5 "qabusnamə" VƏ onun müƏLLİFİ haqqinda



Yüklə 4.44 Kb.
Pdf просмотр
səhifə9/15
tarix29.12.2016
ölçüsü4.44 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15
EVLƏNMƏK HAQQINDA 
Ey oğul, evlənsən öz hörmətini
112
 qoru, mal şirin olsa da, 
onu arvad-uşağına  əsirgəmə. Lakin arvadı yaxşı saxla, övladı 
üzüyola, mehriban tərbiyə et, bu sənin  əlindədir. Mən bir 
misrada deyirəm: 
Uşağı tərbiyəylə, arvadı saxlamaqla!  
 
Amma arvad alanda malına görə alma, çox gözəlin də 
axtarma, gözəlliyə görə  mə'şuqəni seçərlər. Arvad ismətli, 
namuslu, dindar, evdar, ərini sevən, həyalı, təmizkar, başıaşağı, 
üzüyola,  əlidüz malyığan olmalıdır, beləsi gözəl də olar. 
Deyiblər: "Gözəl arvad həyatın bəzəyi olanıdır". 
Arvad mehriban, ürəyə yatan, gözəl olsa da, o saat özünü 
arvadın ixtiyarına verib onun əmrlərinə tabe olma. 
İskəndərdən soruşdular: "Nə üçün Daranın
113
  qızını 
arvadlığa götürmürsən, o ki çox gözəldir?" Dedi: "Çox çirkin 
olar ki, biz bütün dünyaya əmr verdiyimiz halda, arvad bizə 
hökm etsin". 
Özündən daha adlı-sanlı arvad alma. Bakirə qız var ikən ər 
görmüşə meyl salma, qoy onun qəlbində  sənin məhəbbətindən 
başqa heç kəs olmasın, elə təsəvvür etsin ki, bütün kişilər eyni 
cür olar, başqa kişilərə meyli düşməsin. 
Mehriban olmayan, ev dolandırmağı bacarmayan arvaddan 
qaç. Deyiblər: "Ər axar çaydır, arvad isə  bənd". Lakin arvad 
sənin malına sahib olsa və sənə aid olan malı sən istədiyin kimi 
istifadə etməyə qoymasa, onda arvad sən olarsan, o yox. 
Arvadı yaxşı ailədən almaq lazımdır, kimin qızı olduğunu 
bilmək lazımdır. Arvadı ev dolandırmaq üçün alarlar, şəhvət 
söndürmək üçün yox. Şəhvəti bazardan pulla alınmış cariyə ilə 
də aram etmək olar, bu qədər xərc töküb, əziyyət çəkməyə 
ehtiyac qalmaz. 
Arvad gərək tam həddi-büluğa çatmış, ağla-kamala dolmuş 
olsun. Atasının və anasının necə ev saxladıqını, necə ev 
dolandırdığını görmüş olsun. Beləsini tapsan, ehmallıq etmə, tez 
elçi göndər. Bir də çalış  qısqanma, qısqanacaqsansa, heç 
evlənmə, çünki sənin qısqanclığın çox zaman zorla onu əyri 
yola getməyə məcbur edər. Bil, qısqanclıq və qeyrət üzündən bir 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
çox qadınlar  ərlərini öldürər, ya özlərini daha ləyaqətsiz 
adamlara təslim edərlər. Bundan çəkinməzlər. 
Lakin arvaddan şübhələnib onu qısqanmasan, pulunu 
ondan gizlətməsən və yaxşı saxlasan, Allahın verdiyindən onu 
yaxşı dolandırsan, o, sənə atandan, anandan və  uşaqlarından 
daha mehriban olar. Sən özünə ondan daha yaxın, daha səmimi 
bir dost tapa bilməzsən. Lakin şübhələnib qısqansan, o sənə min 
düşməndən daha qorxulu düşmən olar. Yad duşməndən 
qorunmaq olar, lakin arvaddan yox. 
Bakirə qız alsan, nə qədər şəhvətli olsan da, hər gecə ona 
yaxınlıq etmə, o səndən inciməz, elə güman edər ki, adət 
belədir. Əgər bir gün üzürlü səbəbdən yaxınlıq edə bilməsən və 
ya səfərə getsən, arvadın buna dözüb səbir edə bilər. Hər gecə 
yaxınlıq edib öyrəşdirsən, sən olmadıqda yenə ürəyi istər və 
çətin səbir edə bilər. 
Kişilər çirkin, qoca olsalar da arvadlarını görməyə onlara 
imkan yaratma. Heç bir cavan xidmətçini, zənci və sadə olsa 
belə, arvadların olduğu evə buraxma. Kardan düşmüş qoca 
zənciləri buraxmaq olar. 
Qeyrət şərtlərini yerinə yetir. Qeyrətsiz kişini adam hesab 
etmə. Kişinin qeyrəti olmasa, onun məsləki də olmaz. 
Arvadını  mən dediyim kimi saxlaya bilsən və Allah-taala 
sənə övlad versə, onların da tərbiyəsinin hayına qal. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
112 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
İyirmi yeddinci fəsil 
ÖVLAD TƏRBİYƏ ETMƏK VƏ ONLARIN QAYDALARI 
HAQQINDA 
Ey mənim əzizim, əgər Allah sənə oğul versə, əvvəlcə, ona 
yaxşı bir ad qoy, ataların vəzifələrindən biri də budur. İkincisi, 
onu mehriban dayələrdən birinə tapşır, vaxtında sünnət etdir və 
imkan daxilində qonaqlıq ver. Sonra Qur'an oxumağı öyrət, elə 
et ki, Qur'anı  əzbərdən bilsin. Böyüdükdə vuruş qaydalarını 
tə'lim et, qoy at çapmaq, silah oynatmağı eyrənsin, bilsin ki, hər 
silahdan necə istifadə edərlər. 
Döyüş qaydalarının tə'limi qurtardıqda, övladına üzmək 
öyrətməlisən. 
H e k a y ə t. Mən on yaşına çatdıqda, bizim bir hacib
114
 
var idi, ona Bamənzər hacib deyərdilər, yaxşı at çapmaq bilərdi. 
Reyhan adlı bir zənci var idi, o da yaxşı bilərdi. Atam rəhmətlik 
onların hər ikisinə tapşırdı ki, at çapmaq, nizə oynatmaq, 
zubin
115
 tullamaq, çövgan, tabtab
116
 oynamaq, kəmənd atmaq, 
ümumiyyətlə, qəhrəmanlıq və igidliyə aid nə varsa hamısını 
mənə öyrətsinlər. Sonra Bamənzər hacib və Reyhan xədim 
atamın yanına gedib dedilər: "Ağanın oğlu biz nə bilirdiksə, 
hamısını öyrənmişdir. Ağa buyursun sabah ovlaqda 
öyrəndiklərini ağaya nümayiş etdirsin". Əmir dedi: "Yaxşı". 
Sabahısı getdim, nə öyrənmişdimsə, hamısını atama 
göstərdim.  Əmir onlara xələt verilməsini  əmr etdi. Sonra dedi: 
"Mənim bu oğlum, hər nə öyrətmişsinizsə, hamısını yaxşı 
mənimsəyibdir. Lakin ən lazımlı bir sənəti öyrənməmişdir". 
Dedilər: "O hansı  sənətdir?"  Əmir dedi: "Onun bildiyi bütün 
sənət və  məharətlər elə  şeylərdir ki, ehtiyac olduqda, özü edə 
bilməsə, bunu onun əvəzinə başqaları edə bilər, lakin o sənət ki, 
özünə lazımdır və  oğlumun  əvəzinə onu başqası edə bilməz, 
öyrətməmişsiniz". Onlar soruşdular: "O hansı  sənətdir?"  Əmir 
dedi: "Üzmək! Özündən başqa heç kəs bunu onun üçün edə 
bilməz", 
Absükundan
117
 iki mahir üzgüçü çağırdılar. Məni onlara 
verdilər ki, üzmək öyrətsinlər. Könlüm yox idi, zorla getdim, 
lakin yaxşı öyrəndim. 
Təsadüfən, həccə getdiyim il Mosul
118
 darvazası 
yaxınlığında qarşımızı  kəsdilər, karvanı çapdılar,  ərəblər çox 
olduğundan, gücümüz çatmadı, nəhayət, Mosula çılpaq gəlməli 
oldum. Bilmirdim nə edim, Dəclədə
119
  gəmiyə minib Bağdada 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
getdim. Orada yaxşı bir iş düşdü, Allahım kömək elədi. Axır 
gedib həccə  çıxdım. Bunu deməkdən məqsədim budur ki, 
Dəclədə Əkbəraya
120
 çatmazdan əvvəl qorxulu bir yer, dərin bir 
girdab var, oradan keçmək üçün çox mahir dənizçi olmaq 
lazımdır. Oradan necə keçməyi bilməyən gəminin batmasına 
səbəb olar. Biz gəmidə bir neçə  nəfər idik, oraya çatdıq, gəmi 
sürən naşı idi, oradan keçməyi bilmirdi. Səhvən gəmini xətərli 
yerə sürdü, gəmi batmağa başladı. İyirmi beş nəfərə yaxın idik. 
Mən, bəsrəli qoca bir kişi və mənim qoçaq qulamlarımdan Kavi 
adlı birisi üzüb çıxdıq. Qalanları  həlak oldular. Bundan sonra 
mənim atama olan məhəbbətim bir az da artdı, onun üçün 
verdiyim sədəqə və ehsanların miqdarını çoxaltdım. Bildim ki, o 
ağıllı qoca belə bir günü əvvəlcədən görürmüş, ona görə  mənə 
üzməyi öyrədib, mən isə anlamamışam. 
Deməli, elm və  sənətdən hər nə öyrənmək lazımsa, 
hamısını övladına öyrət, beləliklə, sən atalıq borcunu və atalara 
xas olan mehribanlıq vəzifəsini yerinə yetirmiş olarsan. Axı 
dünyanın hadisələrindən arxayın olmaq, adamların başına nələr 
gələcəyini bilmək mümkün deyildir. Hər elm və  sənət bir gün 
işə yarayar. Deməli, elm alıb sənət öyrənməkdə tənbəllik etmək 
olmaz. Tə'lim vaxtı müəllimlər onu döysələr, müdafiə etmə, qoy 
vursunlar, çünki uşaq elm və  ədəbi çubuq gücünə öyrənər, öz 
xoşuna öyrənməz.  Əgər tərbiyəsizlik etsə, sən bundan 
qəzəblənsən, özün döymə, müəllimləri ilə qorxut, ürəyində sənə 
kin bəsləməmək üçün əmr et, onlar tənbeh versinlər. Lakin 
oğlunla inzibatlı ol, elə et ki, səni aciz hesab etməsin, həmişə 
ürəyində səndən qorxsun. 
Dirhəm, qızıl, hər nə arzu edirsə, imkan daxilində ondan 
əsirgəmə, qoyma ki o, pul xatirinə sənin ölümünü istəsin, miras 
üçün bədnam olsun. Elm alıb sənət öyrənmək övladın haqqıdır. 
Övlad pis də olsa, sən ona baxma, elm və  sənət öyrətməkdə 
səhlənkarlıq göstərmə heç bir dərrakəsi olmasa, sən öyrətsən də, 
öyrətməsən də, həyat onu öyrədəcəkdir. Deyiblər ki: "Ata-anası 
tərbiyə etməyəni gecə  və gündüz tərbiyə edər". Həmin fikri 
babam Şəmsülməali başqa ibarə ilə belə demişdir: "Ata və anası 
tərbiyə etməyən adama gecə və gündüz tərbiyə verər". 
Lakin atalıq şərtini yerinə yetir, qoy taleyi necədirsə, elə də 
yaşasın. İnsan heçdən yarandıqda xasiyyət və təbiəti də onunla 
birlikdə yaranır, yalnız təcrübəsizlik, acizlik və zəiflik üzündən 
onu büruzə verə bilmir. Böyüdükcə onun bədəni və ruhu da 
qüvvətlənər, yaxşı  və pis əməlləri görünməyə başlar. Özü 
kamala çatdıqda, adəti də kamala yetişər, yaxşı  və pis tərəfləri 
114 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
tam şəkildə meydana çıxar. Lakin sən elm və sənəti özünə miras 
edib övladına qoy get ki, onun haqqını yerinə yetirmiş olasan, 
çünki övlad üçün tərbiyədən yaxşı miras yoxdur. Sadə 
adamların övladları üçün ən yaxşı miras peşədir. Peşə başqa 
şeydir, sənət başqa şey. Lakin həqiqətə qalsa, mənim əqidəmcə 
peşə  ən böyük sənətdir. Böyük adamların uşaqları yüz peşə 
öyrənib birini də işlətməsələr, bu eyib deyil, bəlkə sənətdir, bir 
gün gələr hərəsi bir işə yarayar. 
H e k a y ə t. Bil, elə ki, Qoştapsı
121
 taxtdan saldılar (bu 
əhvalat uzundur, ancaq məqsəd budur ki, onun yolu Ruma 
düşür), Kostəntəniyyəyə
122
 (indiki İstambul-R. S.) gedir, dünya 
malından yanında heç şeyi olmur. Çörək diləmək ona ar gəlir. 
Demə, o, uşaqlığında dəmirçilərin necə  qılınc, bıçaq, üzənki, 
yüyən və başqa dəmir şeylər qayırdığını görmüş, alnına bu sənət 
yazıldığı üçün, həmişə  dəmirçilərin yan-yörəsində dolanmış, 
onlara diqqətlə baxmış və bu peşəni öyrənmişmiş. 
O gün Rumda çarəsiz qaldıqda, gedib Rum dəmirçilərinə 
deyir: "Mən bu sənəti bilirəm". Onu muzdur qəbul edirlər. Nə 
qədər orada qalır, o peşə ilə güzəranını keçirir və heç kəsə 
möhtac olmur, vətənə qayıdana qədər xərcini dəmirçilikdən 
çıxarır. Vətənə qayıtdıqda, orduya əmr edir ki, heç bir böyük 
adam övladına sənət öyrətməyi eyib hesab etməməlidir, qoy 
qüvvət və  şücaət işə yaramayan vaxtlarda, heç olmazsa onlar 
sənətdən istifadə edə bilsinlər. Hər öyrənilən peşə bir gün işə 
yarayar. 
Sonra  Əcəmdə bu, adətə keçdi. Elə bir böyük adam 
tapılmazdı ki, o, öz övladına bir peşə öyrətməsin. Ona ehtiyac 
yox idisə də, bu, adətə keçdi. 
Deməli, nə öyrənmək mümkünsə, hamısını öyrən, faydasın 
görərsən. Lakin oğlun həddi-büluğa çatdıqda ona diqqət yetir, 
gör nəyə  həvəsi vardır, nə ilə  məşğul olmaq istəyir, təsərrüfatı 
sevir ya arvad almaq fikrindədir, yoxsa güzəranını 
yaxşılaşdırmaq? Bundan sonra evləndirməyə hazırlaş. 
Oğluna qız alarkən və ya qızını  ərə verərkən, çalış öz 
qohumlarından olmasın, qızı özgələrdən al, qohumu alsan da, 
almasan da onun əti ətindən, qanı qanındandır. Başqa qəbilədən 
al ki, həm sənin qəbilən qohumluğunda qalsın, həm də özgə bir 
qəbilə yeni qohumun olsun, beləliklə, gücün ikiqat artsın, 
köməyin iki olsun. 
Elə ki, gördün təsərrüfatdan başı  çıxmır və xoş güzəran 
keçirməyi bacarmır, xalqın, müsəlmanın qızını  bəlaya salma, 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
hər ikisini bədbəxt etmə. Qoy böyüyənə  qədər öz bildiyi kimi 
yaşasın. Hər halda sən öləndən sonra alnına nə yazılıbsa, o da 
olacaqdır. 
Haşiyə. Övladın qız olsa, onu həyalı bir dayəyə tapşır, 
böyüyəndə ona bir müəllimə tut... 
Nə qədər ki, sənin evindədir, onunla mehriban dolan, çünki 
qızlar ata və analarının  əsiri olarlar. Lakin oğlan atasız qalsa 
belə, yenə öz işini tələb etməyə gedə bilər, necə olur-olsun 
özünü dolandırar. Qız isə yazıq olar, hər nəyin varsa, əvvəlcə 
qıza xərclə, onun işlərini düzəlt və onu birinin boğazına keçirib, 
onun qəmindən xilas ol. Qızın bakirədirsə, bakir kürəkən tap, 
qoy arvad könlünü ona versin, ər də arvadın qədrini bilsin, hər 
iki tərəf bir-birinə bab olsun. 
H e k a y ə t. Belə eşitmişəm, Şəhrbanunu
123
 hələ kiçik bir 
qız ikən  Əcəmdən  Ərəbistana  əsir aparırlar. Ömər 
Əmirəlmö'minin (Allah ondan razı olsun) onu görür, deyir, bunu 
satın. Onu satmağa apararkən,  Əli  Əmirəlmö'minin (Allah 
ondan razı olsun) rast gəlir və peyğəmbər səlləllahü  əleyhi və 
səlləm adından bu xəbəri gətirir: "Şah övladını satmaq rəva 
deyildir". 
Hədis çatdıqdan sonra Şəhrbanunu satmayıb Səlman 
Farsın
124
 evinə aparırlar ki, sonra ərə versinlər.  Ərə getmək 
məsələsini  Şəhrbanuya xəbər verdikdə, o, deyir: "Əri 
görməyincə onun arvadı olmayacağam". 
Şəhrbanu uca bir yerdə oturur, Ərəb və Yəmənin böyükləri 
gəlib onun qabağından keçirlər ki, kimi bəyənsə, onun da arvadı 
olsun. Bu zaman Səlman onun yanında oturub gələn-gedənləri 
tanıtdırır və deyir miş: "bu filandır, o bəhmandır" və 
nöqsanlarını sayırmış. 
 Ömər keçərkən,  Şəhrbanu deyir: "Bu kimdir?" Səlman 
deyir: "Ömərdir".  Şəhrbanu deyir: "Böyük adamdır, lakin 
qocadır".  Əli keçəndə soruşur: "Bu kimdir?" Səlman deyir: 
(Allah ondan razı olsun) "Əlidir".  Şəhrbanu leyir: "Alicənab 
adamdır, lakin sabah Fatimeyi-Zəhranın üzünə baxa bilmərəm, 
utanıram, buna görə  də istəmirəm".  Əli oğlu Həsən keçdikdə, 
onun kim olduğunu bildikdən sonra deyir: "Mənə layiqdir, lakin 
arvadları çoxdur, istəmirəm". Əli oğlu Hüseyn (Allah ondan razı 
olsun) keçərkən, kim olduğunu soruşduqdan sonra deyir: "Bu 
mənim malımdır, mənim ərim o ola bilər. Bakirə qızın əri bakir 
oğlan olmalıdır, mən ərə getməmişəm, o da arvad almayıb". 
116 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
 Ancaq  gözəl kürəkən seç, qızını kifir adama vermə. Qız 
çirkin  ərə könül verməz, sən də rüsvay olarsan, əri də. Adaxlı 
gözəlüz,  əlidüz, təmizdin, təsərrüfatdan başı  çıxan olmalıdır. 
Bilməlisən ki, o, qızının xərcini haradan və hansı yolla ələ 
gətirir. Lakin kürəkən həm dövlətdə, həm şöhrətdə səndən aşağı 
olmalıdır ki, o, səninlə fəxr etsin, sən onunla yox, belə olduqda, 
qızın da rahat yaşayar. 
Demək istədiyim bunlardır, bundan artıq bir şey tələb 
etmə. Qız satan olma, onda kürəkən də mürüvvətli olub öz 
insanlığını yerinə yetirər. Nəyin var, hamısını ver, qızını onun 
boğazına keçir və özünü bu böyük möhnətdən xilas et. 
Dostlarına da bunu məsləhət gör. Yaxşısını Allah bilir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İyirmi səkkizinci fəsil 
DOST SEÇMƏK VƏ ONUN QAYDALARI HAQQINDA 
Ey oğul, bil, insan nə  qədər sağdır, onun dosta ehtiyacı 
vardır. Qardaşı olmayan adam dostu olmayandan yaxşıdır. Bir 
alimdən soruşurlar: "Dost yaxşıdır, yoxsa qardaş?" Deyir: 
"Qardaş da dost olsa yaxşıdır". 
Bey t 
Dost olsa qardaşım, qardaş yaxşıdır  
Düşmən olsa, qara bir daş yaxşıdır. 
 
Deməli, dostlar haqqında fikirləşirsənsə, onlara bəxşiş, 
hədiyyə göndər, mərdlik göstər, çünki dost hayına qalmayanın 
dostları da hayına qalmaz. Belə adamlar həmişə dostsuz qalar. 
Deyirlər ki, guya dost adamı qohumdan uzaqlaşdırır. İnanma. 
Tez-tez dost dəyişdirməyi adət etmə, dostu çox olanın 
eyibləri örtülər, ləyaqətləri meydana çıxar. Lakin təzə dost 
tapdıqda köhnəsinə arxa çevirmə. Yenisi ilə dost ol, köhnəsi də 
qoy yerində qalsın, beləliklə dostların sayı çoxalsın. Deyiblər ki: 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
"Yaxşı dost böyük xəzinədir". Bir də  səninlə dostlaşmaq 
istəyən, lakin hələlik yarımdost olan adamlar haqqında da 
fikirləş, onlara yaxşılıq et, qayğı göstər, xeyirlərdə onlara 
kömək et. Səndə mərdlik gördükdə, dönüb sadiq dostun olarlar. 
İskəndərdən soruşurlar: "Az müddətdə bu qədər böyük bir 
dövləti hansı xasiyyətinlə ələ gətirdin?" 
Deyir: "Düşmənlərə lütf etmək, dostlara kəramət 
göstərməklə". 
Bir də dostlarının dostları haqqında fikirləş, onlar da 
dostlar cərgəsində hesab edilərlər. Lakin düşməninlə dostluq 
edəndən ehtiyatlı ol, ola bilər onunla dostluğu səninkindən 
möhkəm olsun və düşmənindən əvvəl sənə zərər yetirsin. 
B e y t 
Qardaşım, əlini üz o dostundan  
Ki, düşmənlə durub otura hər an. 
 
Dostunla düşmənlik edənlərdən də özünü qoru. Heç bir 
səbəb və  əsas olmadan səndən  şikayətlənən dostlardan dostluq 
gözləmə. 
Dünyada eyibsiz adam ola bilməz, lakin sən mərd ol, mərd 
adamda nöqsan olmaz. Namərdlə dostluq etmə, namərd dostdan 
xeyir gəlməz. Badə dostlarını dost hesab etmə, çünki onlar 
qədəhi dost tutarlar, səni yox. Dostun yaxşısı da olar, pisi də, 
hər iki dəstə ilə dostluq et, yaxşıları ilə ürəkdən dostluq et, 
pisləri ilə dildə dost ol. Beləliklə, hər iki tərəfin dostluğu tə'min 
edilmiş olar. Həmişə ehtiyac yaxşı dostlara düşməz, elə vaxt 
gələ bilər ki, pis dostlara da adamın işi düşə bilər. Hərçənd 
yaxşıların yanına getmək pislərin yanında hörmətini azaltdığı 
kimi, pislərin də yanına getmək yaxşıların yanında hörmətini 
azaldar, lakin sən yaxşıların yolu ilə get ki, hər iki dəstənin 
dostluğu sənə  nəsib olsun. Amma heç vaxt axmaq adamlarla 
dostluq etmə, çünki axmaq dost öz dostluğu ilə elə şeylər edər 
ki, yüz ağıllı öz düşmənliyi ilə onu edə bilməz. 
Yalnız yaxşı  və iste'dadlı adamlarla dostluq et ki, sən də 
dostlarının  şöhrət tapdığı iste'dadlarla hörmət qazanıb 
tə'riflənəsən. Tək olmaq pislə oturmaqdan yaxşıdır. Bu barədə 
mən iki beyt də demişəm. 
Şe'r 
Ey könül, vəhşi tək çölə qaçırsan,  
Nə dərd anladırsan, nə söz qanırsan.  
Demək, pis həmdəmsən, yaxşı ki, getdin,  
Tənhalıq yaxşıdır, məncə, pis dostdan. 
118 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
Danlanmaq istəmirsənsə, dostların və adamların haqqını 
tapdalama. Deyiblər ki, iki cür adam məzəmmət edilməyə 
layiqdir: biri dostların haqqını tapdalayanlar, ikincisi, yaxşı  işə 
qiymət qoymayanlar. Bil ki, insanların dostluğa yarayıb-
yaramadığını iki şeylə müəyyyən etmək olar: birincisi odur ki, 
dostu dara düşə, o, imkan daxilində heç bir şeyi dostundan 
müzayiqə etməyə və ağır gündə ondan üz döndərməyə; ikincisi, 
əgər dostu vəfat etsə, onun övladını  və qohumlarını yanına 
çağırıb onlara yaxşılıq edə, hər dəfə dostunun qəbrinin 
ziyarətinə getdikdə  həsrətini bildirə, doğrudur, bu dostun özü 
deyil, lakin onun ki, qəbridir. 
Hekayət. Belə danışırlar ki, Sokratı öldürməyə apararkən, 
bütpərəstliyi qəbul etməsini tə'kid edirlər. Deyir: "Allah 
eləməsin ki, yaradandan başqa birinə sitayiş edəm". 
Onu e'dama aparırlar. Adətin tələb etdiyi kimi 
tələbələrindən bir dəstə onun yanınca gedir və ah-fəğan edirlər. 
Sonra ondan soruşurlar: "Ey filosof, indi ki, ölümə razı olubsan, 
de görək, səni harada dəfn edək?" Sokrat təbəssüm edib deyir: 
"Əgər məni yenidən tapa bilsəniz, harda istəyirsiniz, dəfn 
ediniz", yə'ni "tapdığınız mən olmayacağam, mənim qəlibim 
olacaqdır". 
Adamlarla orta dost ol, dostlarının çoxluğuna bel bağlama, 
əsl dost özünü hesab et, dalına və qabağına diqqətlə bax, 
dostlarının e'tibarlığına ümid edib arxayınlaşma, min dostun 
olsa belə, heç kəs sənə özündən artıq dost ola bilməz. Dostu xoş 
və  bəd gündə yoxla, xoş gündə hörmətinə, bəd gündə isə kö 
məyinə görə. Düşmənini düşmən hesab etməyəni dost bilmə, elə 
adam tanış adlanar, dost sayılmaz. 
Dostlarınla narazılıq vaxtlarda da xoş vaxtlardakı kimi 
rəftar et. O adamı dost hesab et ki, bilirsən o da səni dost hesab 
edir. 
Dosta dostluq xatirinə elə şey öyrətmə ki, bir vaxt düşmən 
olsa, onun vasitəsi ilə sənə ziyan yetirə bilsin, sonrakı peşmanlıq 
fayda verməz. 
Yoxsul olsan, dövlətli dost axtarma, çünki yoxsulu heç kəs 
sevməz, xüsusilə dövlətlilər. Dostu özünə 
bab seç, varlı olsan, dövlətli dost seçə bilərsən. Lakin 
dostluqda möhkəm ol, onda sənin də  işlərin möhkəm olar. 
Axmaq bir şey üstə dost səndən uz döndərirsə, onu geri 
qaytarmağa çalışma, layiqi yoxdur. 
Tamahkar dostdan qaç, onun dostluğu tamah üzündən olar, 
həqiqi dostluq olmaz. Kinli adamlarla dostluq etmə, kinli adam 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
dostluğa layiq deyildir, ürəyi həmişə kinlə dolu olan adamın 
qəlbinə dostluq daxil ola bilərmi?! 
Dost seçmək qaydalarını öyrəndin, indi də dünyada baş 
verən işlər, yaxşılıq və pislik haqqında dinlə. 
 
 
 
 
 
İyirmi doqquzuncu fəsil  
DÜŞMƏNDƏN EHTİYATLI OLMAQ HAQQINDA 
Mümkün qədər çalış özünə düşmən qazanma, lakin 
düşmənin olsa, kədərlənmə, ondan da qorxma, çünki düşməni 
olmayan düşmən sevindirən olar (yə'ni düşmənliyi bacarmayan 
adam duşmənləri sevindirər). Lakin istər açıqda, istərsə gizlində 
düşmənin işlərindən qafil olma, daima ona pislik etməyə çalış, 
həmişə onu yıxmaq haqqında tədbir tök, ancaq onun hiyləsindən 
də  əmin olma. Bəla, müsibət və  qəflət qapılarının üzünə bağlı 
qalmasını istəyirsənsə, vəziyyətini düşməndən üstüörtülü saxla. 
Düşmənin səninlə  işi olmayınca, sən öz düşmənliyini 
bildirmə, özünu əvvəldə olduğu kimi apar. 
Ruhdan duşmüş olsan da, ağıllı  hərəkət et, özünü ona 
düşkün kimi göstərmə. Düşmənin  şirin dilinə uyma, düşmən 
sənə şəkər versə, sən onu zəhər hesab et. 
Şe'r 
Bircə üzvü bədənin dost ola düşmənlə əgər,  
İki düşmən bil onu, vur ona iki xəncər. 
 
Güclü düşməndən həmişə özünü gözlə, ondan qorx. Çünki 
iki adamdan qorxmaq lazımdır: biri güclü düşmən, ikincisi xain 
dost. Heç vaxt düşməni zəif hesab etmə, kiçik düşmənlə  də 
böyük duşmən kimi mübarizə apar, demə ki, o kimdir, nə edə 
bilər? 
Hekayət. Belə eşitmişəm ki, Xorasanda Mühəlləb adlı çox 
nüfuzlu, hörmətli, xeyirxah, şöhrətli bir əyyar
125
 var imiş. 
Deyirlər, bir gün küçə ilə gedərkən, ayağının altında qovun 
qabığı qalır, sürüşüb yerə  dəyir. Dərhal bıçağı  çəkib qovun 
qabığını doğram-doğram edir. Soruşurlar: "Ey xacə, bu ad-
sanına və qocaqlığına baxmayaraq utanmırsanmı, qovun qabığı 
120 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
ilə  bıçaq davasına çıxırsan?" Mühəlləb deyir: "Məni yıxan 
qovun qabığı idi, bəs mən kimi bıçaqlaya idim? Məni yıxan 
mənim düşmənimdir, düşmən nə qədər kiçik olsa da onu "heç" 
adlandırmaq olmaz. Düşməni "heç" hesab edən özü heç olar". 
Deməli düşmən düşməni məhv etmək fikrində olar. 
Düşmən səni məhv etməmiş sən tədbir gör, özünü ondan qoru. 
Lakin hazırlıq işlərini də  əldən buraxma. Ancaq kimlə 
düşmənlik edib, ona üstün gəlsən, hər yerdə pisləyib onun 
acizliyini üzə vurma. Aciz adama qələbə çalmaq sənin üçün 
iftixar hesab edilməz, Allah eləməsin, sonralar bir vaxt o sənə 
qalib gəlsə, aciz və  zəif bir adam tərəfindən məğlub edildiyin 
üçün rüsvay olarsan. Buna görədir ki, bir padşah zəfər çalanda, 
onun düşməni zəif olduqda da, şairlər "mədhnamə", katiblər 
"fəthnamə" yazarkən, əvvəlcə düşmənin çox qüvvətli və qüdrətli 
olduğunu təsvir edərlər, onun ordusunu tə'rifləyərlər, düşmənin 
bir çox atlı  və piyadalarını Söhrab
126
  və  əjdaha adlandırarlar, 
qoşunlarının vuruşlarını, sərkərdələrinin qəhrəmanlıqlarını 
bacardıqları  qədər  şişirdib tə'rifləyərlər. Yalnız bundan sonra 
mədh edəcəkləri öz ağalarının böyüklüyünü və ordularının 
məğlubedilməzliyini göstərmək üçün deyərlər ki, bax, 
bizimkilər filan böyük sərkərdənin filan qədər çox pəhləvanları 
olan qüdrətli ordusunun öhdəsindən gəldi, onu əzişdirib 
darmadağın etdi. 
Əgər düşmən ordusunu pisləyib, onun sərkərdəsinin aciz 
olduğunu desələr, o zaman belə aciz bir adamı məğlub etmiş şah 
nəyə  fəxr edib qürrələnə bilər ki, hələ onun adına 
"mədhnamələr", ya "fəthnamələr"də yazılsın. 
H a ş i y ə. Rey məmləkətində Seyyidə
127
 adlı bir qadın 
şahlıq edirdi. Şah nəslindən, ismətli, namuslu və düz bir qadın 
idi. Anamın  əmisi qızı, həm də  Fəxrəddövlənin
128
 arvadı idi. 
Fəxrəddövlənin  əcəli çatdıqda, onun Məcdəddövlə  ləqəbli bir 
oğlu var idi, şahlıq adını ona verdilər, lakin hakimiyyət otuz bir 
il Seyyidənin əlində oldu, ölkəni o idarə etdi. Bu Məcdəddövlə 
böyüdükdə naxələf çıxdı,  şahlığa ləyaqəti yox idi, şahlıqdan 
onda yalnız quru bir ad qalmışdı. O, evdə oturar, kənizlərlə kef 
çəkərdi. Anası otuz ildən yuxarı Rey, İsfahan və Kuhistanda 
şahlıq etdi. 
Bunu deməkdən məqsədim var. Sənin baban Soltan 
Mahmud ibn Səbüktəkin hamin Seyyidəyə qasid göndərib deyir: 
"Gərək xütbəni
129
  mənim adıma oxutdurub, sikkəni mənim 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
adıma basdırasan, bac-xərac verəsən, yoxsa gəlib Reyi alaram, 
oranı xaraba qoyaram". Belə çox qorxutmalar yazır. 
Qasid gətirib məktubu verir, Seyyidə deyir: "Soltan 
Mahmuda de ki, nə  qədər ki, ərim sağ idi, mən ürəyimdə 
qorxurdum ki, sən bu fikrə düşüb Reyə hücum edəsən. Lakin elə 
ki,  ərim vəfat etdi, işlər mənim öhdəmə qaldı, bu qorxu 
ürəyimdən qalxdı. Dedim, Soltan Mahmud ağıllı şahdır, bilir ki, 
mənim kimi bir qadınla müharibə etmək onun şə'ninə yaraşmaz. 
İndi  əgər gəlsən, Allah da şahiddir ki, qaçmayacağam, vuruşa 
başlayacağam.  İki  şeydən biri olacaqdır: iki qoşundan biri 
məğlub ediləcəkdir;  əgər mən qalib gəlsəm, yazıb bütün 
dünyaya car salacağam ki, yüzlərlə şahları məğlub etmiş Soltan 
Mahmudu mən məğlub etmişəm, mənə  həm "fəthnamə" 
yazarlar, həm "mədhnamə", sən mənə qalib gəlsən, nə yaza 
bilərsən? Deyəcəksən ki bir qadını  məğlub etmişəm? Sənə  nə 
"fəthnamə" düşər, nə "mədhnamə". Qadını  məğlub etmək çox 
da fəxr deyil. Deyərlər: "Soltan Mahmud bir qadını  məğlub 
etmişdir". 
Bu sözdən sonra nə  qədər ki, Seyyidə sağ idi, Soltan 
Mahmud Rey xəyalına düşmədi və ora hücum etmədi. 
Bütün bunları ona görə deyirəm ki, öz düşmənini çox da 
rüsvay etməyəsən, lakin ondan arxayın da olmayasan, xüsusilə 
ev düşmənindən. Özün də ev düşmənindən daha çox qorx, çünki 
sənin işlərindən onun xəbəri olduğu qədər yadın xəbəri ola 
bilməz, səndən qorxuya düşəndə, ürəyində  həmişə  sənə pislik 
etmək fikrində olar və  sənin vəziyyətinin nə yerdə olduğunu 
yaxşı bilər. Xaricdəki düşmən o qədər bilməz. Buna görə heç bir 
düşmənlə həqiqi dostluq etmə, məcazi dostluq et, bəlkə məcazi 
dönüb həqiqi oldu, çünki çox zaman düşmənlik dostluğa, 
dostluq isə düşmənliyə çevrilir, belə dostluq və düşmənlik çox 
möhkəm olur. 
Düşmənlərlə yaxınlığı çarəsizlik hesab et. Düşmənə elə 
zərər vur ki, bundan sənin özünə ziyan dəyməsin. Çalış, 
dostların sayı düşmənlərindən ikiqat artıq olsun. Çoxdostlu, 
azdüşmənli ol. Min dosta ümid edib, bir düşmən qazanma və bil 
ki, o min dost sənin hayına qalmaz, bu bir düşmən isə vayına 
çıxar. 
Hər kəsi öz yerində oturtmağı bacar. Öz qədrini bilməyən 
adamın mərdliyində nöqsan var. Düşmən səndən güclü olsa da, 
onun işini çətinləşdirməkdən  əl çəkmə, düşmən səndən aman 
istəsə, nə qədər böyük düşmən olsa və sənə nə qədər pislik etmiş 
122 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
olsa, yenə aman ver və bunu böyük xoşbəxtlik hesab et. 
Deyiblər: "Düşmən istər ölsün, istər qaçsın, istər aman gətirsin". 
Lakin düşməni aciz və gücsüz görəndə o saat atılıb üstünə 
minmə. Düşmən sənin  əlinlə  həlak olubsa, şadlıq etməyinə 
dəyər, öz əcəli ilə ölübsə, sevinmə. O zaman sevinə bilərsən ki, 
sən heç vaxt ölməyə idin. Doğrudur, filosoflar deyiblər: "Hər 
kəs düşməndən bir dəfə artıq nəfəs alıb ölsə, o ölümü xoşbəxtlik 
hesab etmək lazımdır", lakin hamımızın öləcəyimizi 
bildiyimizdən sevinmək lazım deyil. Mən belə deyirəm: 
Şe'r 
Əgər ölüm sovurmuş göyə düşmən külünü,  
Niyə bundan sevinib gülürsən, şadlanırsan,  
Bilirsən, o, sənin də solduracaq gülünü,  
Bəs özgənin ölümün neçin şadlıq sanırsan? 
Biz hamımız eyni yerə getməyə  səfərbərliyə alınmışıq və 
səfərə  çıxarkən yaxşı  əməldən başqa heç bir şeyi özümüzlə 
apara bilməyəcəyik. 
Hekayət. Eelə  eşitmişəm ki, Zülqərneyn
130
 bütün aləmi 
gəzib, bütün dünyanı  zəbt etdikdən sonra geri dönərək vətənə 
qayıtmaq istərkən Damğanda
131
 əcəli çatır. Vəsiyyət edib deyir 
ki, məni tabuta qoyun, tabutda deşik açıb mənim  əllərimi o 
deşikdən xaricə  çıxarın,  əlim açıq olduğu halda aparın; qoy 
camaat görsün ki, bütün dünyanı aldıq, lakin əliboş gedirik. 
"Qəsb etdik və tərk etdik". Hər şeyi bu dünyada qoyuruq; aldıq, 
lakin saxlaya bilmədik. Bir də anama deyin ki, istəyirsə ruhum 
şad olsun, mənə elə adamla yas saxlasın ki, onun ya heç bir əzizi 
ölməmiş olsun, ya özü əbədi yaşayacağına ümid bəsləsin". 
Kimin ayağından yapışıb yıxsan, onun əlindən tutub qaldır, 
çünki ipi həddindən artıq bərk dartsan qırılar. Demək, bütün 
işlərin əndazəsini bil.  
İstər dostluqda, istərsə düşmənlikdə mö'tədil ol,çünki 
mö'tədillik bütün ağılların məcmusunun orta ağlıdır. Çalış həsəd 
doğura biləcək  şeyləri sənin paxıllığını  çəkən adamlara 
göstərmə, həyatları boyu sənə kin bəslərlər. Bədxahlarına qarşı 
bədxah ol, lakin tamahkar, mənsəbpərəst adamlarla höcətləşib 
onlara baş qoşma, mənsəbpərəstlik özü tez-gec onu yıxar. Kuzə 
hər dəfə su ilə dolu qayıtmaz. Həyasız və davakar adamlarla 
təmkinlə dolan, lakin təşəxxüslü adama qarşı təkəbbürlü ol. Nə 
vəzifədə olursan ol, adamlarla insan kimi rəftar etməyi heç vaxt 
unutma, hirsləndikdə acığını udmağı bacar, dost və düşmənlə 
qışqıra-qışqıra danışma, dilişirin ol, şirindilli olmaq 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
ovsunçuluğa bərabərdir. Yaxşı-pis nə deyirsənsə, cavabında da 
onu gözlə. Hərzə sözün mərzə  də cavabı olar. Eşitmək 
istəmədiyini başqasına da demə. Xalqın üzünə deyə bilmədiyini 
dalınca da danışma. Ehtimala görə adamları  hədələmə, işi 
görməmiş özünü öymə, demə: "bunu edəcəyəm", de ki, "bunu 
etmişəm". Bu barədə mən belə demişəm: 
Şer 
Ey sənəm, eşqini atdım qəlbimdən, 
Dağ boyda qəmini çöl etdim həmən.  
Mən bu gün demirəm, "nə edəcəyəm". 
Sabah deyəcəyəm: "Bax, etmişəm mən 
İşi sözdən üstün tut. Sənə diluzunluq etmək istəyən adama 
da diluzunluq etmə. Heç vaxt ikiüzlü olma və ikiuzlü 
adamlardan qaç. Odpüskürən  əjdahadan qorxma, amma 
sözgəzdirən adamdan qorx, çünki onun bir saatda sökdüyünü bir 
ilə də tikmək olmaz. 
Qul ilə mübahisə etmə. Nə qədər böyük və adlı-sanlı olsan 
da özündən aşağı adamla höccətə girişmə. 
Filosof demişdir: "Bəlaların çoxundan xilas olmaq 
istəyirsənsə, on xasiyyəti özünə peşə et: özündən güclü ilə 
vuruşma, yalançı adamla məclis qurma, xəsis adamlarla 
ünsiyyət saxlama, nadanla öcəşmə; ikiuzlü ilə dost olma; 
yalançı ilə alver etmə; davakar, tündxasiyyət adamla şərab içmə; 
arvadlarla çox oturub-durma; sirrini başqalarına vermə, yoxsa 
böyüklüyünə hörmət qoyan olmaz, nüfuzdan düşərsən; biri sənə 
böhtan atsa, üstünə götürmə, çalış onu özündən rədd et; heç kəsi 
o qədər tə'rifləmə ki, məzəmmət etmək lazım gələndə, pisləyə 
biləsən, o qədər pisləmə ki, lazım gələndə  tə'rifləyə biləsən. 
Sənsiz işi-keçə bilən adamı  hərbə-zorba gəlmək və  şikayət 
etməklə qorxutma, sənə ehtiyacı olmayan sənin hədəndən də, 
şikayətindən də qorxmaz, onu hədələməklə özünə dalınca 
danışan bir adam əmələ  gətirmiş olarsan. Sənsiz keçinə 
bilməyən
132
 adamları isə bir dəfəlik təhqir edib ruhunu öldurmə, 
gücünü ona göstərib, başqalarının acığını ona tökmə. Böyük 
günah etmiş olsa da onu bağışla, özündən balacalara nahaq yerə 
bəhanə axtarma. Beləliklə, sən onlardan xeyir götür, onlar da 
səndən qaçmasınlar. Özündən kiçiklərə yaxşı baxsan, onlar da 
sənin abadlıq işinə yaxşı baxarlar. 
Kiçiklər sənin mülkündür, var-dövlətindir, onlara yaxşı 
baxmasan, çörəksiz-azuqəsiz olarsan, yaxşı baxsan işlərin saz 
gedər, razı qalarsan. 
124 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
Sözə baxan nöqsanlı nökər sözə baxmayan nöqsansız 
nökərdən yaxşıdır. 
Əmrinin və  işinin yerinə yetirilməsini istəyirsənsə, bir işi 
iki adama buyurma. Deyiblər ki, bir qazanı iki aşpaz bişirsə, 
qaynamaz, bir evin iki xanımı olsa, ev süpürülməmiş qalar. Şair 
demişdir: 
Tapşırma bir işi sən iki adama, canım, Ev zibilli qalacaq 
evdə iki olsa xanım! 
Əmr yerinə yetirən olsan, özünə  şərik axtarma ki, o işdə 
muvəffəqiyyət qazansan, həmişə  ağanın qarşısında üzüağ 
olasan. Lakin dosta-duşmənə mərhəmətli ol, camaatdan xəta baş 
verdikdə coşma hər sözə bir əmma qoyma, hər haqq-nahaq şey 
üstundə xalqı incitmə, həmişə  tə'riflənmək istəyirsənsə, 
kəramətli ol. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə