5 "qabusnamə" VƏ onun müƏLLİFİ haqqinda



Yüklə 4.44 Kb.
Pdf просмотр
səhifə8/15
tarix29.12.2016
ölçüsü4.44 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15
ƏMANƏT SAXLAMAQ HAQQINDA 
Ey oğul, bir adam sənə  əmanət versə, qətiyyən götürmə, 
elə ki, götürdün, möhkəm saxla. Əmanət saxlamaq bəladır, 
çünki onun nəticəsində üç haldan başqa bir şey ola bilməz. Əgər 
bu  əmanəti ona geri qaytarmalı olsan, Allah-taalanın nazil 
etdiyi: "Əmanətləri yiyələrinə qaytarın" hökmünü yerinə 
yetirmiş kimi olarsan. Cavanmərdlik və kişilik odur ki, əmanəti 
qəbul etməyəsən, qəbul etsən qoruyub sağ-salamat sahibinə 
qaytarasan. 
Hekayət. Belə  eşitmişəm, bir kişi səhər ala-qaranlıqda 
evdən çıxıb hamama gedərkən, yolda öz dostuna rast gəlir və 
deyir: "Mənimlə hamama getmək istəyirsənmi?" Yoldaşı deyir: 
"hamamın qapısına qədər sənə yoldaşlıq edə bilərəm, lakin 
hamama gedə bilmərəm işim vardır". Hamamın yaxınlığına 
qədər bir yerdə gedirlər. Yol ayrıcına çatdıqda, dostu 
xəbərdarlıq etmədən geri dönüb başqa tərəfə gedir. Təsadüfən 
bir oğru da həmin kişinin dalısınca öz oğurluq işləri üçün 
hamama gedirmiş. Birdən kişi geri baxır, oğrunu görür, lakin 
hələ ala-qaranlıq odluğundan onu dostu təsəvvür edib 
qurşağından dəsmala bağlanmış yüz dinarı  çıxarır, hamin 
oğruya verir və deyir: "Ay qardaş, bu əmanətdir, al, mən 
hamamdan çıxandan sonra qaytararsan". Oğru qızılı alır, kişi 
hamamdan çıxana qədər heç yerə getməyib orada gözləyir. 
Hava işıqlanır. Kişi paltarını geyib yola düzəlir. Oğru onu 
çağırıb deyir: "Ey cavanmərd, qızılını geri al, sonra get, sənin 
əmanətin üzündən bu gün mən də  işimdən avara oldum". Kişi 
deyir: "Bu nədir əmanət nədir, sən kimsən?" Oğru deyir: "Mən 
oğru bir adamam, sən isə hamamdan çıxana qədər bu qızılı 
mənə tapşıran adam". Kişi deyir: "Oğrusansa, bəs nə üçün 
mənim qızıllarımı aparmayıbsan?" Oğru deyir: "Əgər öz 
peşəmlə  ələ keçirsəydim, min dinar olsaydı, sənə yazığım 
gəlməzdi, bir arpa da sənə qaytarmazdım. Lakin sən bunu mənə 
əmanət olaraq veribsən, insafsızlıq olar ki, sən alicənablıq edib 
mənə  əmanət verəsən, mən də nanəciblik göstərib ona xəyanət 
edəm". 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
Bir də, təsadüfən, qərəzsiz olaraq əmanət sənin  əlində 
xarab olsa, əvəzini ala bilsən yaxşıdır. Əgər şeytan səni yoldan 
azdırsa, əmanətə tamah salsan və onu dansan, bu çox pisdir. 
Əgər  əmanəti sahibinə qaytarsan, o vaxta qədər  əmanəti 
saxlamaq üçün çox iztirab və zəhmət çəkməli olarsan, bu qədər 
əziyyətdən sonra hamin şeyi yiyəsinə qaytararsan, zəhmət sənə 
qalar, o adam isə heç bir vəchlə özünü sənə minnətdar hesab 
etməz. Deyər: "Öz şeyim idi, vermişdim, geri aldım, sənə 
qalmayacaq idi ki". 
Doğru deyirəm, çəkdiyin  əziyyət üçün "sağ ol" deyən 
olmaz,  əvəzində isə  ləkələnə bilərsən.  Əmanət itsə, heç kəs 
inanmaz, xəyanət etmədiyin halda xalq arasında xain sayılarsan, 
tay-tuş içərisində hörmətdən düşərsən, artıq heç kəs sənə e'tibar 
etməz. Özündə saxlasan haramdır, böyük günaha batarsan, bu 
dünyada istifadə edə bilməzsən, o dünyada haqq-taalanın 
qəzəbinə gələrsən. 
Haşiyə. Lakin bir adama əmanət verdikdə gizlin vermə
heç kəs sənin malını ondan ala bilməz. Birdə ki, iki e'tibarlı 
şahid olmadan heç kəsə öz malını e'tibar etmə, verdiyin əmanət 
müqabilində qəbz al ki, məhkəməyə getməkdən azad olasan. İş 
gedib məhkəməyə  çıxsa, məhkəmədə kobudluq etmə, çünki 
kobudluq zorakılıq əlamətidir. Bacardıqca yalandan and içmə və 
and içməkdə  məşhur olma, elə et ki, əgər bir vaxt and içmək 
lazım gəlsə, xalq sənə inansın. Nə  qədər dövlətli olursan ol, 
xeyirxah, düzdanışan olmasan, özünü yoxsul hesab etməlisən, 
çünki bədxah və yalançının axırı yoxsulluqdan başqa bir şey 
olmaz.  Əmanətin qədrini bil. Deyiblər ki, "əmanət kimyadır, 
həmişə dövlətli olarsan". 
Düzdanışan va etibarlı adam ol, dünyanın bütün dövləti 
düzdanışan və e'tibarlı adamlarındır. Çalış adam aldadan olma. 
Ehtiyatlı ol ki, səni də aldatmasınlar, xüsusilə qul almaqda. 
Allah köməyin olsun. 
98 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
 
 
İyirmi üçüncü fəsil 
QUL ALMAQ VƏ ONLARIN ŞƏRTLƏRİ HAQQINDA 
Qul alsan çox ayıq ol. Adam almaq çox çətin bir elmdir. 
Qul var ki, yaxşı görünər, lakin elm gözü ilə baxdıqda əksi olar. 
Adamların çoxu elə güman edir ki, qul almaq da başqa alver 
kimidir, lakin bilməzlər ki, qul almaq və onun elmi 
filosofluqdur. Tanımadığı malı alan adam məğmun olar, adamı 
tanımaq isə  ən çətin məsələdir, çünki adamların mənfi və 
müsbət cəhətləri çoxdur. Elə eyib var ki, onu örtmək üçün yüz 
müsbət xüsusiyyət lazım olar, elə müsbət cəhət də var ki, yüz 
eybi örtməyə kifayət edər. 
Adamı yalnız elmi fərasət
87
  və  təcrübədən başqa heç bir 
şeylə tanımaq olmaz. Elmi fərasət isə bütünlüklə peyğəmbərliyə 
daxildir, onu ən kamil şəkildə peyğəmbərlərdən başqa heç kəs 
bilə bilməz. Yalnız peyğəmbər öz fərasəti ilə adamın pis və 
yaxşı  cəhətini tə'yin edə bilər. Lakin buna baxmayaraq, öz 
bildiklərimdən, özgələrindən eşitdiklərimdən istifadə edib, qul 
almaq şərtlərindən sənə danışmaq istəyirəm. 
Bil ki, qul almaqda üç şərt vardır: birinci: fərasət vasitəsi 
ilə zahiri, batini eyib və hünərlərini aşkara çıxarmaq; ikinci: 
zahiri  əlamətə görə xarici və daxili xəstəlikləri tə'yin etmək; 
üçüncü: cinsləri tanımaq və onların müsbət və  mənfi cəhətini 
müəyyən etmək. 
Fərasətin  şərti odur ki, qul alarkən yaxşı fikirləşəsən. 
Qulların iki cür müştərisi olar: biri onun üzünə baxar, lakin 
bədəninə, əl-qoluna baxmaz; biri üzünə baxmaz, qalan yerlərinə 
baxar, incə, gözəl, ya ətli-yağlı olduğunu istər. Lakin kim sənin 
quluna baxsa, əvvəl üzünə, sonra qalan yerinə  nəzər salar. 
Deməli, daha yaxşısı odur ki, üzü gözəli seçəsən, (bundan əlavə) 
sən özün də  həmişə onun üzünü görəcəksən. Demək,  əvvəlcə, 
onun gözlərinə və qaşlarına, sonra burnuna, sonra iki dodağına 
və dişlərinə, daha sonra isə tüklərinə bax. Böyük və cəlallı Allah 
insanın bütün gözəlliyini qaş-gözdə, zərifliyini burunda, 
şirinliyini dodaq və dişlərdə, təravətini üzün dərisində 
yaratmışdır, başın tükünü isə bütün bunların bəzəyi etmişdir. 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
Bundan sonra qalan yerlərinə bax. Əgər qaş-gözdə 
gözəllik, burunda zəriflik, dodaq və dişlərdə  şirinlik, dəridə 
təmizlik varsa al, bədəninə, əl-qoluna fikir vermə. Bunların heç 
biri yoxdursa, onda məlahətli olmalıdır. Mənim  əqidəmə görə, 
gözəlliyi olmayan məlahət məlahəti olmayan gözəllikdən 
yaxşıdır. 
Demişəm, qulu hansı iş üçün alırsan al, gərək o, hər şeydə: 
uzunluq-gödəklikdə, köklük-arıqlıqda, ağlıq-qırmızılıqda, 
yekəpərlik və naziklikdə, boyunun yoğun və incəliyində, saçın 
cod və yumşaqlığında mütənasib olsun. O, girdədal, yumşaqət, 
gözəlqamət, hamardəri, düzsümük, qəhvəyisaç, qaragöz, 
enliqaş, nazikburun, incəbel, yumruçənə, ağdiş  və onun 
bədəninin bütün üzvləri dediyimə münasib olmalıdır. Hansı qul 
gözəl, xoşxasiyyət və qürurlu olsa, o, yumşaq təbiət, iş bacaran 
və şirinsöhbət olar. 
Ev üçün alınan xoşbəxt qulun əlamətləri: qaməti düz, 
köklüyü orta, dərisi ağ, rəngi al, enlikürək, barmaqları aralı, alnı 
geniş,  şəhlagöz, gülərüz olmaqdır. Belə qul elm öyrənmək, 
təsərrüfatı idarə etmək, katiblik, xəzinədarlıq və başqa bütün 
işlərə yarar. 
Musiqi üçün yarayan qulun: əti yumşaq və az, xüsusilə dal 
tərəfdə nə kök, nə arıq və barmaqları nazik olmalıdır. Ayıq ol, 
üzü  ətli alma, heç nə öyrənə bilməz. Lakin ovucu yumşaq, 
barmaqları aralı, üzügülər, dərisi nazik, tükü nə uzun, nə gödək, 
nə tünd qırmızı, nə tünd qara, şəhlagöz, ayağının altı düz 
olmalıdır. 
Belə qul hansı peşəni istəsən tez öyrənər, xüsusilə 
musiqişünaslığı. 
Hərbi işə yarayan qulun: tükü cod, qaməti uca, yekəpər, əti 
möhkəm, sümüyü bərk, oynaqları qüvvətli olmalı,  əzələləri 
uzun, qabarıq, bütün bədənində damarlar aydın və iri 
görünməlidir, barmaqları  sərt, ovucu iri, sinəsi geniş, kürəyi 
enli, boynu güclü, başı yumru (daz olsa daha yaxşı), qarnı batıq, 
beli təng, yeriyərkən baldırları yuxarı dartılan, üzü qəzəbli, gözü 
qanlı olmalıdır. Belə qulam vuruşda şücaətli və xoştaleli olar. 
Hərəmxana üçün yarayan qul: qaradəri, turşüz, gönüqalın, 
qurubədən, naziktük, qayışpaça, yoğundodaq, yastıburun, 
gödəkbarmaq,  əyribel, çöpboyun olmalıdır. Belə qul 
hərəmxanaya xidmət etməyə layiqdir, amma ağdərili, alyanaqlı 
yaramaz. 
100 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
Kürən quldan, xüsusilə saçlarını uzadanlardan ehtiyatlı ol, 
onların gözündə  nəmlik və  qəmlik olmamalıdır. Belələri ya 
arvadsevən olar, ya aradüzəldən. 
Utanmaq bilməyən ortayaşlı qul mehtərliyə yaxşıdır. O, 
enliqaş, irigöz, enlikürək, əl-ayağı kobud və gödək, xüsusilə əyri 
olmalıdır. Üzü kürən, gözü göy, gözünün ağında qırmızı 
dənələr, uzundodaq, iridiş, böykağız olmalıdır. Belə qul çox 
həyasız, nanəcib, ədəbsiz, qarayaxan və dava axtaran olar. 
Aşpazlığa və  fərraşlığa
88
 yarayan qulun əlamətləri 
bunlardır: onun üzü təmiz, bədəni pak, çöhrəsi girdə,  əl-ayağı 
zərif, gözləri mavi, boyu uca, az danışan, saçı qumral və uzun 
olmalıdır. Belə qul dediyim işə yarar. 
Deməli, bil, dediyim bu şərtləri nəzərə al. 
İndi də onların hərəsinin müsbət və  mənfi cəhətlərini 
deyirəm, biləsən. 
Türkan
89
 qulları doqquz cür olur, hərəsinin də özünə görə 
ayrı xasiyyəti və təbiəti var. Onların hamısından pis xasiyyətlisi 
qıpçaq və quzlardır
90
, hamısından xoşxasiyyət və üzüyolaları isə 
xötənlilər
91
, xalluxlar
92
, bəxşilər
93
, tibetlilər
94
, hamısından süst 
və  tənbəlləri çigillər
95
, hamısından ürəkli və  şücaətliləri 
rumilərdir
96
. Hamısından zəhmətkeş,  əməksevən və  işə 
yarayanları çiyan
97
, tatar
98
 və yağmalardır
99

Türklərin gözəllikləri ümumi görünüşlərindən mə'lum olar, 
onların yaxşı cəhətlərini tə'rif, pis tərəflərini tənqid etməkdən bir 
şey çıxmaz. Hindlilərdə isə  əksinə. Məsələn, türkə baxdıqda, 
başı böyük, üzü enli, gözləri kiçik, burnu yastı, dişləri kobud 
nəzərə çarpır və ayrılıqda bunların heç biri gözəl deyildir, lakin 
hamısına bir yerdə baxanda sima çox qəşəng görünər. 
Hindlilərin üzləri isə  əksinədir, ayrı-ayrı baxdıqda hərəsi 
özlüyündə gözəldir, lakin hamısına birlikdə baxdıqda türklərin 
surəti kimi görünər, lakin türklərdə elə xasiyyət, məziyyət və 
adət var ki, onlar hindlilərdə yoxdur. Amma cəldlikdə türklərə 
çatan olmaz, türklərin nəyi gözəldirsə—ən gözəldir, nəyi 
pisdirsə—ən pisdir. Onların  ən böyük eybi odur ki, huşsuz, 
nadan, dikbaş, davakar, narazı, qəddar, bədməst, səbəbsiz 
qarışıqlıq salan, danışığını bacarmayan olarlar. Gecələr daha 
cür'ətli olarlar, gecə göstərdikləri  şücaəti gündüzlər göstərə 
bilməzlər. Onların üstün cəhəti odur ki, çox igiddirlər, 
qorxmadan, açıqdan-açığa düşmənçilik edər, tapşırılan bütün 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
işləri hərisliklə yerinə yetirərlər. Çox incə ruhlu və kefcil 
olarlar, eyş-işrət məclislərində, şənliklərdə onların üstü yoxdur. 
Səqləbilər
100
, rumilər, alanlar
101
  təbiət e'tibarı ilə türklərə 
yaxındırlar, lakin türklərdən daha təmkinli və  zəhmətkeşdirlər. 
Alanlar gecə türklərdən daha çox igid, daha çox Allahpərəst 
olarlar.  İşləməkdə rumilərə yaxın olsalar da, ruhda türklərə 
yaxın olarlar. Lakin onlarda bir neçə eyib vardır: oğurluq, əmrə 
tabe olmamaq, vəfasızlıq, qeyri-səmimilik, səbirsizlik, 
yavaşkarlıq, süstlük, ağasına düşmənlik, bir ayağı qaçmaqda 
olmaq. 
Üstün cəhətləri: bədəni yumşaqlıq, xoştəbiətlilik, 
istiqanlılıq, səliqə ilə  işləmək, doğru danışmaq, qoçaqlıq, 
üzüyolalıq, hafizəlilik. 
Ruminin eyibləri: danışıq bilməyən, kinli, süst təbiətli, 
nasaz, çırtqoz, acgöz və dünyapərəst olmaqdır. 
Üstün cəhətləri: özünə baxan, mehriban, xoşətirli, 
təsərrüfatçı, zarafatçı, dillərini saxlayan olmalarıdır. 
Erməninin eybi: bədfe'l, kündəbədən, oğru, 
gözügötürməyən, bir ayağı qaçmaqda olan, əmrə baxmayan, 
yersiz hay-küy salan, vəfasız, riyakar, söyüş sevən, ürəyi xıltlı, 
ağasına düşmənçilikdir. Ümumiyyətlə, onlar başdan ayağa 
müsbətdən çox mənfiyə yaxındırlar, lakin doğru danışan, tez 
başa düşən, işlərini bilən və zəhmətsevən olarlar. 
Hindlilərin eybi odur ki, dili bilməzlər, evdəki kənizləri 
rahat buraxmazlar. Lakin hindlilərin də cinsi başqa tayfaların 
cinsinə oxşamaz, çünki hindlilərdən başqa, bütün xalqlar bir-biri 
ilə qarışmışlar, hindlilərin Adəm zamanından başlamış belə bir 
adətləri var ki, heç bir təbəqə başqa təbəqəyə qatışmaz, 
baqqallar qızlarını baqqallara, qəssablar qəssablara, çörəkçilər 
çörəkçilərə, hərbçilər hərbçilərə, brəhmənlər brəhmənlərə 
verərlər. Onlarınt hərəsinin isə bir xasiyyəti var və bunları bir-
bir  şərh edə bilmərəm, kitab əndazədən çıxar. Onların yaxşısı: 
həm mehribanı, həm ağıllısı, həm şücaətlisi ya brəhmən olar, ya 
brəhmən kimilər. 
Nubilərin
102
  və  zəncilərin eybi daha azdır. Zənci nubidən 
yaxşıdır, peyğəmbərin hədisində  zəncilərin haqqında çox 
tə'riflər vardır. Cinsləri tanımaq, onların hərəsinin mənfi və 
müsbət cəhətlərini bilmək bunlardan ibarətdir.  
İndi də üçüncü şərti deyirəm, biləsən. 
Zahiri və batini xəstəliklərin hamısını xarici əlamətdən 
bilməyi öyrən ki, xam düşüb ilk baxışdan almayasan. Çünki ilk 
102 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
baxışda gözəl nəzərə  gələnlərin çoxları sonradan çirkin 
görünürlər, çox çirkinlər olur ki, sonra gözəl görünür. Bir də 
insanın üzü həmişə bir qaydada qalmır, həmişə gah gözəlliyə 
meyl edər, gah çirkinliyə. Ona diqqətlə bax ki, heç şey sənin 
nəzərindən qaçmasın. Bir çox daxili xəstəliklər olar ki, gəlməyə 
hazırlaşarlar, lakin hələ gəlməmiş olarlar. Bir neçə gündən sonra 
başlayacaq xəstəliklərin isə xüsusi əlamətləri olar. Məsələn, 
əgər yanağı bir az sarıya çalsa, dodağının rəngi qaçmış olsa 
gözləri pərişanlıq ifadə etsə, bu babasil əlamətidir; göz qapaqları 
həmişə  şişmiş olsa, istisqa
103
  xəstəliyidir. Gözün qırmızılığı, 
alın damarlarının şişkinliyi ürəkkeçmə xəstəliyi əlamətidir. 
Kirpikləri gec-gec vurmaq, dodağı tez-tez gəmirmək, 
melanxoliyalıq, burun sümüyünün əyriliyi, burunun düz 
olmaması burun babasili
104
  və burundan qanaxma xəstəliyi 
əlamətidir. Tük tünd qara, cod və arabir daha qara olsa, demək, 
o, saçını qaraltmışdır. Bədənin dağlanma yeri olmayan müxtəlif 
yerlərində dağ olsa, duda sürtə bilərlər, fikir ver cüzam olmasın; 
dodağın rənginin qaçması, gözünün sarılığı sarılıq xəstəliyinə 
dəlalət edər. 
Qul alarkən arxası üstə yerə uzat, hər iki böyrünü əlinlə 
yoxla, gör şiş, ağrıyan yeri varmı, olsa bu, qaraciyər və ya dalaq 
xəstəliyinin olduğuna dəlildir.  
Gizli xəstəlikləri yoxladıqdan sonra açıq xəstəlikləri 
yoxlamağa başla: ağzın iyini, burnun iyini, qulağın karlığını, 
dilin pəltəkliyini, səsin yoğun və  cırlığını, sözün səlis və 
pozğunluğunu, yerişini, dişin sıra və saflığını, diş diblərinin 
möhkəmliyini yoxla ki, səni aldatmasınlar. Bütün bu 
dediklərimi etdikdən, görüb hər  şeyi aydınlaşdırdıqdan sonra, 
alacağın qulu e'tibarlı  və düz adamdan al, qoy sənin də evində 
düz dolansın. 
Əcəmi
105
 tapsan, fars alma, çünki xaricini öz xasiyyətinə 
uyğunlaşdıra bilərsən, farsı isə yox. 
Şəhvət üstün gələn vaxt qul və cariyələrin göstərilməsini 
tələb etmə, qul çirkinsə, ehtirasın çoxluğu onu sənin gözünə 
gözəl göstərər. Əvvəlcə, şəhvətini söndür, sonra onları almaqla 
məşğul ol. Başqa yerdə  əzizlənmiş qulu alma. Əzizləsən, sənə 
minnətdar olmaz, çünki başqa yerdə bunu görmüşdür, pis 
saxlayıb  əzizləməsən, qaçar, ya satılmasını istər, ya ürəyində 
sənə qarşı kin bəslər. 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
Qulu alanda elə yerdən al ki, orada onunla pis rəftar etmiş 
olsunlar. Ona balaca yaxşılıq etsən, sənə minnətdar olar, səni 
ürəkdən sevər. 
Vaxtaşırı qula pul ver, qoyma həmişə pula möhtac olsun, 
yoxsa pul əldə etmək üçün başqa yerə gedər. Qiymətli qul al, 
hər kəsin ləyaqəti onun qiyməti ilə müəyyən edilər. Çox ağası 
olmuş qul alma. Çox ərdə olmuş arvadla, çox ağası olmuş qulda 
tə'rifə layiq bir şey olmaz. Hər nə alsan, gündən-günə qiyməti 
artan al. 
Qul satılmasını  həqiqətən istəyirsə, inad etmə, sat. Arvad 
həqiqətən boşanmaq, qul doğrudan satılmaq istəyirsə, o 
arvaddan və bu quldan şadlıq gözləmə. Qul səhv və  xəta 
üzündən deyil, qəsdən tənbəllik edib, bilə-bilə  səhlənkarlıq 
göstərirsə, ona zorla yaxşı  işləməyi öyrətmə, o, heç bir vəchlə 
çalışıb cəld iş bacaran və səliqəli olmayacaqdır, sat. 
Yatmışı  səslə oyatmaq olar, tənbəli təbillə  də  hərəkətə 
gətirmək olmaz. İşə yaramayan əhli-əyalı başına toplama. 
Azarvadlılıq ikinci dövlətlilikdir. 
 O  qədər xidmətçi saxla ki, qaçmasınlar, saxladığına isə 
yaxşı bax. Bir nəcib saxlamaq iki nanəcib saxlamaqdan yaxşıdır. 
Qoyma sənin evində qullar bir-birinə qardaş, cariyələrə isə 
bacı desinlər, ondan böyük şeylər törəyər. Öz qulunu və 
azadanlarını
106
 gücləri çata biləcək qədər yüklə, elə etmə ki, 
gücləri çatmadıqları üçün tabe olmaqdan boyun qaçırsınlar. 
Özün insaflı və düz ol ki, düzlər və insaflılar tərbiyəçisi olasan. 
Qul öz ağasını atası və anası hesab etməlidir. Qulsatandan 
qorxmayan qulu alma, ulaq baytardan qorxan kimi qul da 
qulsatandan qorxmalıdır. Hər xırda  şeyin üstündə satılmasını 
istəyən qul, demək satılıb alınmasından utanmır, ona bel 
bağlama, ondan xeyir gəlməz, tez başqası ilə  əvəz et. Mən 
dediyim kimilərini tap ki, başağrısı olmasın. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
104 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İyirmi dördüncü fəsil 
 EV VƏ TORPAQ ALMAQ HAQQINDA 
Ey oğul, bil və agah ol ki, əgər ev, kənd, torpaq, 
ümumiyyətlə, alınıb satıla bilən hər nə alırsansa, qanuna riayət 
et. Hər nə alırsan bolluqda al, hər nə satırsan qıtlıqda sat, 
qazanmağa çalış  və bundan utanma. Deyiblər ki, almaq 
istəyərkən, əldən iti ol, çənə döyməyi unutma, çənə döyüb ucuz 
almaq qazancın yarısıdır. Lakin hər nə alsan, onun xeyir və 
ziyanını bilib almaq lazımdır. Müflis olmaq istəmirsənsə, 
qazanmamış xərcləmə. Mayana ziyan vurmaq istəmirsənsə, axırı 
zərər olan mənfəətdən qaç. Çox varlı olub, yoxsulluq 
istəmirsənsə, paxıl və  həris olma. Hər işdə  səbrli ol, səbrli 
olmaq ağıllı olmağa bərabərdir. Bütün işlərdə öz xeyrinə laqeyd 
olma, çünki laqeydlik axmaqlığa bərabərdir. 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
İşin dolaşsa və  məşğələ qapıları üzünə bağlansa, özünü 
itirmə, səriştəli ol, işlər öz qaydasına düşənə  qədər səbr et. 
Tələsməklə heç bir iş düzəlməz. 
Almaq məsələsinə  gəldikdə, ev almaq istəyirsənsə, elə 
küçədə al ki, adamları e'tibarlı olsun. Şəhər kənarında alma, 
divar altında olanını alma, ucuzluq xatirinə dağılmış alma, hər 
şeydən əvvəl qonşusuna bax. Deyiblər: "Əvvəl qonşu, sonra ev". 
Müdrik Büzürcmehr demişdir: "Dörd şey böyük bəladır: 
birinci- pis qonşu, ikinci- böyük ailə, üçüncü-nacins arvad, 
dördüncü- ehtiyac". 
Heç vaxt qonşusu ələvi
107
 olan ev alma, alimlərin və dövlət 
xadimlərinin də evini alma. Çalış elə küçədə ev al ki, orada 
hamıdan dövlətli sən olasan. 
Lakin e'tibarlı qonşu seç. Elə ki, ev aldın, qonşuna hörmət 
et, onun haqqını tapdalama, belə deyiblər: "qonşunun haqqı 
daha böyükdür". 
Küçənin və  məhəllənin adamları ilə mehriban dolan 
xəstələrinin kefini soruş, tə'ziyə yerlərinə get, cənazələrini 
basdırmaqda iştirak et, ümumiyyətlə, qonşuya bütün işlərində 
kömək et, şadlıqları ilə  şadlan, öz imkanına görə pay göndər, 
hədiyyə ver. 
Beləliklə, sən küçənin ən hörmətli adamı olarsan. 
Küçə  və  məhəllənizin uşaqlarını xoş dindir, başlarını 
sığalla, qocalarının kefini soruşub hörmətlərini saxla. Küçə 
məscidindəki camaat namazında iştirak et, Ramazan
1
 ayında 
məscidə şam və çilçiraq göndərməkdə kahıllıq etmə. Sən xalqla 
necə  rəftar etsən, o da səninlə elə  rəftar edər. Onu da bil ki, 
yaxşıdan, pisdən insanın başına nə  gəlirsə, öz əməlindən gəlir. 
Ona görə edilməyə layiq olmayanı etmə, deyilməyə layiq 
olmayanı demə, edilməyə layiq olmayanı edənlər görməyə layiq 
olmayan günlər görərlər. 
                       
 
 
 
 
 
 
 
1
 Рамазан айы-Оруълуг айы демякдир. 
 
106 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
Bacardıqca yurdunu böyük şəhərlərdə sal, elə  şəhərdə sal 
ki, sənin üçün ən  əlverişli olsun. Elə ev al ki, sənin evinin 
divarları başqalarınınkından uca olsun, camaatın gözü sənin 
evinə düşməsin, lakin sən də qonşuların evinə baxmaqla onları 
narahat etmə. 
Torpaq alsan, qonşusu və quyusu olmayan torpaq alma! Nə 
alsan, bolluq ilində al, şəriksiz və  şübhəsi olmayan torpaq 
tapsan,  şərikli və  şübhəli torpaq alma torpağın xətərsiz bir 
dövlət olduğunu bil. Torpaq alanda həmişə onun abad olmasına 
çalış, hər gün yeni-yeni tikintilər sal ki, hərəsindən bir xeyir 
götürəsən.  Əlbəttə, torpaq və imarətin abadlığı üçün kahıllıq 
etmə, yalnız abadlıq gəliri artırar. Gəlir istəmirsənsə, onda bütün 
çölləri və  səhraları öz torpağın hesab edə bilərsən, gəlir isə 
yalnız abadlıq nəticəsində əldə edilə bilər. 
 
İyirmi beşinci fəsil 
 AT ALMAQ HAQQINDA 
Ey oğul, at alanda çalış  səhv etməyəsən. Adamın və atın 
mahiyyəti eynidir. Yaxşı adama və yaxşı ata nə  qədər qiymət 
qoysan, layiqdir, eləcə də pis adamı və pis atı nə qədər pisləsən 
yeri var. Müdrik adamlar demişlər: "Dünya insanla, insan 
heyvanla", heyvanların ən gözəli isə atdır. Onu saxlaya bilmək 
həm təsərrüfatçılığa dəlalət edər, həm mərdliyə. Bir məsəl var, 
deyərlər: "Atını  və paltarını yaxşı  saxla,  at  və paltar da səni 
yaxşı saxlar". 
Atın yaxşısını və pisini tanımaq adam tanımaqdan çətindir. 
Adamı danışdırmaqla tanıyarlar, atın isə nitqi yoxdur, onun nitqi 
xarici görünüşüdür. Atın necəliyini bilməzdən  əvvəl onun 
görünüşünə bax. Xasiyyətdə  səhv etmək mümkün olsa, 
görünüşdə etməzlər, yaraşıqlı atların  əksərinin xasiyyəti də 
yaxşı olar. Atın görünüşcə  ən yaxşı xüsusiyyətləri isə, 
baytarların dediyinə görə, bunlardır: dişləri nazik, sıx və ağ, alt 
dodağı nisbətən uzun, burnu dik. enli və uca, alnı geniş, qulaq 
boşluqları hamar, qulaqları dik və düz, qulaqların arası açıq, 
boynu dik, şax və nazik, aşağı hissəsi, yalı uzun, döşü geniş, 
əllərinin və ayaqlarının ortası aralı, quyruğu gur və uzun; xayası 
qara, gözü və kirpikləri qara; yol getdikdə ayıq, beli gödək, dalı 
enli, qabırğalarının hər iki tərəfi  ətli olmalıdır. Yeriyərkən 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
süvarinin nə etmək istədiyini başa düşməlidir. Bütün bu dediyim 
xüsusiyyətlər mütləq hər aldığın atda olmalıdır, o, yaxşı at olar. 
Lakin bir atda olub digərində olmaya biləcək xüsusiyyət onların 
rəngidir.  Ən yaxşı  rəng xurmayıya çalan kəhər atdır. Bu, həm 
gözəl olar, həm isti-soyuğa dözər, həm də zəhmətkeş olar. Ağ at 
isə zəif olar, lakin xayası, budlarının arası, quşqunu, dırnağı, əl-
ayağı, döşü, alnı və quyruğu qara olsa yaxşıdır. 
Kürən at, xüsusilə pul-pul olan tünd qızıl rənglisi, alnı, 
paçasının arası, budları, gözü, dodağı bunların hamısı qara olsa 
yaxşıdır. Səmənd at da belə olmalıdır. Kül rəngli atda başqa 
rəng və xal olmamalıdır. 
Qara at gərək tünd olsun və gözündə  qırmızılıq olmasın. 
Çox zaman qırmızıgöz atlar dəli və eyibli olurlar. Boz at az 
hallarda yaxşı olar, alası isə, xüsusilə gözü, quşqunu, dırnağı ağ 
olanı pisdir. 
Qara zolaqlı boz at kürəndə dediyim xüsusiyyətlərə malik 
olsa yaxşıdır. Ala atı bəyənməzlər, yaxşısı da az çıxar. 
Atların müsbət tərəflərini bildin, eyiblərini də bil. Atlarda 
bir sıra eyib var ki, onların bə'zilərinin həm işə ziyanı var, həm 
görünüşcə, həm təbiətcə çirkin olar. Bə'ziləri də var ki, belə 
deyil, lakin nəsdir, sahibini öldürəndir. 
Elə  xəstəliklər və eyiblər var ki, onları aradan qaldırmaq 
olar, elələri də var ki, yox. Hər eybin və xəstəliyin özünə görə 
adı var və bu ada görə onu bilmək olar. Deyirəm biləsən: biri 
lallıqdır. Lal at tez-tez yolu azar, madyan gördükdə  təxərrüşə 
gəlsə  də  şeyhə  çəkib kişnəyə bilməz. Digəri  ə'şalıq, yə'ni gecə 
korluğudur. Belə at gecələr başqa atların hürkdüyü şeylərdən 
hürkməz, haraya sürsən, oraya gedər, heç şeydən çəkinməz. O 
biri eybi karlıqdır. Karlığın əlaməti odur ki, atların kişnəməsini 
eşitdikdə şeyhə ilə cavab verməz. Həmişə qulaqlarını sallayar. 
Solaxaylıq. Solaxay at da yaxşı deyil, çox büdrəyər. 
Əlaməti odur ki, dəhlizə girdikdə,  əvvəlcə sol ayağını içəri 
qoyar. 
 Ə'məş at, yə'ni gündüz kor olan at pis olar. Əlaməti budur 
ki, gözünün hədəqəsi yaşıla çalan qara rəngdə olar, həmişə 
gözünü açıq saxlayar, kirpiyini vurmaz. Bu eyib bir gözündə və 
hər iki gözündə ola bilər. 
Çəpgözlük. Çəpgöz at zahirən  şikəst görünsə  də,  ərəb və 
əcəmlərin fikrinə görə  uğurlu hesab edilər. Eşitmişəm ki, Dül-
dül
108
 də çəp imiş. 
Ərcəl və  Əcim at, yə'ni ağayaq uğurlu olmaz. Ağlıq sol 
ayağında, istər qabaq,istər dal ayağında olsa, daha uğursuz olar. 
108 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
Göygöz at hər iki gözü göy olsa, xüsusilə  çəp olsa pisdir. 
Müğrəb at yə'ni ağgöz pisdir. Buğe
109
 at pisdir; Əqvəd, yə'ni 
düzboyun at da pisdir, belə at yaxşı ola bilməz. Hur atın da hər 
iki ayağı  əyri olduğundan pis sayılır, farslar ona kaman ayaq 
deyərlər. Tez-tez yıxılar, yəhərinin altı tüklü olan at da uğursuz 
olar, qoltuğunun altı, paçalarının arası  və  hər iki ayağı tüklü 
olan at daha uğursuz olar. Dırnağının iç tərəfində pırpız tük olan 
Fərsun atı da yaxşı sayılmaz. Lakin dırnaqının üst tərəfində olsa, 
eybi yoxdur. Əsdəf, yə'ni dırnağı çevrilmiş at da pis olar, ona 
Əxnəf də deyərlər. 
Ön və ya arxa ayaqları uzun olan at eniş-yoxuşda aciz 
qalar. Bu da pisdir, belə ata Fəzəq deyilir. 
Ə'zəl, yə'ni əyriquyruq adlanan at da pisdir, ona Kəşəf də 
deyilir, çünki əsbabı  həmişə aydın görünər.  İtquyruq at da pis 
olar.  Əfxəc adlanan at da pisdir, çünki ayağını öz yerinə qoya 
bilməz.  Əsbəq at da yaxşı olmaz, həmişə axsayar, çünki 
oynaqları arasında  şiş olar. Ərun atı da pis olar, çünki 
belələrinin qabaq ayağının oynağında sümük olar, dal ayağında 
da olsa pisdir. Ona Əqrən deyərlər. Minməyə qoymayan, təpik 
atan, cilov dartan, çox kişnəyən tez-tez yel buraxan, uzun-uzadı 
pişaba çıxan, tez-tez təxərrüşə  gəlib  şeyhə  çəkən,  şaxa qalxan 
atlar da pis olar. Göygöz at gecəkoru olar. 
Hekayət. Bir hekayət eşitmişəm, orada Əhmədi 
Feriqunun
110
 çobanı novruz günü onun yanına gəlib deyir: 
"Novruz hədiyyəsi gətirə bilməmişəm, lakin ondan daha yaxşı 
şad xəbər gətirmişəm".  Əhməd  əmr edir, desin. Çoban deyir: 
"Dünən sizin atlar min dənə göygöz dayça doğmuşdur". Əhməd 
deyir: "Bu çobana yüz çubuq vurun, min gecəkoru atın 
doğulması şad xəbər deyil". 
Dediklərimi bildin, indi də  deyim,  at  xəstəliklərinin adını 
bil: çox tərlilik, ağız suyunun axması, topuq şişi, manqa, dırnaq 
çatlaması, məxmərək, hürkəklik, döyənək, diz sümüyünün 
kirəcləşməsi, qoturluq, dırnağın sürtülməsi, dırnaqaltı iltihabı, 
qarın  şişi, cüzam, xərçəng, alalıq, dəbəlik, ayağın keyişməsi, 
boğaz iltihabı, inaq, qapma, sidiyin dayanmaması, təngnəfəslik, 
arıqlıq, yəhər yarası, dizin bükülməsi. 
 Bu xəstəliklərin yalnız ümumi şəkildə adını çəkirəm, şərh 
etsəm uzun olar. Bu dediklərimin hamısı eyibdir. Lakin ən 
böyük eyib qocalıqdır. Elə eyib var ki, ona göz yummaq olar, 
lakin qocalığa yox. At alanda ucasını al, beş dangdan
111
  aşağı 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
olmasın; adam özü gözəl, qaməti uzun olsa da alçaq atda balaca 
görünər. 
 Bil,  atların sağ  tərəfindəki qabırğaları çox halda sol 
tərəfdəkilərdən bir dənə artıq olar. Say əgər bərabər olsa, 
qiymətindən bir az da baha al. Az at tapıla bilər ki, ona çata 
bilsin. heyvan, torpaq, mülk, hər nə alsan, eləsini al ki, sağ 
olduqca özün xeyir götürə biləsən, səndən sonra isə arvad-uşaq 
və varislərin. 
Axır bir gün gələcək sənin də arvad-uşağın olacaq. Ləbibi 
deyir: 
Misra 
Kimdə varsa kişilik, mütləq o, arvad alacaq 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
110 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
 
İyirmi altıncı fəsil  



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə