AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu vəfa iSGƏNDƏrova



Yüklə 5.53 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/12
tarix08.05.2017
ölçüsü5.53 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI 
FOLKLOR İNSTİTUTU
VƏFA İSGƏNDƏROVA
ƏNƏNƏVİ NAĞIL 
FORMULLARI
(Azərbaycan və Türkiyə 
nümunələri əsasında)
zjm t _
BAKI -  2014

REDAKTORU:
fıLü.f.d.  Əfzələddin ƏSGƏR
RƏYÇİLƏR: 
fıLü.f.d. İlkin RÜSTƏMZADƏ
fıLü.f.d. Oruc ƏLİYEV
Vəfa  İsgəndərova.  Ənənəvi  nağıl  formulları  (Azərbay­
can  və  Türkiyə  nümunələri  əsasında),  Bakı,  Elm  və  təhsil, 
2014, 202 səh.
folklorinstitutu. com
İ  4603000000 Qnfii nƏşr 
N-098-2014
© Folklor İnstitutu, 2014
MÜNDƏRİCAT
ÖN SÖ Z .............................................................................. 3
I FƏSİL: Başlanğıc formulları..........................................11
1.1. Zaman formulları........................................................ 17
1.2. Məkan formulları.........................................................38
II FƏSİL: Təhkiyə formulları...........................................53
2.1. Xarici təhkiyə form ulları............................................54
2.2.  Daxili təhkiyə form ulları............................................ 68
III FƏSİL:  Sonluq formulları...........................................105
Nəticə................................................................................... 133
İstifadə olunmuş ədəbiyyat.............................................139
Ə la v ə ................................................................................... 149
3

ÖN SÖZ
Məlum  olduğu kimi,  qohum xalqların  bütün  mədəni  dəyər­
ləri  vahid  mənbədən  haçalanır.  Bu  baxımdan  şifahi  bədii  yara­
dıcılıq ənənəsi də istisna təşkil  etmir.  Bu günə qədər qohum türk 
xalqlarının  folkloruna  aid  çoxlu  materiallar  toplanmış  və  onlar 
haqqında maraqlı  araşdırmalar aparılmışdır.  Qeyd  edək ki,  folk­
lorun  ən  kütləvi janrlarından  biri  olan  nağıllar da  araşdırıcıların 
diqqətindən  kənarda  qalmamışdır.  Bu  tədqiqatlarda  konkret  bir 
xalqın nağıl  yaradıcılığına daha  çox  diqqət  ayrılır,  yaxın  xalqla­
rın nağıllarının tipoloji müqayisələri isə bir çox hallarda kölgədə 
qalır.  Bu  üzdən  qohum  xalqların  folkloru,  o  cümlədən  nağılları 
arasında olan tipoloji cəhətləri  ortaya çıxartmaq bütün aktuallığı 
ilə qarşıda dayanır.
Bu  araşdırma  nağılların  ifası  zamanı  söyləyicilərin  istifadə 
etdiyi  ənənəvi  formullara həsr  olunmuşdur.  Ənənəvi  formul  de­
yərkən,  epik təhkiyədə  istifadə  olunan qəliblənmiş  söz,  ifadə  və 
ya sözlər qrupu nəzərdə tutulur.  Bir çox mənbələrdə fərqli şəkil­
də  izah  olunan  “ənənəvi  formul”  m üxtəlif terminlərlə  ifadə  olu­
nur.  Dilçilik lüğətində “formul” termini  “frazeologizm”,  “klişe”, 
“ştamp”,  “stereotip” terminləri  ilə  sinonim  kimi verilir.  Mövcud 
məsələ  ilə  bağlı  araşdırdığımız  mənbələrdə  aşağıdakı  terminlərə 
rast gəlinir:  dayanıqlı yerlər, tipik yerlər,  ənənəvi formullar, epik 
formullar, tipik ifadələr,  qəlib  ifadələr,  stereotiplər, ənənəvi  yer­
lər,  klişelər,  təkrarlamalar,  daimi  epitetlər,  metrik  söz  qrupları, 
şablonlar,  tematik  standartlar,  dayanıqlı  müqayisələr  və  məcaz­
lar,  hərəkətli  hissələr,  obrazlı  stereotiplər,  stilistik  klişelər,  da­
yanıqlı  söz  kompleksləri,  frazeologizmlər,  kümə  sözlər  və  s. 
Məzmunca,  əhatəlilik  baxımından  daha  uğurlu,  çox  rast  gəlinən 
və kifayət qədər həcmli ifadə “ənənəvi formul” terminidir.
Ənənəvi  formullar  nağıl  təhkiyəsinin  tərkib  hissəsidir  və 
üslubi  xarakter daşıyır.  Bununla  yanaşı,  onlar nağıl  təhkiyəsinin 
ən  qədim  ünsürləri  sayılır.  Bu  isə  onların  qədim  folklor  ənənə­
sindən  süzülüb gəldiyini  göstərir.  Ona görə  də nağıl  ifaçılığı  za­
4
manı  istifadə olunan ənənəvi  epik formulların öyrənilməsi nağıl­
ların  poetik  xüsusiyyətlərini  üzə  çıxarmaqla  yanaşı,  onların  qə­
dimliyini də ortaya qoymuş olur. Monoqrafiyada genetik baxım­
dan  qohum olan  iki  xalqın -  Azərbaycan  və  Türkiyə  xalqlarının 
nağıllarında müşahidə  olunan  ənənəvi  formulların tipoloji  xüsu­
siyyətləri  öyrənilir.  Bu  xalqların  nağıllarında  müşahidə  olunan 
tipoloji  cəhətlər  dolayısı  ilə  onların  vahid  epik  ənənə  əsasında 
yarandığını  göstərir.  Azərbaycan  folklorşünaslığında  bu  istiqa­
mətdə aparılan araşdırmalara böyük  ehtiyac olduğunu nəzərə  al­
saq,  mövzunun necə aktual olduğunu təsəvvür etmək çətinlik tö­
rətməz.
Folklorda ənənəvi üslub məsələsinə ilk dəfə poetik dilin elə 
formuldan ibarət  olduğunu  söyləyən  A.N.Veselovski  toxunmuş­
dur.  Onunla  yanaşı,  m üxtəlif dövrlərdə  L.Uland,  Y.Qrişmanın, 
A.N.Afanasyev,  F.İ.Buslayev  kimi  rus  alimləri  də  folklorda for­
mul məsələsini araşdırıblar.
A.N.Veselovski  və  V.Y.Propp “ümumi yerlər”  adlandırdıq­
ları  formulları  xalq  yaradıcılığı  və  tətbiqi  incəsənətdə  öyrənil­
məsi  məsələsini  qoymuşlar.  Nağılı  məhz  ənənələr,  miflər,  ilkin 
təsəvvür  formalarının  və  bir  sıra  sosial  institutların  vasitəsilə 
izahının  mümkünlüyünü  sübut  edən  V.Propp  ənənəvi  formul­
lardan  söz  açılanda,  onları  arxaik  mədəniyyət  kontekstində  an­
lamaq  lazım  olduğunu  bildirmişdir  (133).  Amerikan  mədəniy- 
yətşünası  Con  Kaveltinin  artıq  klassikaya  çevrilmiş  “Formul 
nəqli  incəsənət  və  populyar  mədəniyyət  kimi”  əsəri  də  məhz 
bunu  isbat  etmək  üçün  meydana  çıxıb.  M üəllif  ədəbi  formulu 
çoxlu  sayda  əsərlərdə  istifadə  olunan  təhkiyə  və  drammaturji 
konvensiyaların strukturu kimi müəyyən etmişdir (134).
“Kitab  eposunun  abidələri”  toplusunda  üslub  və  tipoloji 
xüsusiyyətlər, rituallar, formullar barədə araşdırmalar daha geniş 
surətdə  özünə  yer tapıb.  Belə  ki,  A.N.  Veselovski,  V.M.Jirmun- 
ski,  İ.İ.Tolstoy  və  başqaları  məhz  orta  əsrlər  kitab  lirikasında 
antikliyin  və  folklor  ənənəsinin  əksini  görüblər.  Lirikanın  for­
mulları  haqqında  araşdırmalar  aparan  “alman  məktəbi”nin  mü-
5

təxəssısləri  A.Daura,  O.Holtsapfel,  Q.Poykert,  P.Mayer,  S.Bou- 
ra,  P.Kelli,  S.Vanqa və D.Buxane  isə  formulluğu  dünya xalq  li­
rikasının  yaradıcı  sisteminin  qanunauyğunluğu  kimi  tədqiq  et­
mişlər (117, 54).
XIX  əsrdə  isə  epik  üslubun  formulluq  məsələsinə  m üxtəlif 
epik  abidələrin  toplayıcılan  və  araşdırıcıları  münasibət  bildir­
mişlər.  Parri-Lord  nəzəriyyəsinə  görə,  formullar  üslubu  şifahi 
improvizasiya  şəraiti  ilə  izah  olunur.  Onlar  ani  bir  fikri  ifadə 
etmək  üçün müntəzəm işlənən  söz qrupunu  göz önünə  gətirmiş­
lər.  Məhz  bu  alimlərin yaratdıqları  məktəblərdə  formul  nəzəriy­
yəsi haqqında çoxsaylı  işlər görülmüşdür.  Bunlar Qərbdə  fəaliy­
yətə  başlayan Menendes  Pidal  və  Milmann Parrinin  məktəbləri­
dir.  Albert  Lord  və  E.Hayts  sonuncu  məktəbin  nümayəndələri­
dir.  Birinci  məktəbin  nümayəndələri  ənənəviliyi,  ikinci  məktə­
bin nümayəndələri  isə  şifahi  təhkiyəni  əsas  götürürlər.  Onlar  cə­
nubi  slavyanların  Yunats  və  Hayduts  eposunun  müasir  söyləyi- 
cilərini müşahidə edərək xalq ifaçı və  söyləyicilərinin bədahətən 
söyləmə  mexanizmlərini,  Homer  eposlarının  üslubi  keyfiyyət­
lərini, xüsusilə onun stereotiplərini araşdırıblar (117,  58).
Sözügedən  məsələ  haqqında  E.M.Meletinski  və  P.A.Qrint- 
ser Parri  və Lordun təklif etdiyi  metodikadan bəhrələnərək prin­
sipial  dəqiqləşdirmələr  etmişlər.  P.A.  Qrintser  “Sanskrit  epo­
sunda  üslubi  mövzu  açıqlamaları”  əsərində  “Maxabxarata”  və 
“Ramayana”da  formul 
ifadəsinin 
yollarım 
araşdırmışdır. 
C.Y.Neklyudov  isə üslub təkrarlamaları və  leytmotivlərin qədim 
semantika  ilə  uyğunluğuna  diqqət  yetirmişdir.  Formul  anlamına 
geniş  mənada  münasibət  A.Virtin  araşdırmaları  üçün  də  səciy­
yəvidir.  V.Ferin formula həsr olunmuş əsərində də oxşar mənzə­
rə  ilə  qarşılaşmaq  olar  (110,  28).  Tanınmış  rus  tədqiqatçısı 
O.M.Freydenberq  də  “Süjetin  və  janrın  poetikası”  və  “Qədim 
dövrün mifi  və ədəbiyyatı” adlı əsərlərində məsələyə özünəməx­
sus tərzdə toxunmuşdur.
Rus  xalq  nağıllarının  ənənəvi  formulları  barədə  yazan 
Q.S.Maltsev  ənənəvi  formulları  şifahi  poetik  mətnin  kateqori­
6
yası  kimi  təqdim  edir.  Q.S.Maltsevlə  yanaşı,  İ.A.Razumova  da 
rus xalq nağıllarının formullarına ayrıca araşdırma həsr etmişdir.
Ənənəvi formullar məsələsinə nağıl janrı  haqqında araşdır­
malar  aparan  bir  sıra  alimlər  də  müraciət  ediblər.  Məsələn, 
L.Şeynyanu, 
S.Savçenko, 
P.Volkova, 
İ.Bolte, 
Q.Polivka, 
V.P.Anikin,  V.M.Sokolov,  M.P.Ştokmar,  F.İ.Buslayev,  D.Frey- 
zer,  A.N.Afanasyev  və  başqa tədqiqatçıların  sözügedən  məsələ­
yə həsr olunmuş əsər və məqalələri  əsas etibarilə nağıl  formulla­
rının qeydə alınması və inventarlaşdırılmasına həsr olunmuşdur.
A.B.Mojarovski,  A.N.Afanasyev,  N.P.Kolpakov,  A.J.Niki- 
forov kimi  bəzi  rus  araşdırıcıları ənənəvi  formulları  “usandırıcı” 
nağıllar  adlandırırlar  (135).  Onların  fikrincə,  bu  tip  nağıllarda 
süjet  illüziyalıdır,  çünki  onun  məqsədi  dinləyicilərə  maraqlı  bir 
şey  çatdırmaq  deyil,  texniki  tərəfdən  təhkiyənin  fasiləsizliyini 
təmin edən mexanizmi nümayiş etdirməkdir (135).
Göründüyü  kimi,  folklorşünaslıqda  daha  çox  formulların 
struktur-tipoloji aspekti araşdırılmışdır.  Bu sahədə ən fundamen­
tal  nəzəri  iş  Rumıniya  alimi  N.Roşiyanuya  məxsusdur.  O,  bir 
sıra Slavyan, Qərbi  Avropa və  Şərq xalqlarının nağıl mətnlərinin 
əsasında  formulları,  onların  elementlərinin  tərkibini  öyrənmiş, 
funksional  xüsusiyyətlərini  müəyyən  etmişdir.  N.Roşiyanunun 
tədqiqatlarına  əsaslanaraq,  N.M.Gerasimova  rus  xalq  nağılları­
nın  strukturunu  araşdırmışdır.  Bu  problemin  linqvistik  yöndən 
analizi isə O.A.Davıdovaya məxsusdur.
Formul  nəzəriyyəsinə  qismən  “Dastan  poetikasf’nda  toxu­
nan K.Vəliyev də  formulun təsnifatının bilavasitə dil  birliklərinə 
uyğun  olduğunu  vurğulayır:  1)  Söz-formulu  (metafora);  2)  Söz 
birləşməsi-formulu  (bədii  vəsflər);  3)  Cümlə-formulu  (atalar 
sözləri,  hikmətli  sözlər);  4)  Mürəkkəb  sintaktik  bütünlük-  for­
mulu  (şeir)  (76,  143).  Onun  fikrincə,  bu  ümumi  modellər  öz 
tərkib hissələrinə bölünür.  Alqış,  qarğış,  bədii  vəsf,  paralel  inşa­
lar,  atalar  sözləri,  təkərləmə  ifadələri  və  s.  uyğun modelin ünsü­
rü  kimi  ortaya  çıxır.  Bu  dil  birliklərinin  uyğun  modellərinə 
N.Roşiyanunun araşdırmasında da rast gəlinir.
7

Türkiyə folklorşünasları  da nağıl janrı üzərində  çoxlu sayda 
araşdırmalar  aparmışlar.  P.N.Boratav,  V.Eberhard,  W.S.Uysal, 
Z.Göyalp,  T.Alangu,  N.Tezel,  E.C.Güney,  S.Sakaoğlu,  U.Gü- 
nay,  B.Seyidoğlu,  sonrakı  illərdə  P.Boratavın  rəhbərliyi  altında 
V.Volker,  B.Volker, M.Tuğrul,  Ə.E.Uysal və E.Artun və s.  kimi 
alimlər öz  toplamalarında  formullardan  yararlanmış,  əsərlərində 
müəyyən qədər ənənəvi formullar məsələsinə toxunmuşlar.
Müasir  dövrdə  M.H.Yavuz,  N.Taner,  M.Gökçəoğlu  xalq 
nağılları  üzərində  çalışmalarım  davam  etdirirlər.  Əsasən  Kipr 
nağıllarım  toplayan müasir araşdırıcı  M.Gökçəoğlu  ənənəvi  for­
mulların “Kıbrıs  türk küme  sözler (formeller)”  sözlüyünü hazır­
lamışdır. Burada o, küme sözü altında ənənəvi tapmacaların, ata­
lar  sözlərinin,  təkərləmələrin  daxil  olduğu  bütün  formulları  təq­
dim etmişdir (87,17).
Bu günə qədər Azərbaycanda nağıl janrına həsr olunmuş bir 
sıra  araşdırmalar  mövcuddur.  Ancaq  onların  heç  birində  nağıl 
formulları  xüsusi  şəkildə araşdırmaya cəlb olunmamışdır.  O.Əli­
yev  “Azərbaycan  nağıllarının  poetikası”  adlı  monoqrafiyasında 
nağıl  formullarından  bir  qədər  ətraflı  bəhs  etmişdir.  Ayrı-ayrı 
dərsliklərdə isə nağıl formullarına ötəri şəkildə toxunulmuşdur.
Monoqrafiyanın predmeti  Azərbaycan  və  Türkiyənin,  həm­
çinin  Şimali  Kipr Türk  Cümhuriyyətinin müxtəlif bölgələrindən 
toplanan  xalq  nağıllarıdır.  Cənubi  Azərbaycan  və  İraq-Kərkük 
nağılları  və  internet  səhifələrində  yerləşdirilən  bütün  Azərbay­
can və Türkiyə xalq nağılları da tədqiqata cəlb olunmuşdur.
Burada  N.Roşiyanunun  “Ənənəvi  nağıl  formulları”  əsərinə 
əsaslanaraq  Azərbaycan və Türkiyə nağıllarının ənənəvi  formul­
ları araşdırılmışdır.  Azərbaycan və Türkiyə xalqlarının formulla­
rının oxşar və  fərqli  xüsusiyyətləri  təhlil  olunmuşdur.  Monoqra­
fiyada həmçinin  P.N.Boratav,  İ.Razumova,  Q.Maltsev  və  A.Ge- 
rasimova,  P.N.Boratav,  E.Artun  və M.Gökçəoğlu  kimi  alimlərin 
araşdırmalarından da istifadə olunmuşdur.
Əsas  məqsədimiz  Azərbaycan  və  Türkiyə  nağıllarının  ənə­
nəvi  formulları  arasında müqayisələr aparmaq  və  bu yolla onla-
8
nn vahid epik ənənə əsasında yarandığını, yəni bir bütövün ayrı- 
ayrı hissələri olduğunu əsaslandırmaqdan ibarətdir.  Bununla əla­
qədar qarşıya aşağıdakı vəzifələr qoyulmuşdur:
-   Folklorda  ənənəvi  formullar  məsələsinin  qoyuluşu  və 
ətraflı öyrənilməsi;
-  Xalq nağıllarında ənənəvi  formullar məsələsinin araşdırıl­
ması, bu sahədə mövcud təcrübənin mənimsənilməsi;
-  Azərbaycan  və  Türkiyə nağıllarının ətraflı  öyrənilməsi və 
müqayisə olunması;
-  Azərbaycan və Türkiyənin m üxtəlif bölgələrindən toplan­
mış nağılların başlanğıc  formullarının müqayisə  olunması,  ortaq 
formulların aşkarlanması;
-  Azərbaycan  və  Türkiyə  nağıllarının təhkiyə  formullarının 
oxşar və fərqli cəhətlərinin müəyyən olunması;
-  Azərbaycan və Türkiyə  xalq nağıllarının sonluq formulla­
rının oxşar və fərqli xüsusiyyətlərinin müəyyən olunması;
-   Ortaq  və  fərqli  formullar,  onların  meydana  gəlmə  səbəb­
lərinin və nəticələrinin ümumiləşdirilməsi;
Monoqrafiya işinin elmi yeniliyi aşağıdakılardan ibarətdir:
-   Araşdırma  işində  ənənəvi  nağıl  formulları  haqqında 
nəzəri  düşüncə  və  təcrübənin  mənzərəsinin  yaradılmasına  cəhd 
edilmişdir.
-  Azərbaycan nağıllarının ənənəvi  formulları  sistemli  şəkil­
də öyrənilmiş və bir çox ümumiləşdirmələr aparılmışdır.
-   Türkiyə  nağıllarının  ənənəvi  formulları  toplanmış  və 
ümumiləşdirmələr aparılmışdır.
-   Azərbaycan  nağılları  ilə  Türkiyə  nağıllarının  formulları 
müqayisə  olunmuş  və  onların  tipoloji  xüsusiyyətləri  üzə çıxarıl­
mışdır.
-  Azərbaycan və  Türkiyə  nağıllarının ənənəvi  formullannm 
kataloqu hazırlanmışdır.
-   Monoqrafiyanın  və  formullar  kataloqunun  gələcəkdə  bu 
sahədə  yeni-yeni  araşdırmaların  meydana  çıxmasına  təkan 
verəcəyinə inanırıq.
9

Bir sözlə, monoqrafiyada ənənəvi formulların sistemli təhli­
li  ilə yanaşı,  Azərbaycan  və  Türkiyə  nağıllarının  başlanğıc,  təh­
kiyə və  sonluq  formullarının müqayisə olunması,  ortaq və  fərqli 
cəhətlərin tapılıb  təhlil  edilməsi  folklorumuz üçün  çox  maraqlı­
dır.  Araşdırılan  formulların  çoxu  yalmz  nağıla  deyil,  digər ja n r­
lara da aiddir.  Tədqiqat işi  həm  Azərbaycan,  həm  də  Türkiyədə 
şifahi  xalq  ədəbiyyatı  ilə  maraqlananlar,  yaxından  məşğul  olan 
mütəxəssislər  və  ali  məktəb  tələbələri  üçün  faydalı  ola  bilər. 
Monoqrafiyadan  şifahi  xalq  ədəbiyyatına  aid  yeni  dərsliklərin 
hazırlanmasında  da istifadə  oluna bilər.  Tədqiqatın  aparılmasın­
da və monoqrafiyanın hazırlanmasında mənə dəstək  olan hər bir 
kəsə təşəkkür edirəm.
10
I  FƏSİL
BAŞLANĞIC FORMULLARI
Şifahi  xalq  yaradıcılığının  ən  qədim  janrı  olan  nağıllar 
müəyyən  struktura  və  özünəməxsus  dilə  malikdir.  Bütün  dünya 
xalqlarının  nağılları  üç  bölümdən  ibarətdir:  nağılın  əvvəli,  özü 
(əsas  hissəsi)  və  sonu.  Belə  ki,  nağıllar  başlanğıc  formulu  ilə 
başlayır,  sonra əsas hadisələr cərəyan edir,  sonda isə  sonluq for­
mulu  ilə  yekunlaşır.  Bu  bölümlər  bir-birindən  sabit,  dəyişməz 
qalan  ənənəvi  formullarla  (başlanğıc,  təhkiyə  və  sonluq)  ayrılır. 
Bu  məsələ  dünya  şifahi  ənənəsində,  həmçinin  Azərbaycan  və 
Türkiyə folklorunun nağıl janrında oxşardır.
Nağılların  dilinin,  formullarının  və  digər köməkçi  vasitələ­
rinin  öyrənilməsi  onların  araşdırılması  üçün  vacibdir.  A. Lorda 
görə,  formullar onların haqqında düşünüldüyü kimi  donmuş  kli- 
şelər  deyil,  əksinə  onlar dəyişə  bilir və  onlardan  yeni  formullar 
yaranır  (109,  14).  Xalq  ədəbiyyatının  mühüm  bir  qismini  təşkil 
edən  nağılın  dərin  bir  fəlsəfəyə  istinad  etdiyini  söyləyən 
Y.V.Çəmənzəminli  ənənəvi  formulları  nağılın  zinəti  hesab  edir. 
O  qeyd  edir:  “Üsula  gəldikdə  nağıl  ədəbiyyatının müəyyən üsu­
lu  var.  Onları  gözəl  edən  və  süsləndirən  müəyyən  dil,  tərkib  və 
cümlələrdir.  Xalq  ədəbiyyatı  ilə  maraqlananlar bu  nöqtəni  unu­
darlarsa,  çəkdikləri zəhmət hədər olar” (49, 69,277-278).
Xalq  nağıllarında  ənənəvi  formulların  iştirakı  yalnız  tədqi­
qatçılar üçün deyil,  söyləyicilər üçün də lüzumlu məsələlərdəndir. 
Söyləyicilərin təhkiyəsini maraqlı və cəlbedici edən məhz ənənəvi 
formullardır.  Onlardan  yararlanma texnikasının səviyyəsi peşəkar 
nağılçılarda  daha  yüksəkdir.  Formulların  zənginliyi  nağıl 
auditoriyasından  da  çox  asılıdır.  Folklor  toplayıcılanndan  fərqli 
olaraq,  bir  neçə  dinləyicidən  ibarət  aktiv  və  həvəsli  auditoriya 
söyləyicidən  daha zəngin və maraqlı təhkiyə tələb edə bilər.  Yəni 
qarşılıqlı  əlaqə  zamanı  nağılçının  yaddaşında  olan  yeni-yeni  for-
11

mullar  söylənilir.  Peşəkar  söyləyici  dinləyicilərin  yaşım,  dünya­
görüşünü, maraq dərəcəsini nəzərə alaraq öz təhkiyəsini qurur.
P.N.Boratav  və  V.Eberhard  “Türk  xalq  nağıllarının  tipi” 
əsərində  nağılların  forma  və  üslubu  barədə  yazırlar:  “Nağılların 
başlanğıcında  giriş  formulu  durur:  “Bir  varmış,  bir  yokmuş...” 
Bu formul  bir  “təkərləmə”  ilə  davam  edə  bilər.  Sonra əhvalatla­
rın əsas  hissəsinə keçməzdən  əvvəl  qəhrəmanın  durumu,  həyatı, 
həmçinin doğuluşu və gəncliyinin təsvir olunduğu kiçik bir hissə 
gəlir.  Ardınca nağılın əsas hissəsi başlayır.  Sonda isə sonluq for­
mulu gəlir.  Şər uduzur və ya qırx gün, qırx gecə davam edən toy 
olur,  yaxud  digər  xoşbəxt  sonluqla  yaxşı  qəhrəmanlar  və  eyni 
zamanda  dinləyicilər  sevinirlər.  Burada  dinləyici  belə  bir  arzu 
irəli  sürür:  “Onlar  ermiş  muradına,  biz  de  erelim  muradımıza”. 
Bəzən  söyləyici  zarafatla,  maraq  üçün  mükafatlandırılır:  “Göy­
dən üç alma düşdü.  Sonra almaların üç nəfər arasında bölünməsi 
gözlənilir, ancaq o,  söylədiyi nağılın əvəzində almaların hər üçü­
nü özünə götürür” (132,  11-12).
Bəzi  Türkiyə  araşdırıcıları  ənənəvi  formulların  hamısını  tə­
kərləmə adlandırırlar. Onlardan biri olan Naki Tezel hesab edir ki, 
nağıl  üç  bölümdən  ibarətdir:  Nağılın  əvvəli,  yəni  təkərləməsi, 
nağılın  özü  və  nağılın  sonu:  “Həqiqi  söyləyicilər  təkərləmədən 
sonra  nağıla  girərlər.  Şəkil  baxımından  nağılın  üçüncü  bölümü, 
sonundakı  təkərləmədir.  Buna  “nağıl  sonu”  da  deyə  bilərik”  (98, 
3). Onun fikrincə, söyləyicilərin çoxu nağılı orijinal bir şəkildə bi­
tirmək  və  anlatdığı  hadisələrə  həqiqət  havası  vermək  üçün  bir 
təkərləmə deyirlər.  Sanki  o,  anlatdığı  əhvalatların  içində yaşamış, 
söz gəlişi qırx gün, qırx gecə sürən toyda iştirak etmişdir (98, 3).
Bəzən adlan  fərqli  olsa  da,  dünya  folklorşünaslığında nağıl 
janrı quruluş, mahiyyət etibarı ilə oxşardır.  Türkiyə folklor nəzə­
riyyəçisi  Erman  Artun  nağılları  quruluşca  üç  yerə  aymr:  1. 
Döşəmə;  2.  Hadisə;  3.  Dilək.  Döşəmə  adı  verilən nağılın ilk bö­
lümündə “təkərləmə” (sicilləmə) deyilən qəliblənmiş  sözlərə  yer 
verilir.  “Təkərləmə”  kəlmə  oyunlarından,  bir-biri  ilə  əlaqəsi  ol­
mayan,  dinləyicinin  marağını  nağıla  çəkmək  məqsədilə  daxil
12
olan  qəlib  sözlərdir.  Döşəmədə  əsas  məqsəd  əlaqəsiz  sözləri  bir 
araya gətirərək  ahəngi  saxlaya bilməkdir.  Bu  qəlib  sözlər nağıl­
dakı  əsil  əhvalatın  başlanmasından  əvvəl  və  olayın bitməsindən 
sonra istifadə olunur. Nağılın hadisə bölümündə nağılda yer alan 
əhvalatlar ifadə olunur (78,  117).
Kıbns folklorunun araşdırıcısı  M.Gökçəoğlu dünya folklor­
şünaslığında  olduğu  kimi,  nağılları  quruluş  baxımından  üç  yerə 
bölür və onların ənənəvi  formullarla ayrıldıqlarını  vurğulayır.  O, 
formulları  təkərləmələrdən  ayrı  hesab  edir  və  nağılların  təkərlə- 
mələrlə  başlandığını  qeyd  edir:  “Təkərləməsi  olmayan  nağıllar 
isə  formullarla  sözün  qapısını  açırlar.  Məlum  olduğu  kimi,  for­
mullar  nağıllara  bağlı  olan  ifadə  növləridir.  Nağıl  dinləyiciləri­
nin qulaqları  simli  alətlərin mizrabı  kimi  anladanın  ağzından çı­
xacaq  sözləri  gözləyir.  Nağıl  döşəndikcə  döşənir.  Anlatma anın­
da çoxlu formullardan istifadə olunur” (85, 20).
Söylənildiyi  kimi,  xalq  nağıllarını  ənənəvi  formullarsız  tə­
səvvür etmək  olmaz.  Ənənəvi  formullar həmçinin  bütün dövrlər 
və  bütün  xalqların  nağılları  üçün  stabildir,  ənənəvidir.  Nağıl 
söyləyicilərinin  düşünməyə,  düşündürməyə  və  ironiyaya  meylli 
olmalarından  irəli  gələrək,  dinləyicilərin  diqqətini  bütünlüklə 
nağıla cəlb etmək üçün ritmli  təhkiyə  artıq üslubun bariz nümu­
nəsinə çevrilir.  Söyləyicilər nağılı öz biliyi, daxili  zənginliyi, xə­
yal  dünyasından asılı  olaraq anlada bilirlər.  Həmçinin eyni möv- 
zulu  nağıllarda  belə  istifadə  olunan  formullar  mövcud  mədəni 
şəraitə,  zamana,  məkana,  adət-ənənəyə,  söyləyicinin  cinsinə  uy­
ğun  olaraq  dəyişir.  Nağıl  söyləyicisi  bəzən  təhkiyəyə  səsinin 
tonu,  əl  hərəkətləri,  mimikalarla  da  zənginlik  qata  bilir.  Bəzən 
söhbətə təqlid  oyunlarını  da qatır.  Sonra dinləyici  ilə söyləyicini 
anlatma  prosesində  bir-birinə  yaxınlaşdıran  bir  sıra  anlaşmalar 
olur.  Söyləyici  dinləyicilərlə  danışır,  onlara  suallar  verir,  onlar­
dan  qarşılıq  alır,  hərdən  isə  dinləyicilərin  düşüncələrini,  duyğu­
larım  üzə vurur.  Türkiyə nağıllarından bir misal  göstərək:
“-   Ya  varmış,  ya  yokmuş.  Bir  padişah  varmış.  Allahın 
emriyle kimin günahı varsa, estağfürullah diyecek.
13

Dinleyiciler hep bir ağızdan:
-  Estağfurullah.
Masal anlatıcısı:
-  En büyük ağaç hangi  ağaç?
Dinleyicilər.
-  Çinar.
Masal anlatıcısı:
-   Padişahın  anası  çeker,  babası  çeker,  bu  da  Allahın  emri 
demiş.
Dinleyiciler:
-  İyi ki biz padişah deyiliz.
Masal anlatıcısı:
-  Susun!  Şimdi, anlatak mı, dinletek mi?
Dinleyiciler:
-  Anlat.
Masal  anlatıcısı:  Eger dinleyeceksiniz,  oturun, kulaklarınızı 
dikin. Yatacaksmız, yun döşek açın da içinde yatın” (78,  110).
Beləliklə,  söyləyicinin  ustalığı,  istedadı  ilə  sıx  bağlı  olan 
nəql  prosesində  daha  yeni  formulların  yaranmasına  sərhədsiz 
imkanlar  açıla bilər.  “Söyləyicilərin  nağıllarının  bəlli  yerlərində 
yararlandıqları formullar nağılı bəzəyən ünsürlərdir. Xüsusən də, 
nağılların  başlanğıc  və sonunda istifadə etdikləri  ifadələr,  söylə­
yicilərin  ustalıqlarını  göstərmələri  üçün  bir  fürsətdir”  (97,  95). 
Bu  prosesi  N.Roşiyanu  aktiv  mənimsəmə  adlandırır.  Yəni  bu 
zaman  söyləyicilər  özlərinin  təxəyyüllərindən  irəli  gələn  yeni 
formul  variantlarından  yararlanırlar.  Passiv  mənimsəmədə  isə 
novatorluq  istisna  olunur.  Nağılın  məzmunundan  və  tipindən 
asılı  olmayaraq,  bütün  formullar  ağızdan-ağıza  bir  söyləyicidən 
digərinə ötürülür.  Söyləyicinin şəxsi qabiliyyətinə, onun bədahə­
tən söyləmə  istedadına yeni  çalarlar gətirməsinə  baxmayaraq,  o, 
ənənə xaricində mümkünsüzdür.  Ona görə  də  bir sıra fərdi  üslu- 
bi  keyfiyyətlər  üstün  olsa da,  söyləyicilər öz  sələfləri  tərəfindən 
yaradılan  ənənəvi  fonddan  yararlanmaya  bilmirlər  (121,  27). 
Aydındır ki, bu fondda xüsusi yeri epik formullar tutur.
14
Araşdırıcılar  təhkiyə  zamanı  formullardan  yararlanmanın 
müsbət  və  mənfi  tərəflərini  qeyd  edirlər.  Bəziləri  düşünürlər  ki, 
üslubi  üsulların  və  möhürlərin  ənənəviliyi,  dayanıqlığı,  mühafi­
zəkarlığı  heç  vaxt  nağılçılara  aydın,  rəngarəng,  maraqlı,  canlı 
nağıllar  yaratmağa mane  olmur.  Bir sıra folklorşünaslar isə ənə­
nəvi  formullarla zəngin təhkiyəni  nağıla zərər verən,  mətnin  əs­
lini  saxlamaqda; əsas  olayları  göstərməkdə  mane  olan  ünsürlər 
kimi  dəyərləndirirlər.  Onlara  görə,  ifa  zamanı  bu  cür  incəliklər 
sözə  dad verdiyi  halda,  yazıda gözü və  qulağı  bezdirir,  cümlələ­
rin  oxunuşunu  çətinləşdirir.  Belə  ki,  bəzi  nağıl  toplayıcıları  na­
ğılları  qələmə  alarkən  formulların  çoxundan  yararlanmırlar.  Bu 
isə  ənənəvi  formulların  tədricən  sıradan  çıxmasına  gətirib  çıxa­
rır.  Bunu müasir dövrdə  toplanıb  nəşr olunan nağıllarda ənənəvi 
formulların  kasad  olması  da  sübut  edir.  L. Süleymanova  “Şəki 
folklor mühiti”  adlı  monoqrafiyasında qeyd edir:  “Şəki  ərazisin­
də  başlanğıc,  orta  və  son  nağıl  formullarının  birgə  işləndiyi  bir 
nağıla da olsun təsadüf etmədik.  Müasir söyləyicilərin danışdıq­
ları  nağıllarda  klassik  nağıl  formullarını  işlətməmələri  ərazidə 
nağıldanışma  ənənəsinin  öləziməsi  ilə  bağlıdır”  (71,  115).  Bu 
özünü  Azərbaycanın  digər yerlərindən  və  Türkiyədən  toplanmış 
xalq nağıllarında da göstərir.
V.M.Jirmunskiyə  görə,  “Formulların  çoxluğu  şifahi  ifanı 
asanlaşdırır,  amma  o,  dərin  bədii  dünyagörüş  və  üslub  xüsusiy­
yətləri  ilə  izah olunur (139).  V.Pomerantseva isə,  nağılın ənənə­
vi  formullarını bir tərəfdən ona cəlbedici, bəzəkli  xarakter verdi­
yini,  digər  tərəfdən  də  onun  nəqlinin  yubadılması  üsullarından 
birinə xidmət etdiyini  bildirir:  “Belə ki, formullar  funksional  sə­
ciyyə  daşıyır,  desək,  yanılmarıq”  (139).  Yəni  hadisələrin  baş 
verdiyi  zamanın uzunluğu və bu hadisələr haqqında nəqlin sürət- 
liliyi arasında uyğunsuzluq hiss olunanda bu formullar hadisələri 
saxlamağa müvəffəq  olurlar.  Onlar ifa zamanı  ilə  hadisələrin za­
manını  eyniləşdirməyə  xidmət  edirlər.  Zamanın  vahidliliyinə 
çatmaq qeyri-mümkündür, yalnız həmin hadisələrin uzunluğu və 
onlar  haqqında  nəqlin  ardıcıllığı  arasında  şərti  tənasüblüyə  nail
15

olmaq olar (139).  Bir sözlə,  tədqiqatçıların çoxu nağılın struktu­
runu  dediyimiz  şəkildə  qoyurlar.  Artıq dünya folklorşünaslıq  el­
mində bu bir qanun kimi qəbul olunur.
Qədim  tarixə  və  eyni  kökə  malik  olan  nağıllar  folklor  döv­
riyyəsi  nəticəsində  bir bölgədən  digərinə,  bir məmləkətdən  baş­
qasına keçərək  yayılıb.  Bu mənada nağıl  formullarını  da qohum 
hesab  etmək  olar.  Ortaq  tarixi  yolu  keçmiş,  eyni  kökə  və  soya, 
ortaq dilə malik olan Azərbaycan və Türkiyə xalqlarının nağılla­
rı  isə  daha doğma və yaxındır.  Hər  iki  xalqın ənənəvi  nağıl  for­
mullarının  eyni  formulların  oxşar variantları  olduğu  nəzərə  çar­
pır.  Bununla  bərabər,  ümumi  fonddakı  formullardan  yararlanan 
dünya  nağıl  söyləyiciləri  kimi,  Azərbaycan  və  Türkiyə  söyləyi- 
ciləri  də  özünəməxsus  dil  xüsusiyyətlərilə  yanaşı,  xüsusi  təbirə 
və  şivəyə  malikdirlər.  Söyləyicilər  oxucunun  zövqünü  oxşamaq 
üçün istəklərinə uyğun olaraq, nağılın dilini, üslubunu dəyişdirə, 
ənənəvi formullarla zənginləşdirə bilirlər.  Bu zaman sözlü ənənə 
ilə yanaşı,  söyləyicinin çevrəsi,  dünyagörüşü, bilik dairəsi,  cinsi, 
təhkiyə texnikası da önəmli hesab olunur.  Ziya Göyalpm dediyi­
nə  görə,  onlar  ancaq  ocaqdan  yetişmə  nağılçılardır:  “Nağılçılar 
qədim  ozanlığm qadınlarda davam edən qismidir.  Ozanlıq baba­
dan oğula qaldığı  kimi,  nağılçılıq da anadan qıza keçər (97,  94). 
Belə ki, peşəkar söyləyicilər  söylədikləri  nağıllarda ənənəvi  for­
mullardan  geniş  surətdə  istifadə  edirlər.  Həvəskar  nağılçılar  isə 
daha çox  yayılmış,  hər kəsə  bəlli  başlanğıc  və  sonluq  formulla­
rından yararlanırlar.
Qeyd etdiyimiz kimi, Rumıniya alimi Nikolay Roşiyanu ənə­
nəvi  formullar  haqqında daha dəyərli  və dərin  araşdırmalar apar­
mış,  onun  sistemli  şəkildə  izahını  vermişdir.  O  hesab  edir ki,  hər 
bir  nağıl  söyləyicisi  öz  nağılını  hadisələrin  “tarixdə  möhür- 
lənməsi”,  “onun  zamanda  təsbit  edilməsi”  və  “söyləniləcək 
hadisələrin  baş verdiyi  yerin göstərilməsi  ilə” başlayır.  Araşdırıcı 
“inisial” adlandırdığı başlanğıc formulunun iki tipini ayırd edir:
a) zaman formulu (“xronoloji”)
b) məkan formulu (“topoqrafik”)
16


З
?
Yəni  bir  qayda  olaraq,  söyləyici  öz  nağılım  zamana  (T)  və 
ya  məkana  (S),  yaxud  zamana  və  məkana  (TS)  yerləşdirir. 
Başlanğıc  (inisial)  formulunun  ilkin  funksiyaları  bunlardır (121, 
18). Bu baxımdan alimlərin fikirləri üst-üstə düşmür.
Nağılları tarixi həqiqət və ya tam uydurma hesab edən folk- 
lorşünaslar  nağılların  başlanğıc  formulları  barədə  fərqli  düşü­
nürlər.  Rusiya  folklorşünası  İ.Razumovaya  görə,  nağılların 
bütün  zaman -  məkan  xüsusiyyətləri  sistemi  ənənəvi  formullar­
da  toplanır.  Nağılların  zaman  -   məkan  formulları  bütün  formul 
stereotipləri  arasında  birinci  yerdə  yerləşir,  çünki  onlar  nağıl 
dünyasının  daha  vacib  koordinatları  ilə  bağlıdırlar  (122,  71). 
E.M.Meletinskiyə  görə,  nağıllarda  uydurmaya  və  əfsanəviliyə 
meyl  məhz başlanğıc  və  sonda  göstərilir.  Bu qeyri-müəyyən  za­
man  və  məkan  kateqoriyaları  vasitəsi  ilə  formalaşır  (122,  76). 
P.Yakimov  “Nağıllarda  və  bayatılarda  bədii  zaman”  əsərində 
qeyd edir:  “Nağılları həqiqət dünyasından uzaq hesab edən araş­
dırıcılar  nağılların  süjetindəki  zaman  və  məkanın  da  həqiqətə 
uyğun olmadığını hesab edirlər.  Yəni nağıllar heç nə ilə, yəni za­
man  və  hadisələrin  yoxluğu  ilə  başlayır”  (139).  Fikrimizcə,  za­
man  və məkan nağıllarda dəqiqliklə  göstərilməsə  də,  sözügedən 
formullarda müəyyən  tarixi  həqiqətlər  tapmaq  mümkündür.  Na­
ğılların  zamanının  və  məkanının  dəqiq  göstərildiyini  söyləyən 
N. Roşiyanu onları aşağıdakı  şəkildə göstərir:



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə