamət  və 

xassələrini  öyrənmək  üçün  çarpazlaşma  sisteminə  istinad  olunmasına  əsaslanır. 

Bu  üsulla  əvvəlcədən  seçilmiş,  bir-birindən  bir  neçə  alternativ  əlamət  və 

xassələrə  görə  fərqlənən  fərdlərin  (valideynlərin)  çarpazlaşmasından  alman 

törəmələr  öyrənilir.  Rekombinativ  üsul  adlanan  həmin  üsul  birinci,  ikinci, 

üçüncü  və  sonrakı  nəsillərdə  alman  hibridlər  müfəssəl  analiz  olunmaqla,  bu 

zaman  krossinqover  hadisəsinə  müvafiq  olaraq  birinci  meyozun  profaza



25

mərhələsində xromosomlann xromatidləri arasında homoloji hissələrin mübadilə 

olunma prosesi  gedir.  Bu üsul  ilk  dəfə  olaraq  Qreqor Mendel  tərəfindən  (1856- 

1863)  noxud  bitkisində  əlamətlərin  nəsildən  nəsilə  keçməsini  öyrənmək 

məqsədilə  tətbiq  edilməklə,  hazırda  bitki  və  heyvanların  seleksiyası  işlərində 

geniş istifadə olunan başlıca hökmran üsul sayılır.

Geneoloji üsul

 

-  əlamətlərin nəsildən nəslə ötürülməsinin və  irsi  xəstəliklə­



rin  qanunauyğunluqlarının  öyrənilməsi  üçün  qohumluğa  və  genetik  yaxınlığa 

istinad  olunmasından  ibarətdir.  Bu  üsuldan  əsasən  insanın  və  tədricən  nəsil 

verən  heyvanların  irsiyyətinin  öyrənilməsində  istifadə  olunur  və  hibridoloji 

üsulun bir variantı sayılır.



Sitogenetik  (sitoloji)  üsul

 

-   xromosomlann  quruluşunu,  replikasiyasını, 



funksiyasını,  miqdanmn dəyişilməsini  öyrənmək üçün tətbiq edilir.  Sitogenetika 

üsulla xromosomlann  quruluşunun pozulması  və  onların  sayının  dəyişilməsi  ilə 

əlaqədar  olan  müxtəlif  xəstəliklər  və  anomaliyalar  öyrənilir.  Bu  üsulda  əsas 

təcrübə  obyekti  kimi  bitki,  heyvan  hüceyrələrindən,  virus  və  mik- 

roorqanizmlərdən istifadə  olunur.  Hazırda smaq  şüşələrində  somatik hüceyrələri 

süni  qida  mühitlərində 

(in  vivo)  yetişdirməklə  onlann  çoxaldılması 

istiqamətində  elmi  axtanşlar  apanlır.  Bu  zaman  xromosomlann  və  DNT-nin 

daşıyıcılanmn-orqanoidlərin (ribosomlar, mitoxondrlər, plazmidlər və plastidlər) 

öyrənilməsinə önəm verilir.



Populyasiotı  -   statistika  üsulu-

 

çarpazlaşmanın  nəticələrinin  işlənməsi, 



əlamətlər arasındakı əlaqənin öyrənilməsi, populyasiyalann genetik quruluşunun 

təhlili,  populyasiyalarda  genetik  anomaliyalann  yayılmasının  öyrənilməsi, 

müayinə  zamanı  alman  rəqəmlərin  biometrik  təhlili  məqsədilə  işlədilir. 

Populyasiya üsulu  ilə  əsasən  ayn-ayn  əlamətləri  müəyyən  edən resessiv və  do­

minant  allellərin,  heteroziqot  və  homoziqot  orqanizmlərin  tezliyi,  populya­

siyalarda  mutagenezin,  seçmənin  və  təcrid  olunmanın  təsirindən  baş  verən 

genetik quruluşun dinamikasının dəyişilmə mexanizmi öyrənilir.

İmmunogenetik üsul

 

-  orqanizmlərin qan qrupları, rezus amili, qan zərdabı 



və  toxumaların,  zülalların,  fermentlərin  və  hormonlarının  öyrənilməsi  üçün 

seroloji,  immunoferment,  immunoelektroforez  və  s.  müayinələrin  aparılmasına 

əsaslanır.  Bu  üsulla  orqanizmin  immunoloji  uyğunsuzluğu,  immun-çatışmazlıq, 

əkizlərin mozaisizmi (genetik fərqlərin mövcudluğu) və s.  ətraflı öyrənilir.



Ontogenetik  üsul

 

-   müxtəlif mühit  şaritində  ontogenezdə  genlərin  təsirini 



təhlil  etmək  üçün tətbiq  edilir.  İrsiyyət və  dəyişkənliyi  öyrənmək  üçün  biokim- 

yəvi, fizioloji və s. üsullara da istinad olunur.



Fonogenetik  üsul

 

-   ontogenez  zamanı  xarici  mühit  amillərinin  və  genlərin 



orqanizmlərin  əlamətlərinin  dəyişilməsinə  təsir  dərəcəsini  müəyyən  etmək 

məqsədilə  tətbiq  olunur.  Qida  zəncirinin  və  mühitin  dəyişilməsi  orqanizmlərin 

dəyişilməsinə zəmin yaradır.

Biometrik  üsul

 

-   bir  qrup  riyazi  üsullardan  ibarət  olub,  bütün  üsulların 



tərkib hissəsini təşkil  edən statistik  analizlərin nəticəsi  hesab olunur.  Analizlərin 

nəticələrinin  ehtimallılıq  dərəcəsinə  əsasən  təcrübə  və  nəzarət  qruplan 

arasındakı fərqin düzgünlük dərəcəsi müəyyən edilir.

26


Mutasion  üsulla

 

-  mutagen  amillərin təsirindən  orqanizmin  hüceyrələrində 



xromosomlann,  DNT-nin,  ümumilikdə  genetik  aparatın  xassələrinin  dəyişilmə 

dinamikası müəyyənləşdirilir.  Bu üsuldan bitkilərin və ipək (barama)  qurdlarının 

seleksiyasında,  bakteriyalann  yeni  ştammlannın  alınmasında  hazırda  geniş 

istifadə olunur.



Əkizlər  üsulu

 

-   bir,  iki,  üç  və  daha  artıq  yumurta hüceyrələrinin mayalan­



ması  zamanı  əmələ  gələn  əkizlər  üzərində  xarici  mühit  amillərinin  orqanizmə 

təsirini və onların genotiplə vəhdətinin öyrənilməsində istifadə edilir.



Monosom  üsulu

 

-   genlərin  yerləşdiyi  xromosomu  və  onların xromosomda 



yerləşdiyi yeri təyin etmək məqsədilə istifadə olunur.

Modelləşdirmə üsulu

 

-   başlıca olaraq molekulyar biologiyada, gen mühən­



disliyində  və  biotexnologiyada  geniş  istifadə  edilən  müasir  üsuldur.  Bu  zaman 

populyasiyalarda  kəmiyyət  (miqdar)  əlamətlərinin  nəsildən  nəsilə  keçməsini  və 

aparılan  seleksiya  işlərində  istifadə  olunan  üsulların  səmərəliliyini  müəyyən 

etmək  məqsədilə  kompyuter  proqramlarından  və  internet  şəbəkəsindən  istifadə 

olunur.

1.3. Genetika elminin inkişaf tarixi

Başqa  elmlərə  nisbətən  genetikanın  tarixi  o  qədər  də  qədim  deyildir.  XVIII- 

əsrin  ortalarında  alman  alimi  İ.Kelreyter  54  növ  bitki  hibridləri  üzərində  təcrübə 

aparan  zaman  onlarda  müxtəlif  cinslilik  və  əlamətlərin  nəslə  keçməsinin  bəzi 

qanunauyğunluqlarını  aşkar  etmişdir.  Alman  alimi  A.Qartner,  fransız  alimləri 

O.Sajre  və  Ş.Noden,  ingilis  alimi  Q.Nayt  bitkilərdə  növlərarası  və  növdaxili 

çarpazlaşma  apardıqda  əlamət  və  xassələrin  kompleks  formada  nəslə  keçməsi 

barədə  məlumat  versələr  də,  ayn-ayn  əlamətlərin  valideynlərdən  onların  törəmə­

lərinə  keçməsini  nəzərə  almamışlar.  Lakin  Çarliz  Darvin  (1809-1882)  «Növlərin 

mənşəyi»  və  s.  əsərlərində  ilk  dəfə  olaraq  irsiyyət  və  dəyişkənliyi  öyrənən  bütün 

alimlərin  aldığı  nəticələri  ümumiləşdirərək  hər  iki  hadisənin  təbii  seçmənin  və 

təkamülün  hərəkətverici  amili  olmalarını  elmi  əsaslarla  sübut  etmişdir.  Lakin  bu 

elmin  əsas  banisi  çex  alimi  İohan  Qreqor  Mendel  olmuşdur.  Genetika  elminin 

inkişafında aşağıdakı əsas mərhələlər

 

ayırd edilir:



-  

1900-1912-ci  illəri  əhatə  edən  birinci  mərhələ

 

genetikanın  klassik 



mərhələsi  adlanmaqla,  əsasən  Q.Mendelin  noxud  bitkisi  üzərində  apardığı 

fundamental  təcrübələrlə  əlamətlərin  nəsildən  nəsilə  keçməsi  və  onların  növ- 

bələşməsinin  sübut  olunması  ilə  səciyyələnir.  Bu  dövrdə  Danimarka  alimi 

Vilhelm  Lyudviq  İohansen  (1857-1927)  «gen»,  «genotip»  və  «fenotip»

 

termin­


lərini təklif etmiş, populyasiya və təmiz xətlər təlimini yaratmışdır.

-  


ikinci  mərhələ  (1912-1925)

 

-   amerika  alimi  Tomas  Çent  Morqanın  öz 



tələbləri  A.Stertevant,  K.Bridces  və  Ç.Müllerlə  birlikdə  drozofil  milçəkləri 

(Drosophila  melanoqaster)  üzərində  apardıqları  fundamental  təcrübələrlə 

xromosomlan  kəşf etmələri  və  bu  nəzəriyyəni  yaratması  ilə  səciyyələnir.  Onlar 

müəyyən  etmişlər  ki,  orqanizmin  irsiyyət  amilləri  -   genlər  hüceyrələrin



27

nüvəsində  yerləşən  xromosomlarda  cəmləşir.  T.Morqan  və  onun  tələbələri  ilk 

dəfə  olaraq  genetik  xəritənin  tərtib  edilmə  üsulunu  və  onun  mexanizmini 

müəyyən  etmiş,  həmçinin  cinsiyyətin təyin  olunmasında xromosomlann  rolunu 

elmi  əsaslarla aşkarlamışlar.  Xromosom nəzəriyyəsinin kəşfi genetikanın sərbəst 

elm  kimi  inkişafina  böyük  təkan  vermiş  və  molekulyar  biologiyanın  təşəkkül 

tapmasma zəmin yaratmışdır.

-  

üçüncü  mərhələ  1925-1940-cı  ildən  başlayaraq

 

müasir genetika mərhələsi 



adlanır və irsiyyətin molekulyar səviyyədə  öyrənilməsi ilə xarakterlənir.  Bu dövrdə 

F.Krik,  C.Uotson  tərəfindən  DNT  molekulunun  quruluşu,  F.Krik,  M.Nirenberq, 

C.Oçoa,  D.Mettey tərəfindən  genetik  kod  kəşf olunmuş,  Q.Korana tərəfindən  isə 

kimyəvi  yolla  gen  sintez  edilmişdir.  Hazırda  genin  bir  orqanizmdən  digərinə 

köçürülməsinə  əsaslanan  genetika  mühəndisliyi  elmi,  mikroorqanizmlərin, 

virusların, göbələklərin, ibtidailərin genetikasının molekulyar səviyyədə öyrənilməsi 

istiqamətində  fundamental  elmi-tədqiqatlar  apanlmaqla,  çox  böyük  uğurlar  əldə 

olunmuşdur.  Rus  alimlərindən  N.Koltsov,  U.Filipçenko,  N.Vavilov,  Q.Nadson, 

Q.Filippov  süni  yolla  mutasiya  almış,  N.Vavilov  isə  irsiyyət  dəyişkənliyinin 

homoloji sıralar qanunu kəşf etmişlər.

-  

dördüncü  və  müasir  mərhələ

 

molekulyar  biologiyanın,  molekulyar 



genetikanın,  immunogenetikanın,  gen  mühəndisliyi  və  biotexnologiya  kimi 

bəşəri  əhəmiyyətli,  mütərəqqi  və  dinamik  yüksələn  düz  xətlə  inkişaf edən  elmi 

prioritetlərin yavranması və təşəkkül tapması ilə səciyyələnir.

Hazırda həmin elm sahələrinə əsaslanaraq, biologiyanın, kənd təsərrüfatının, 

sənayenin,  təbabətin,  baytarlıq  təbabətinin,  ümumilikdə  isə  molekulyar 

biologiyanın  ən  aktual  və  qlobal  miqyaslı  problemləri  ətraflı  öyrənilir,  bu 

istiqamətdə  elmi  axtarışlar  davam  etdirilir  və  böyük  elmi-praktiki  əhəmiyyətli 

uğurlar əldə  olunur.  S.Çetverkov populyasion genetikanın, akademik L.Emst isə 

baytarlıq  təbabəti  genetikasının  yaradılmasında  çox  böyük  işlər  görmüşdür. 

Azərbaycanda  genetika  elminin  yaranmasında,  formalaşmasında  və  inkişafında 

milli  təbiətşünaslıq  elmimizin  banisi  H.Zərdabinin,  akademiklər

 

F.Məlikov, 



M.Sadıqov,  A.Qarayev,  H.Həsənov,  Ş.Tağıyev,  M.Musayev,  H.Əliyev, 

Ə.Quliyev,  A.Ağabəyli,  İ.Mustafayev,  V.Tutayuk,  M.Qəniyev,  N.Şirinov, 

Y.Hacıyev,  C.Əliyev,  U.Ələkbərov,  M.Salmanov,  S.Məmmədova, professorlar 

Y.Səfərov,  Ə.Əsgərov,  RQədimov,  R.Ağabəyli,  E.Axundova,  C.Axundov, 

E.Əliyev,  Z.Verdiyev,  RMehdiyev,  T.Turabov,  A.Məmmədov,  M.Axundov, 

Q.Mustafayev,  Z.Qarayev,  C.Nəcəfov,  M.Babayev,  R.Quliyev,  A.Quliyev, 

Q.Abdullayev,  E.Ağayeva,  İ.Əzimov,  E.Əliyev,  R.Səfərov və  b.  olduqca böyük 

xidmətləri  olmuşdur.  Ölkəmizdə  kənd  təsərrüfatı  heyvanlarının  və  bitkilərinin 

genetik  fondunun,  seleksiyasının  və  yetişdirilməsinin  öyrənilməsi  və  təkmilləş- 

dirilmə sinin  əsas  elmi  mərkəzi  ADAU  olmuşdur.  Bu  təhsil  ocağında  elmi- 

pedaqoji  fəaliyyəti  ilə  fomalaşan  və  məşhurlaşan  korifey  sələflərin  irsi,  yolu 

onların xələfləri tərəfindən  nəinki təkcə baytarlıq təbabəti və  zootexniya elmləri 

sahəsində,  eləcə  də  aqronomluq,  meyvə-tərəvəzçilik,  bitki mühafizəsi

 

və  başqa 



sahələrdə  də  uğurla  davam  etdirilir.  Akademik  Siddiqə  Məmmədova, 

professorlar Bəhmən Xəlilov və ibrahim Cəfərov entomologiya, Amin Babayev

28

ekoloji kənd təsərrüfatı, Zaur Həsənov yeni və yüksək məhsuldar meyvə, Şikar 

Əliyev tərəvəz,  Famil Şərifov üzüm sortlarmın seleksiyası,  Qəmbər Abdullayev 

endemik  qoyun  cinslərinin  yetişdirilməsi,  Rübail  Allahverdiyev  ekoloji 

patologiyaların  öyrənilməsi Nazim  Yusifov yem  bitkilərinin  biokimyasımn  və 

səmərəliliyinin  artırılması,  Vaqif Novruzov,  Zaur Hümbətov  bitki  örtüyünün 

botaniki  tərkibi  və  genefondunun,  Elman  Mövsümov  ekoloji  kimyanın 

genetika ilə əlaqəsinin  və qida kimyasının  öyrənilməsi, Hasil Fətəliyev heyvan 

və  bitki  mənşəli  yeyinti  məhsullarının  genetik  və  keyfiyyət  aspektlərinin, 

genetik  modifikasiya  olunmuş  məhsulların  neqativ  fəsadları,  dosentlər 

Firudin  Qurbanov yeni  qarğıdalı  sortunun  yetişdirilməsi,  Nizami  Seyidəliyev 

pambıqçılıq  sahəsində fundamental-tətbiqi  və  mühüm  təsərrüfat

  əhəmiyyətli 

elmi  axtarışlar apararaq uğurlu nəticələrə nail olmuşdur.  Dərslik tərtib olunarkən 

müəlliflər  təbiətşünaslıq,  biologiya,  təbabət,  baytarlıq  təbabəti,  tibbi  biologiya, 

genetika, 

seleksiya, 

mikrobiologiya, 

viınsologiva, 

biotexnologiya 

və 


immunologiya  elmlərininin  inkişafında  çox  böyük,  misilsiz  xidmətləri  olan 

klassik  və  müasir dünya və  vətən  alimlərinin,  eləcə  də  onların  xələflərinin  elmi 

irsi,  yaradıcılıqları,  keçdikləri  şərəfli,  çətin  və  mənalı  həyat  yolu  barədə 

tələbələrə  və  oxuculara  qısa  və  lakonik  bıoqrafık  məlumat  verməyi 

məqsədəuyğun  hesab  etdi.  Onların  elmi  irsi  gənclərimiz,  oxucularımız  və 

gələcək nəsillər üçün nümunə və başlıca həyat amalı  olmalıdır 



«Tariximizin hər 

səhifəsi  bizim  üçün  əzizdir.  Tarixi  olduğu  kimi  qəbul  etmək,  dərk  etmək  və 

qiymətləndirmək  lazımdır».

 

«Tariximiz  bizim  üçün  dərs  olmahdır.  Tarix  heç 



nəyi silmir. Xalq gərək daim öz kökünü xatırlasın».  (Heydər Əliyev)

Johann Q reqor M endel 

(1822-1884)

Genetika  elminin  banisi,  Çexiya  təbiətşünas 

alimi  Johann  Qreqor  Mendel  1843-cü  ildə 

Olmyutsa  Universitetinin nəzdində  fəlsəfə  sinfim 

bitirib,  həmin  il  Bryunna  kilsəsinin  dinləyicisi 

olub.  O,  1849-1868-ci  illərdə  orta  məktəbdə 

təbiətşünaslıq  müəllimi  işləyib;  1851-1853-cü 

illərdə  Vyana  Universitetində  fizika,  riyaziyyat, 

zoologiya,  fitopatologiya,  ümumi  paleontologiya 

və  entomologiya  elmlərinin  öyrənilməsi  ilə 

məşğul  olub  Q.Mendel  10  il  müddətində  (1853-1863)  27.225  noxud  bitkisi 

(Pisum  sativum)  üzərində  analiz  aparmış,  1865-ci  ildə  Brunna  təbiətşünaslıq 

cəmiyyətində  aldığı  nəticələr  haqqmda  mənizə  etmiş  və  1866-ci  ildə 

"Təbiətşünaslar  cəmiyyətinin  əsərləri" jurnalında  "Bitkilərin hibridləri  üzərində 

təcrübələr"  adlı  ilk  elmi  məqalələrini  dərc  etdirmişdir.  Genetikanın  3  əsas 

qanununu  (1-ci  qanun  -   dominamlıq  -   nəslin  eyniliyi,  2-ci  qanun  -   əlamətlərin

29


parçalanması,  3-cü  qanun  -   sərbəst  kombinasiya  olunma)  kəşf  etməklə 

genetikanın  inkişafında  misilsiz  xidmət  göstərmişdir.  O,  toxumları  sarı  və  yaşıl 

rəngli  olan  noxud  bitkilərini  çarpazlaşdırmış  (monohıbrid  çarpazlaşdırma)  və  Fı 

nəslində  bütün  bitkilərin  rəngi  san  olduğundan,  yəni  sarı  rəng  yaşıl  rəng 

üzərində  dominantlıq  (ağalıq)  etdiyi  üçün  bu  hadisəni  dominantlıq  (latınca 

«domine»-«ağa»),  alternativ  əlaməti  isə  resessivlik  (latınca  «recessus»- 

«uzaqlaşma»,  «kənarlaşma»)  adlandınnışdır  (1-ci  qanun).  Sonra  alim  1-ci 

nəsildə  alman  bitkiləri  öz  aralannda  çarpazlaşdırdıqda  1-cı  nəsildə  gizli  qalan 

yaşıl  rəng  2-ci  nəsildə  parçalanma  nəticəsində  üzə  çıxmış  və  üstünlük  təşkil 

etmişdir  (2-ci  qanun).  2-ci  nəsildə  (F2)  dihibrid  çarpazlaşma  nəticəsində 

əlamətlər  (genlər)  bir-birindən  asılı  olmayaraq  sərbəst  paylanır  (3-cü  qanun). 

Onun  yaratdığı  mendelızm təliminin  əsas  mahiyyəti  orqanizmlərin əlamətlərinin 

inkişafını  və onların gələcək nəsillərə verilməsini təmin edən  ırsıvvət amillərinin 

diskretliyindən  bəhs edir.  Q.Mendelin kəşf etdiyi  qanunlar  yalnız  35  ildən  sonra 

(1900)  Q.dc  Friz  (Hollandiya),  К Korrens  (Almaniya)  və  E.Çermak  (Avstnya) 

tərəfindən  bir-birindən  xəbərsiz  müxtəlif  bitkilər  (lalə,  qarğıdalı,  noxud) 

üzərində  sübut  olunmuşdur.  Məhz  bundan  sonra  mendelizm  genetika  və 

biologiya elminin aparıcı nəzəriyyəsi  kimi tanındı və məşhurlaşdı

Tomas Gent M orqan

(1861-  1945)

Müasir biologiya elminin banilərindən biri, dünya 

şöhrətli  məşhur  Amerika  bioloqu,  Nobel  Mükafatı 

Laureatı  Tomas  Gent  Morqan  1886-cı  ildə  Keııtikk.

1891-ci  ildə 

isə  Baltimoredəkı 

Cons  Xorkiııs 

universitetini  bitirmişdir.  O,  irsiyyətin  xromosom 

nəzəriyyəsinin  əsasını  qoymuş,  ayn-ayrı  əlamətlərin 

və 

onların 


kombinasiyasının 

növbələşməsinin 

öyrənilməsi  üçün 

genetika  elminin  tarixində 

ilk 

dəfə ən əlverişli  bioloji  model olaraq meyvə  (drozofil) 



milçəyindən təcrübə  obyekti kimi  istifadə  etmişdir.  Bu üsula sonralar da genetik 

tədqiqatların  aparılmasında  çox  istinad  olunmuşdur.  T.C.Morqan  drozofil 

milçəyi  üzərində  fundamental  elmi-tədqiqat  işləri  apararaq  (1910)  müəyyən 

etmişdir  ki.  irsiyyətin  maddi  əsasını  təşkil  edən  genlər  məhz  xromosomlarda 

yerləşir.  İrsi  əlamətlərin  nəsildən-nəsilə  keçməsində  xromosomlann  rolunu  ilk 

dəfə  olaraq  T.Moıqan  sübut  etmiş,  bununla  da  genetikanın  ikinci  mərhələsi 

başlanmışdır.  Alim  üç  şagirdi  (A.Stertevant,  K.  Bridces  və  Q.  Müller)  ilə 

birlikdə  sübut  etmişdir ki,  irsiyyətin  əlamətlərinin təminatçısı  olan  irsi  amillər -  

genlər hüceyrə  nüvəsinin xromosomlarında yerləşir və  cəmləşir,  irsi  əlamətlərin 

nəsildən nəsilə ötürülməsi  Q.Mendelin qanunları çərçivəsindən çıxaraq,  ona tabe 

olmayaraq,  cinsiyyət  hüceyrələrinin  yetişməsi  və 

mayalanma  zamanı 

xromosomlann  taleyi  ilə  müəyyən  olunur.  Həmin  nəticələr  bir-birindən  asılı

30


olmayan  iki  üsulla-hibridoloji  və  sitoloji-  apanlan  eksperimental  təcrübələr 

nəticəsində  aşkar  edilmişdir.  Q.Morqan  və  şagirdləri  ilk  dəfə  olaraq  genetik 

xəritənin  tərtib  edilməsi  üsulunu  müəyyən  etmiş  və  cinsiyyətin  təyin  olunma­

sında  xromosom  mexanizmini  aşkar  etmişlər.  Genetika  elminin  sonrakı 

nailiyyətlərinin  hamısı  və  bu  elmin  inkişafı  məhz  Q.Morqanm  irsıyyətin 

xromosom nəzəriyyəsi ilə əlaqədar olmuş və təşəkkül tapmışdır. Alimin bu nəzə­

riyyəsi  sıtologiya,  embriologiya,  biokimya,  təkamül  təlimi  və  biologiyanın  ən 

yem  sahələri  olan  molekulyar  biologiya,  molekulyar  genetika,  genetika 

mühəndisliyi  və biotexnologiyanın  dinamik və  sürətli  inkişafı üçün müstəsna rol 

oynamışdır.  Ümumilikdə  Q.Morqanm  xromosom  nəzəriyyəsi  bütün  biologiya 

elimlərinin  dinamik  yüksələn  düz  xətlə  inkişafı  üçün  çox  mühüm  zəmin 

yaratmışdır.

Vavilov Nikolay  İvanoviç 

(1887-1943)

Məşhur  rus  alimi,  genetik,  seleksiyaçı,  akade­

mik.  genetika elminin  ən  başlıca  qanunlarından  bin 

sayılan  irsiyyətli  dəyişkənliyin  homolojı  sıralar 

qanununun  banisi(1919)  Nikolay  ivanoviç  Vavilov 

müasir 

seleksiyanın 



elmi 

əsaslannı, 

mədəni 

bitkilərin  mənşəyi  və  onlann  coğrafi  arealının 



yayılması  haqqında  təlimin  təməlini  qoymuşdur. 

Onun  rəhbərliyi  ilə  300  mindən  çox  müxtəlif  növə  mənsub  mədəni  bitki 

nümunəsi  olan  zəngin  dünya  herbari  kolleksiyası  yaradılmışdır.  O,  həm  də 

texniki  bitkilərdə  yoluxucu  xəstəliklərə  qarşı  immunitetin  yaradılması  təliminin 

və  bitki  ımmunogenetıkasmm  banisi  sayılır.  N.İ.Vavilovun  rəhbərliyi  ilə 

bitkilərin  genetikası,  seleksiyası  və  mühafizəsinə  həsr  olunmuş  çoxlu  sayda 

monoqrafiyalar  hazırlanmış,  namizədlik  və  doktorluq  dissertasiyaları  müdafiə 

edilmişdir.  Alim ona qarşı  bır neçə dəfə  sovet imperiyası rəhbərlərinin təzyiqlər, 

təqiblər göstərməsinə, müxtəlif şantaj  xarakterli  sanksiyalar və diskriminasiyalar 

tətbiq etməsinə, hətta həbs olunmasına baxmayaraq seleksiya və genetika elmləri 

sahəsində  elmi  axtarışlarını  səylə  davam  etdirmiş,  elmi,  praktiki  və  nəzəri 

əhəmiyyətli  nəticələrə  nail  olmuşdur.  N.İ.Vavilovun  elmi  axtarışlarının  məntiqi 

nəticəsi  olaraq  hazırda  bitkilərin  seleksiyası,  genetikası  və  yeni  yüksək 

məhsuldar  taxıl,  şəkər  və  yem  çuğunduru,  yonca,  qarğıdalı  və  s.  sortların 

yetişdirilməsi  üçün  onun  təklif  etdiyi  üsullara  çox  böyük  önəm  verilir  və 

onlardan  geniş  istifadə  olunur.  Hazırda  genetika,  seleksiya,  immunogenetika, 

molekulyar  genetika  və  biologiya,  gen  mühəndisliyi  və  biotexnologiya  elmləri 

üzrə  elmi  axtarışların  aparılması  prosesində  N.İ.Vavilovun  tədqiqatlarına  çox 

önəmli yer verilir və onlara geniş istinad edilir.

31


Lui P aster

(1822-1895)

Dünyada mikrobiologiya  elminin  əsasını  qoyan, 

dünya  şöhrətli  məşhur  fransız  alimi,  akademik  Jan 

Jozef  Lui  Paster  ilk  elmi  tədqiqatlarım  kimya  və 

kristalloqrafiya  elmlərinin  bəzi  məsələlərinin  öyrə­

nilməsinə  həsr  etməsinə  baxmayaraq, 

sonralar 

qıcqırma  prosesinin  mexanizminin  və  mıkroorqa- 

nizmlərin  dəyişkənliyinin  aşkar  olunması  və  mıkro- 

bioloji  proseslərin  öyrənilməsi  ilə  məşğul  olmuşdur.

Alim  o zamanlar Y.Libixin hökmran  olan  spirtli  qıcqırma təlimim  təkzıb  edərək 

sübut  etmişdir  ki,  bu  kimyəvi  deyil,  bioloji  proses  olub,  yalnız  maya 

göbələklərinin  inkişafı  nəticəsində  yaranır  (1857).  O,  həm  də  yağturşulu 

qıcqırmanı-anaerobioz 

prosesini 

(mıkroorqamzmlərin 

oksigensız-anaerob 

şəraitdə  inkişafını) kəşf etmişdir. Lui  Paster  1865-cı  ildə çaxırın  xarab olmasının 

qarşısını  almaq  üçün  ilk  dəfə  olaraq  pastenzasıya  üsulunu  təklif etmiş,  sonralar 

isə  mikroorqanimzlərm  spesifikliyinin  -   epızootologiya  və  epidemiologıyasının 

öyrənilməsinin  əsasım  qoymuşdur  Alim  həm  də  ipəkqurdlannm  nebrina, 

flyaseriya  epizootiyasmın  xarakterik  xüsusiyyətlərini  ətraflı  öyrənmiş,  onlann 

ləğv  edilməsi  tədbirlərini  hazırlamış  (1870),  virusların  və  mikroorqanızmlərin 

attenuasiyasım  (laboratoriya heyvanlarının orqanizmindən passaj  etdikdə onlann 

xassələrinin,  xüsusilə  virulentlik,  patogenlik  və  imunogenlıyının  dəyişilmə 

dinamikasını)  kəşf  etmiş,  qoruyucu  peyvəndlər  üçün  (qarayaraya,  quduzluğa, 

donuzlann  qızıl  yelinə,  quşlann  pasterellyozuna  qarşı)  vaksinlər  hazırlamışdır. 

O,  heyvanlann  qarayara  ilə  yoluxmasının  əsas  səbəbinin  onun  sporlannın  həzm 

traktina  düşməsi  olmasını  eksperimental  olaraq  sübut  etmişdir.  L.Pasterin 

təşəbbüsü  ilə  1888-ci  ildə  Paster  İnstitutu  yaradılmış  və  alimin  özü  onun  ilk 

direktoru  olmuş,  dövrün məşhur rus  alimlərini  də  (İ.İ.Meçnikov,  İ.F.  Qamaleya,

B.L.  Jakimov,  M.İ.Romanoviç,  D.S.  Rııjensev,  A.A.Rayevski.  L.S.  Senkovski, 

İ.İ.Sueviç  və  b.)  həmin  institutda  işləməyə  dəvət  etmiş  və  onlarla  birgə  elmi- 

tədqiqatlar  aparmış,  elmi  əməkdaşlıq  nəticəsində  çox  böyük  uğurlu  axtarışlara 

nail olmuşdur.

Dəri  emalçısının  13  yaşlı  oğlu  L.Paster  portretləri  çəkməsi  və  məktəbdə 

günəş  saatı  düzəltməsi  (həmin  saat  bu  gün  də  məktəbdə  saxlanılır)  ilə  hamını 

heyran etmiş,  27  yaşında  Strasburq  universitetinin professoru  və  32  yaşında Lui 

universitetinin  təbiətşünaslıq-tarix  fakültəsinin  dekanı  olmuşdur.  Həmin  illərdə 

qızı  Jannanm tifdən  vəfat etməsi  onu çox sarsıdır və mikrobiologiyaya marağını 

daha da artınr.  6 iyul  1885-ci ıl  dünya təbabəti tarixinə  L.Pasterin tarixi kəşfi  ilə 

daxil olur.  Quduz itin  14 diş yarasına məruz qalmış 9 yaşlı Iosef Meysterin anası 

təbiblərin  məsləhəti  ilə  Pasterə  müraciət  etmiş,  hazırladığı  vaksını  həmin 

xəstənin  üzərində  ilk  dəfə  sınaqdan  keçirmiş  və  nəticədə  uşaq  tamamilə 

sağalmışdır.  Onun  hazırladığı  həmin  vaksin  sonralar  dünya  miqyasında  tətbiq 

edilməyə  başlamışdır.  Tibbi  həkimlərin  «həkimlərin  hansısa  kimyaçının

32


məsləhətinə  ehtiyacı  yoxdur»  deməsinə  baxmayaraq,  L.Paster  öz  tədqiqatlarını 

uğurla davam etdirmişdir.  Alimin  dostları  ona kömək məqsədilə  «fəxri  hər aylıq 

təqaüd»  təsis  etmiş  və  ailəsinə  müvafiq  köməklik  göstərmişlər.  Olduqca gərgin 

iş  rejimi  1868-ci  ildə  onun  beyin  insulti  və  sol  tərəfinin  iflic  olması  ilə 

nəticələnmişdir.  Alimə  gələn  məktubların  birində  ünvan  əvəzinə  bu  sözlər 

yazılıb: 



«Möcüzələr yaradıcısın a»...

R obert Кох 

(1843-1910)

Mikrobiologiya  elminin  əsas  banilərindən  biri, 

dünya  bakteriologiya  elminin  yaradıcısı,  professor, 

Nobel  mükafatı  laureatı,  dünya  şöhrətli,  məşhur  alman 

alimi  Robert  Koxun  biologiya,  təbabət  və  baytarlıq 

təbabəti  elmlərinin  inkişafında  müstəsna  xidmətləri 

olmuşdur.  O,  1866-cı  ildə  Cettingen  Universitetini 

bitirərək,  1872-cı  ildə  Volştcyn  şəhərində  sanitar 

həkimi  vəzifəsində  işləmiş  və  primitiv  laboratoriya 

təşkil  edərək  qarayaranın  sporları  ilə  ağ  siçanları  yoluxdurmuş,  ilk  dəfə  olaraq 

mıkroorqanizmləri  yetişdirmək  üçün  bərk  qida  mühitindən  (ıclatin  və  buğanın 

qan  serumundan  ibarət)  istifadə  olunmasını  təklif  etmişdir.  Alim  1878-ci  ildə 

yara infeksiyalarının  etiologiyası haqqında ilk elmi  əsərini  dərc etdirərək  burada 

Henle-Kox  üçlüyünü  -   trıadasım  ətraflı  şərh  etmişdir.  Bu  triadanın  başlıca 

müddəaları  -   baktenoskopıya,  mikroorqanizmlərin  süm  qida  mühitlərində 

yetişdirilməsi  və  bioloji  sınağın  qoyulmasından  ibarətdir.  RKoxun  ən  böyük 

xidmətlərindən  bin  də  1882-ci  ildə  vərəmin,  sonralar  isə  vəbanın  (1884) 

törədicisini  kəşf  etməsidir.  O,  Berlində  təşkil  edilən  R Kox  adma  Infeksıon 

Xəstəliklər İnstitutunun  ilk  direktoru olmuş  (1891-1904)  və  burada fundamental 

elmi  -  tədqiqat  işlən  aparmışdır.  Alimin təşəbbüsü  ilə  bakterıolojı  texnikada  ilk 

dəfə  olaraq  anılın  boyalanndan,  immersiya  (yağ)  sistemindən  və  Abbe 

kondensatorundan  istifadə  olunmuş  və  diaqnostıkı  tuberkulın  preparatı 

hazırlanmışdır.  R.Kox  dünya  bakterioloqlar  məktəbinin  banisi  olmaqla  böyük 

bakterioloqlar  ordusu  yaratmışdır  (E.  Berinq,  F.Lefler,  R.Pfeyfer  və  b  ).  Alimin 

ən  böyük  səhvi  İ.İ.Meçnıkovun  kəşflərini,  xüsusilə  faqositoz  təlimini  tamamilə 

inkar etməsi və onunla heç bır elmi əməkdaşlığa razılıq verməməsi olmuşdur

33


Meçnikov İlya  İliç

(1845-1916)

Məşhur  rus  alimi,  dünya  şöhrətli  bioloiq,  im- 

munobioloq.  bakterioloq,  patoloq,  təkamül  embrıo- 

logiyası,  immunitet,  faqosıtoz,  müqayisəli  patologiya 

təlimlərinin  banisi,  akademik  İlya  İliç  Meçnikov  hələ 

17  yaşında  ikən  ibtidailərin,  parazit  qurdlann  biologi­

yasının  öyrənilməsinə  böyük  maraq  göstərmişdir.

Sonralar  isə  alım  A.O Kovalevski  ilə  birlikdə  onur- 

ğasızlar  və  onurğalıların  fılogenetik  qohumluğunu  kəşf  etmiş(1865-1866), 

heyvanat  aləminin  fılogenetik  inkişafının  müxtəlif  dövrlərində  faqositoz 

prosesinin  təkamülünün  öyrənilməsi  ilə  məşğul  olmuşdur  Onun  faqosıtar 

nəzəriyyəsi  «İnfeksion  xəstəliklərdə  qeyri-həssaslıq»(1901)  adlı  fundamental 

əsərinin  nəşrindən  sonra  dövrün  alimləri  tərəfindən  qəbul  olunmağa  başladı  və 

daha  da  məşhurlaşdı.  Alim  öz  tələbəsi  P.Erlix  ilə  birlikdə) 1908)  faqositozun 

fılogenetik  olaraq  daha  qədim  ımmun  reaksiyası  olmasını,  antıtellərin  əmələ 

gəlməsinin  heyvanat  alənundə  müdafiə  funksiyalarının  sonrakı  mərhələlərində 

baş  verməsini  sübut  etdiklərinə  görə  Nobel  mükafatına  layıq  görülmüşlər.  İn­

sanın  qocalması  və  ölümünün  səbəblərinin  öyrənilməsi  alimin  elmi- 

tədqiqatlarının  əsas  qayəsini  təşkil  etmişdir  O,  «ortobioz»  -   «həyatın  tam  və 

təbii  ölümlə  qurtaran  mərhələsi»  nəzəriyyəsini  kəşf  etmiş  və  bu  məsələni 

«İnsanın  təbiəti  haqqında  etüdlər» 

(1903)  və 

«Optimizmin  etüdləri»  (1907) 

əsərlərində  geniş  şərh  etmişdir.  İnfeksion  xəstəliklərin  etiologiyası  və  epıde- 

miologiyasının  öyrənilməsi  həmişə  alimin  maraq  dairəsində  olmuş,  vəba,  taun, 

qarın  yatalağını  öyrənmiş  və  ilk  dəfə  olaraq  Emil  Runun  maliyyə  dəstəyi  ilə 

insanabənzər  meymunları 

eksperimental 

olaraq 


sifilisin  törədicisi 

ilə 


yoluxdurmuş,  bununla  da  venerologıya  elminin  vcnı  dövrünün  başlanğıcının 

təməlini  qoymuşdur.  İ.İ.Meçnikov  insanın  patoloji  qocalmasının  və  vaxtından 

əvvəl  ölümünün  profilaktikası  üçün  orqanizmin  öz-özünü  zəhərləməsinin 

qarşısını  almaq  məqsədilə  yeyinti  məhsullarının  sterilizasıyasını,  ətdən  az 

istifadə  edilməsini,  süd  turşulu  məhsullarla  qidalanmağa  daha  çox  önəm 

verilməsini,  bağırsağın  çürüdücü mikroflorasının  antoqonistı  kimi  laktobatsillın 

təklif  etmişdir.  İ.İ.Meçnikov  biologiya,  genetika,  təbabət  və  baytarlıq  təbabəti 

tarixində  ilk  dəfə  olaraq  immunitetdə  hüceyrə  təliminin  əsasım  qoymuşdur.  O, 

fundamental-tətbiqi xarakterli  faqositoz təlimi  ilə sübut etmişdir ki, leykositlərin 

xüsusi növü olan  faqositlər-neytrofillər orqanizmə  daxil  olaraq patoloji proseslər 

törədən  patogen  agentləri  -mikroorqanizmləri  və  s.  faqositoza  uğradaraq 

(udaraq)  onları  zərərsizləşdirir,  neytrallaşdırır,  beləliklə  də  patoloji  prosesi 

ləngidir,  onun  inkişafım  dayandırır  və  orqanizmin  xəstəliklərə  qarşı 

davamlılığını  artırır.  Bu  kəşf  immunogenetikanın  inkişafında  çox  böyük  rol 

oynamışdır.  Lakin  alimin  bu  tarixi  kəşfi  o  dövrün  məşhur  alimlərinin  hamısı 

tərəfindən  heç  də  birmənalı  qarşılanmamış  və  mübahisələrə  səbəb  olmuşdur. 

Rusiyanın çinovnikləri katoliklərin təkidi  ilə dəfələrlə onu işlədiyi  universitetdən

34


xaric  etdiyinə,  ona  qarşı  çox  güclü  təzyiqlər  və  təqiblər  göstərdiklərinə,  elmi 

yaradıcılığına  ciddi  maneçiliklər  törətdiklərinə  görə  o,  doğma  ölkəsini  tərk 

etməyi  qərara  almışdır.  Alim  hazırladığı  mikroskopık  yaxmaları  ilə  birlikdə 

Almaniyaya gedərək o  dövrün üç məşhur alimlərindən biri  olan  Robert  Коха öz 

kəşfi  barədə  məlumat  verməsinə  və  yaxmalarını  ona  nümayiş  etdirməsinə  bax­

mayaraq,  alman  alimi  onun  elmi  kəşfini  tamamilə  təkzib  və  inkar  etmişdir. 

Lakin,  bunun  əksinə  olaraq,  dövrün  ən  məşhur  alimi  Jozef  Lui  Paster 

İ.Meçnikovun  kəşfi  ilə  tanış  olmuş,  onu  ürəkdən  alqışlamış,  Parisdəki  Paster 

institutuna  dəvət  edərək  onunla  25  il  birgə  elmi-tədqiqatlar  aparılmışdır. 

İ.İ.Meçnikov  və  həyat  yoldaşı  Olqa  Meçnikova  Parisdəki  Paster  institutunun 

həyətində dəfn edilmişlər.

İvanovski Dmitri İvanoviç 

(1864-1920)

Virusların  ilk  kəşfi  dünya  şöhrətli,  məşhur  rus 

alimi D.İ.İvanovskinın adı ilə bağlıdır.  Onun bu tarixi 

kəşfindən  sonra virusologiya elminin  əsası  qoyulmuş 

və  bunun  nəticəsində  də  bir  sıra  xəstəliklərin 

törədiciləri  müəyyən  edilmişdir.  1891-1892-ci  illərdə 

Krımın  Nikitin  botanika  bağında  D.İ.İvanovski  və

V.V.Polovsev  diplom  işini  hazırlamaq  məqsədilə 

tütünün  mozaika  xəstəliyini 

öyrənərkən  sübut 

etmişlər  ki,  xəstə  tütün  bitkisinin  yarpağından  alınmış  şirə  (ekstrakt)  Zeys, 

Berkefeld  və  Şamberlanın  bakterial  süzgəclərindən  keçirildikdən  sonra  da 

sağlam  tütün  bitkisinin  yarpaqlarında  mozaika  xəstəliyini  törədir.  1892-ci  il 

fevralın  12-də  28  yaşlı  D.l.İvanovski  Rusiya  Akademiyasının  elmi  şurasında 

apardığı  tədqiqatların  nəticələri  haqqmda çıxış etməklə  virusologiyanm təməlini 

qoymuşdur.  D.l.lvanovskinin  1892-ci  ildə yazdığı  «Tütün  bitkisinin iki xəstəliyi 

haqqmda»  əsən  namizədlik  və  1902-ci ildə yazdığı  «Tütünün mozaika xəstəliyi» 

əsəri  isə  doktorluq  dissertasiyası  kimi  qiymətləndirilmişdir.  D.l.İvanovski 

sonralar  həmin  «yoluxucu  amilin»  çox  kiçik  olan,  bakterial  süzgəcdən  keçən, 

qida  mühitində  yetişməyən  və  adi  mikroskoplarla  müşahidə  olunmayan 

mikroorqanizmlər olduğunu göstərməklə  bunlan virus  adlandırmışdır.  Bəzi qərb 

alimləri  virusologiyanm  tarixini  təhrif  etməklə  səhvən  onu  Hollandiya  alimi 

M.Beyerinkinin  adı  ilə  bağlayırlar.  Halbuki,  o  özü,  virusun  ilk  dəfə

D.I.İvanovski tərəfindən kəşf edildiyini etiraf etmişdir.  Virusologiyanm müstəqil 

elm  sahəsi  kimi  çox  dinamik  sürətlə  inkişaf etməsi  bəzi  infeksion  xəstəlikləri 

törədən virusların  aynlması  və  onların xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi üçün zəmin 

yaratmışdır. Hazırda molekulyar biologiyanın, genetikanın, gen mühəndisliyinin, 

biotexnologiyanın,  bioetikanın  və  s.  qlobal  problemlərinin  öyrənilməsi 

prosesində viruslardan geniş istifadə olunur.

35


Həsən  bəy Zərdabi

(1837-1907)

Azərbaycanda  təbiətşünaslıq,  torpaqşünaslıq, 

aqrokimya  elminin,  milli  mətbuatımızın,  teatr- 

şünaslığımızın, 

ölkəmizdə  torpaq 

islahatının 

banisi.  Moskva  universitetinin  fizika-riyaziyyat 

fakültəsinin  təbiətşünaslıq  şöbəsini  bitirmiş,  ilk 

Azərbaycan  qəzeti  «Əkinçi »nin  təsisçisi  və 

redaktoru, 

dahi 


mütəfəkkir. 

ensiklopedik 

şəxsiyyət,  millət  fədaisi  Həsən  bəy  Səlim  bəy 

oğlu Zərdabinin (Məlikovun) müstəsna xidmətləri 

olmuşdur.  Bu  ensiklopedik  alimin  maarifçilik,  fəlsəfə,  biologiya,  əkinçilik, 

aqrokimya,  torpaqşünaslıq,  bitkiçilik,  meyvəçilik,  baytarlıq  təbabəti,  təbabət, 

anatomiya, 

fiziologiya, 

meşəçilik, 

coğrafiya, 

astronomiya, 

geologiya, 

paliontologiya,  heyvandarlıq,  quşçuluq,  seleksiya,  kimya,  iqtisadiyyat  və  s. 

elmləri  bilməsi  və  nailiyyətləri  onu  təkcə  Azərbaycanda  deyil,  həm  də  dünya 

miqyasında  tanıtdırmış  və  məşhurlaşdırmışdır.  «O, 

bizim  mənəvi  atamız  idi» 

(M.Ə.Sabir).

  O,  yaradıcısı  olduğu  «Əkinçi»  qəzetində  ilk  dəfə  olaraq  ölkəmizin 

heyvandarlarına  yüksək  məhsuldar  qaramal,  camış  və  qoyun  cinsləri  yaratmaq 

məqsədilə  süni  seçmə  üsulundan  geniş  istifadə  etməyi  tövsiyə  etmişdir.  Alim 

görkəmli  seleksiyaçı  kimi,  müəyyən  etmişdir  ki.  yeni  yüksək  məhsuldar heyvan 

cinslərinin  yaradılması  üçün  süni  seçmə  zamanı  əlamətlər  nəsildən  nəslə 

verilərkən  güclənir  və  yeni  cinslər  yaratmaq  mümkün  olur.  H  Zərdabi  irsiyyəti 

təbiətşünaslıq  elminin  ən  başlıca  qanunu  hesab  etməklə  onun  bəzi  qanunauy­

ğunluqlarının  -  düz  istiqamətli,  qayıtması  dolayı  (müəyyən  amilin  təsirindən 

yaranan),  dominant  (hökmran,  güclü)  və  resessiv  (zəif)  irsiyyət  növlərinin- 

mövcud  olmasını  şərh  etmişdir  Alim  hibridioloji  üsulu  (çarpazlaşdırmanı) 

heyvandarlıqda  süni  seçmə  aparılarkən  ən  səmərəli  üsul  kimi  dəyərləndirərək 

bəzi  mütərəqqi  fikirlər-damazlıq  üçün  yüksək  məhsuldar  yerli  heyvan  gene- 

fondundan  geniş  istifadə  olunması,  yerli  cır  heyvanların  yaxşılaşdırılması 

məqsədilə  xaricdən  törədicilərin  gətirilməsi-irəli  sürmüş  və  onlara  xüsusi  önəm 

verilməsim  heyvandarlara  məsləhət  bilmişdir.  O.  «Heyvanların  rəngi»  adlı 

əsərində  heyvanların  eksteryerinin  (xarici  əlamətlərinin)  seçmə  zamanı  nəzərə 

alınmasının  xüsusi  əhəmiyyətə  malik  olduğunu və  onun  nəzərə  alınmasını,  eləcə 

də  ekoloji  amillərin  roluna  fikir  verilməsini  ən  prioritet  istiqamət  kimi 

dəyərləndirmişdir.

Zəmanəsinin  elmi-təcrübi  nailiyyətlərinə  dərindən  bələd  olan  materialist 

alim  "Əkinçi".  "Kaspi",  "Həyat"  və  s.  qəzetlərdəki,  '"Dəbistan"  jumalındakı 

silsilə  məqalələrində  ailə-məişət  qayğılarının  asanlıqla,  elmi  qaydalarla  aradan 

qaldındmasından  tutmuş  təsərrüfatın  müxtəlif  sahələrini  səmərəli  üsullarla 

inkişaf etdirməyədək  çox  şey  barədə  faydalı  məsləhətlər  verirdi.  Bu  yazılar  bir 

yerə  toplanıb  çap  olunsa,  qalın  bir  kitab  alınar.  Həsən  boy  sonralar  bu 

fəaliyyətini  sistemli  şəkilə  salaraq  bir  neçə  elmi-kütləvi  əsər  də  yazmış,  onları

36


ayrıca  kitabça  şəklində  xalqa  çatdırmaq  istəmişdi.  "Torpaq,  su  və  hava", 

"Həvasi-xəmsə"  (Beş  hiss  üzvü)  adlı  əsərlər  "Həyat"  qəzetində  1905-ci  ildə 

hissə-hissə  çap  olunsa  da,  mükəmməl  gigiyena  vəsaiti  olan  "Bədəni  salam at 

saxlamaq  düsturüləm əli" müəllifin  sağlığında nə mətbuatda, nə də aynca kitab 

şəklində  çap  olunmamışdır.  Həsən  bəyin  ölümündən  sonra  bu  gərəkli  işi 

Kiyevdə  təhsil  alan  azərbaycanlı  tələbələr  həyata  keçirmişlər.  Nəşriyyat 

qrupunun rəhbəri gənc Yusif Vəzir Çəmənzəminli ilk nəşrin girişində yazmışdır: 

"Mərhum  Həsən  bəy  Məlikzadə  tərəfindən  qələmə  bir  çox  elmi  əsərlər  alınıb, 

lakin  indiyədək  onlar  camaatımızın  himməşsizliyindən  çap  olunmayıb  qalırdı. 

"Kiyev  islam  tələbələrinin  nəşriyyat  heyəti"  bu  əsəri  Həsən  bəyin  möhtərəm 

zövcəsinin  (Hənifə  xanım  Abayeva-Zərdabi)  razılığı  ilə  nəşr  etməyə  şüru  etdi. 

Əvvəl  "Torpaq,  su  və  hava"  ünvanlı  kitabça təb  olunub,  indi  isə  oxucularımıza 

"Bədəni  salamat  saxlamaq  düstürüləməli"ni  təqdim  edirik.  Bu  kitaba  "heyət" 

tərəfindən  haşiyə  olaraq  bəzi  şeylər  artırılıb,  bir  də  bir  neçə  sözün  dərci 

namünasib görüldüyündən bilmərrə  ötürülüb,  yerləri  nöqtələr ilə  nişanə  olunub, 

qalanı  isə  mərhum  Həsən  bəyin  əlyazılanndan  yazılıb  eynən  dərc  olunur. 

Student:  Y usif  Vəzirov".  Kitab  Bakıda  İ.Aşurbəyovun  "Kaspi"  mətbəəsində 

1912-ci ildə  «N 2»,  1914-cü  ildə  «N 3»  işarəsi  ilə təkrar çap olunmuş  və  böyük 

uğur  qazanmışdir.  Təəssüf  ki,  sonrakı  illərdə  bu  qiymətli  əsərin  tirajının 

kütləvilə şdirilməsi  davam  etdirilməmiş,  Sovet  hakimiyyətinin  ilk  40  ilində  isə 

kitab  bir  dəfə  də  nəşr  olunmamışdır.  İ  Stalinin  ölümündən  və  "şəxsiyyətə 

pərəstişin  pislənməsi"  prosesindən  sonra millətçi  damğası  vurulmuş  Həsən  bəy 

Zərdabinin  irsi  də  bəraət  almış,  onun  fəaliyyəti  geniş  tədqiq  olunmağa 

başlanmış,  əsərləri  çapa  hazırlanmışdır.  Bu  işdə  professorlar  Ziyəddin 

Göyüşovun,  Mirəli  Axundovun,  Abbas  Zamanovun,  İzzət  Rüstəmovun 

gördükləri  işlər  zərdabşünaslıq  üçün  möhkəm  özül  olmuşdur.  «Bədəni  salamat 

saxlamaq  düstürüləməli»  əsərinin  indiki  nəşri  mərhum  Ziyəddin  Göyüşovun 

tərtib  və  qeydləri  ilə  1960-cı  ildə  "Azəməşr"də  işıq  üzü  görmüş  "Həsən  bəy 

Zərdabı,  seçilmiş  əsərləri"  kitabından  götürülmüşdür  və  ötən  46  ildə  ilk  belə 

təşəbbüsdür.  Alimin  «Natural  gigiyena»  adlı  biliklər  sistemi  insanların  təbiət 

qanunları ilə yaşamasını əsas götürərək aşağıdakı 9 şərti əhatə edir:

1-təmiz hava,  2-saf su,  3-Günəşlə təmas,  4-təbii  qidalar,  5-fəal hərəkət,  6-az 

yemək  və  aclıq,  7-istirahət  və  yuxu,  8-düz  qamət,  9-ağıl  və  sağlam  ruh.  Şərtlər 

müxtəlif  kitablarda  fərqli  sıralansa  da  sağlam  yaşamaq  qaydalarına  verilən 

tələblər  dəyişməz  olaraq  qalır,  təbiətdən  güc  almaq,  təbiət  qanunlarına 

uyğunlaşmaq  kimi  əsas  məsələləri  əhatə  edir.  1980-ci  ildə  Hənifə  xanım  öz 

mənzilində  məktəb  açaraq  yetim  və  kasıb  uşaqların  təhsil  alması  ilə  məşğul 

olmuşdur.  1901-ci  ildə  H.Zərdabi  və  Hənifə  xanımın  səyi  və  H.Z.  Tağıyevin 

maliyyə  dəstəyi  ilə  Bakıda  ilk  rus-müsəlman  məktəbi  açılır,  Hənifə  xanım  isə 

onun direktoru təyin olunur.  H.Zərdabi  çar məmurları tərəfəindən  dəfələrlə  həbs 

olunmuş,  onların təqibləri  nəticəsində  Bakını tərk  edərək  16  il  doğma Zərdabda 

yaşamış,  hətta bəzən təndirdə  gizlənməli  olmuşdur.  Onun  oğlanları  Sifət,  Mitəd 

və  qızı  Qəribsoltan  xanım  da  repressiyaya  məruz  qalmışlar.  H.Zərdabi  dahi  rus 

yazıçısı  Lev  Tolstoyla  yaxın  dostluq  və  əməkdaşlıq  etmişdir.  H.Zərdabinin





Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə