Fənn: Klinik psixologiya


Şüur – bizim dərk etdiyimiz fikir və duyğuları, eləcə də xarici mühitdən qəbul olunan sensor  məlumatları özündə birləşdirir.        Şüuraltı



Yüklə 361.88 Kb.
Pdf просмотр
səhifə2/2
tarix29.12.2016
ölçüsü361.88 Kb.
1   2

      Şüur – bizim dərk etdiyimiz fikir və duyğuları, eləcə də xarici mühitdən qəbul olunan sensor 

məlumatları özündə birləşdirir. 

      Şüuraltı  –  yalnız  diqqəti  onların  üzərində  cəmləşdirdikdə  meydana  çıxan  fikirlər, 

emosiyalar, xatirələrdən ibarətdir. Məsələn, insanların əksəriyyəti şüurunda mümkün olan zəlzələ 

haqqında fikirlər saxlamır, lakinbir zəlzələ haqqında düşündükdə, yəni bu mövzuya xüsusi olaraq 

müraciət  etdikdə,  həmin  fikirlər  meydana  çıxır.  Beləliklə,  şüuraltının  əsas  məqsədi  senzura 

funksiyasını  yerinə  yetirməkdir.  Senzura  qeyri-şüuri  materialın  –  təşviş  yarada  bilən  fikir  və 

meyllərin  şüura  keçməsinin  ya  tamam  qarşısını  alır,  ya  da  onu  dəyişdirib  tanınmaz  hala  salır. 

Məsələn, gənc qızın  yaxşı tanımadığı cavan oğlana qarşı cinsi meyli güclü həyəcana səbəb ola 

bilər  (əlbəttə,  əgər  bu  meyl  qızın  mənəvi-etik  baxışlarına  zidd  gedirsə).Odur  ki,  senzura  bu 

impulsların ya tamamilə qarşısını alır, ya da əks hissə, məsələn, ədavət hissinə çevrilir (təbii ki, 

gənclər arasında olan bütün qərəzli münasibətləri bu nöqteyi-nəzərdən izah etmək olmaz). 

     Şüursuzluq  –  şüur  üçün  əlçatmaz  olan  fikir.  Meyl  və  fantaziyaların  məkanıdır.  Bunların 

üzərində  diqqəti  cəmləşdirdikdə  belə  şüur  onları  dərk  edə  bilmir.  Belə  fikir  və  duyğular  itmir, 

sadəcə  olaraq,  yaddaşa  buraxılmır  və  buna  görə  də  dolayı  yolla,  səhv  sözlər,  yanlış  xatirələr, 

yuxular və nevrozlar aşkar olunurlar. 



        Fenomenologiya 

      Psixoanalizlə  eyni  vaxtda  Almaniya  və  İsveçrədə  psixologiyanın  yeni  cərəyanı  yarandı. 

Fenomenologiya  adını  almış  bu  cərəyanın  əsasını  xəstələrin  ruhi  həyatının  subyektiv 

təzahürlərinin  öyrənilməsi  təşkil  edir.  Bu  metodun  əsas  məqsədi  sağlam  və  patoloji  psixi 

proseslərin  müşahidəsi  və  təsviridir.  Psixologiyanın  digər  cərəyanlarından  fərqli  olaraq 

fenomenologiyada müşahidələrin sayı deyil, ayrılıqda götürülmüş hər bir hadisənin mahiyyətinə 



10 

 

varmaq, onun dərinliyinə nüfuz etmək mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Beləliklə, əsas informasiya 



mənbəyi  kimi  təcrübi  məlumatlar  və  testlərin  nəticələri  deyil,  pasiyentin  özünün  nəql  etdiyi 

subyektiv duyğular və düşüncələr ön plana çəkilir. 

     Fenomenologiyanın  baniləri  Hüsserel  və  Yaspersin  fikrincə,  konkret  xəstənin  ayrılıqda 

götürülmüş  subyektiv  hisslərinin  öyrənilməsi  digər  xəstələrə  də  xas  olan  qanunauyğunluqları 

aşkara  çıxarmağa  imkan  verir.  Digər  tərəfdən  ümumi  qanunauyğunluqlar  çərçivəsindən  kənara 

çıxan  unikal  və  təkrarolunmaz  təsadüflər  fenomenologiya  üçün  qiymətli  hesab  olunur.  Psixi 

həyatın  ümumi  kontekstindən  müəyyən  fenomenləri  ayıraraq  şəxsin  subyektiv  hisslərini  ətraf 

aləmin obyektiv şəraitinə qarşı qoymaq fenomenologiyanın əsas prinsipini təşkil edir. Bu zaman 

müşahidə  və  təsvir  tədqiqatçının  şəxsi  təfəkkür  modelindən  və  nəzəri  konsepsiyalarından  asılı 

olmadan  həyata  keçirilməlidir.  Əvvəlcədən  belə  qəbul  edilmişdir  ki,  fenomenlərdən  hər  biri 

tədqiqatçının marağından asılı olaraq müxtəlif baxımdan qiymətləndirilə bilər. 

    Fenomenlərin  təsnifatı  həyat  proseslərindən,  onların  psixi  sferaya  aid  edilməsindən  asılıdır. 

Belə  ki,  obyektiv  həqiqətin  dərk  olunması,  bir-birindən  xeyli  fərqlənən  qavrama  və  təsəvvür 

fenomenlərin  iştirakı  ilə  həyata  keçirilir.  Qavrama  obyektiv  xarakter  daşıyır,  xarici  mühitdə 

meydana  çıxır,  kifayət  qədər  aydınlığa  malik  olur,  yaxşı  yadda  qalır,  şəxsin  iradəsindən  asılı 

olur. 


   Ekzistensial psixologiya 

  Birinci və ikinci dünya müharibələrinin acınacaqlı nəticələri, ağır iqtisadi vəziyyət, cəmiyyətin 

humanizm  dehumanizasiyası,  eləcə  də,  insan  psixologiyasını  bioloji  mövqedən  izah  etmək 

cəhdlərinin  iflasa  uğraması  psixologiyada  fenomenologiya  cərəyanının  ekzistensional  cərəyana 

transformasiyasına təkan verdi. Ekzistensionalizm cərəyanının əsasını ekzistensiya “insanın özü-

özündə mövcudluğu”, eləcə də onun azadlığı və daxili aləminin formalaşması üçün məsuliyyət 

daşınması  təşkil  edir.  Ekzistensionalizm  nümayəndələri  L.Binsvanker,  Q.Haydaqqer, 

S.Kyerkkoqor  və  Kuntsa  görə  insan  varlıq,  şüur  və  mənəviyyatı  özündə  birləşdirən,  digər 

canlılardan fərqlənən yeganə məxluqdur. İnsan, nəinki yaşayır və duyur, həmçinin yaşadığını və 

duyduğunu  bilir.  Bu  bilik  onun  subyektiv  kateqoriyaları  obyektivlərdən  fərqləndirmək 

qabiliyyətindən  irəli  gəlir.  Öz  varlığının  dərk  olunması  subyektiv  kateqoriyadır. 

Ekzistensialistlərin  fikrincə,  hər  bir  şəxs  zaman  və  məkan  sərhədləri  ilə  məhdudlaşmışdır.  O, 

həmçinin keçmişlə əlaqədar olan, eyni zamanda gələcəkdə davam edəcək səbəb əlaqə anlayışları 

və  dəyərlər  aləmində  bu  hüdudlardan  kənarda  qalan  hər  bir  şey  dərketmənin  vacib  stimulu, 

azadlığın  mənbəyidir.  Ekzistensializm  baxımından  azadlıq  digərlərinin  iradəsindən  asılı 

olmayaraq  qərar  qəbul  etmək  imkanı  ilə  əlaqədardır.  Insan  həmişə  seçim  qarşısında  durur  və 

seçimini  etdikdə,  onu,  özü  olmaq  imkanına  yaxınlaşdıran  şərtsiz  qərar  qəbul  etmiş  olur. 

Ekzistensionalizm  insanın  təkmilləşməsi  yolunda  duran  çoxlu  maneələri  müəyyən  etmişdir: 



1)İndividual  və  kollektiv  iradənin  konfliktindən  irəli  gələn  özü  ilə  ətraf  arasındakı 

antoqonizmi dəf etmək məcburiyyəti; 2)İnsanın qeyri-kamilliyi – insan həmişə etdiyindən daha 

artıqdır  və  ətrafına  bərabər  deyil;  3)  Ətraf  mühitlə  qənaətlənməmək  hissi  yaradan  varlığın 

sonlu olmasının dərk olunması. 

 

11 

 

     Geştalt psixologiya 

    Psixologiyanın  öyrənilməsinə  fəlsəfi  mövqedən  yanaşan  ekzistensializmdən  fərqli  olaraq 

fenomenoloji  cərəyan  –  geştalt  psixologiya  təbiət  elmlərinin  ümumi  standartlarına  sadiq 

olduğunu  bəyan  etmişdir.  Maraqlıdır  ki,  psixologiya  ilə  əlaqələndirilən  təbiət  elmi  fizika 

seçilmiºdir.  Bu  iºdə  geştalt  psixologiyanın  banilərinin  (M.Vertheymer,  V.Keler,  K.Koffka, 



K.Levin)  görkəmli  fiziklər  M.Plank  və  A.Eynşteynlə  şəxsi  tanışlıqları  az  rol  oynamamışdır. 

Ekzistensializm  insanların  öz  varlıqlarını  konkret  zaman  anında  necə  dərk  etdiklərini  izah 

etməyə çalışdığı zaman geştalt-psixoloqlar “insanlar onları əhatə edən aləmi necə qavrayırlar?” 

sualına  cavab  tapmağa  cəhd  edirlər.  Öz  qavrama  nəzəriyyələrini  geştaltçılar  qavramanı  sadə 

duyğu  komponentlərinin  məcmusu  hesab  edən  nəzəriyyələrə  qarşı  qoyurdular.  Yeni  nəzəriyyə 

qavranılan obraza (geştalta) müstəqil və bütöv fenomen kimi baxmağı təklif edirdi.  

     Geştalt-psixologiyada  mərkəzi  yeri  “fiqur  və  fon”  konsepsiyası  tutur.  Fiqur  önə  doğru 

qabaran bütöv bir törəmədir. O, fəzadan kontur vasitəsilə ayrılır ki, fon fiqurun arxasında fərqləri 

gah  vazaya  (güldan),  gah  da  iki  sifət  kimi  qavranıla  bilən  qoşa  təsvirə  bənzədir.  İnsanlar 

informasiyanı elə qəbul edib mənimsəyirlər ki, şüurda mərkəzi yeri vacib və əhəmiyyətli amillər 

tutur,  az  əhəmiyyət  kəsb  edənlər  isə  arxa  plana  keçirlər.  Beləliklə,  biz  fondan  özümüz  üçün 

aktual olanı seçirik və onu geştalta çeviririk. Bu proses fiqurun formalaşması  və əvəzolunması 

xarakteri  daşıyır.  Onun  konfiqurasiyası  isə  cari  tələbatlardan  irəli  gəlir.  Konkret  tələbatla  bağlı 

olmayan obyekt və hadisələr fonu təşkil edir. Tələbat ödənilən kimi geştalt tamamlanır, yəni öz 

əhəmiyyətini  itirərək  arxa  plana  keçir,  öz  yerini  formalaşan  yeni  geştalta  verir.  Geştalt 

dağılmadan  dəyişdirilə  bilməz.  Tələbat  ödənilmədikdə  geştalt  tamamlanmamış  qalır. 

Tamamlanmamış  geştalt  psixi  proseslərə  mənfi  təsir  göstərən  bir  sıra  problemlərin  mənbəyinə 

çevrilir.  Geştaltın  formalaşması  ilə  insayt  anlayışı  sıx  bağlıdır.  İnsayt  intellektual  məsələlərin 

həllində  qəfləti  aydınlaşma  olub,  ona  müvafiq  bütün  uyğunlaşma  reaksiyalarını  dəyişdirmək 

xüsusiyyətinə  malikdir.  Bununla  əlaqədar  geştalt  psixologiya  şəxsiyyətin  indiki 

identifikasiyasına mane olan 4 mexanizmi nəzərdən keçirir: 

     Birləşmə - insanın özünü digər adamlardan fərqləndirə bilməməsi ilə əlaqədar mexanizmdir. 

Belə  şəxs  özünün  “Mən”inin  harada  qurtarıb  özgəsinin  “Mən”inin  haradan  başlandığını  dərk 

etmir. O həmişə “mən” əvəzinə “biz” sözü işlədir, öz fikir və hisslərini özgələrindən zorla ayırır; 

     Refrofleksiya – “Mən” və ətraf mühit arasındakı sərhədlərin “Mən”ə doğru yerdəyişməsidir. 

Belə  pasiyent  öz  enerjisini  kənara  yönəltmək  əvəzinə,  özünə  istiqamətləndirir.  Məsələn,  belə 

şəxs öz tələbatını ödəməyə çalışarkən əks-təsirlə qarşılaşırsa, özünə kənar obyekt kimi münasibət 

göstərməyə  başlayır.  Belə  xəstələrin  “məndən  tələb  olunur”,  “mənə  ar  gəlir”,  “mən 

borcluyam” və s. ifadələrinə tez-tez rast gəlmək olar. 

    İntroyeksiya – Digər insanların əqidə və baxışlarını onlara tənqidi yanaşmaq və dəyişdirmək 

cəhdi  göstərmədən  olduğu  kimi,  əxz  etməkdir.  Nəticədə  ətraf  mühitlə  olan  sərhədlər  “Mən”in 

içərilərinə  doğru  yerini  dəyişir  və  insan  öz  şəxsiyyətini  formalaşdıra  bilmir.  Əgər  bir-biri  ilə 

uyuşmayan baxışlar introyeksiya olunursa, pasiyent onları birləşdirmək üçün sanki özü “bir neçə 

yerə bölünür”. 



12 

 

      Proyeksiya  –  İntroyeksiyaya  zidd  olaraq,  baş  verən  bütün  hadisələrin  səbəbini  və 

məsuliyyətini  ətraf  aləmə  aid  etməkdir.  Proyeksiya  zamanı  “Mən”  ilə  ətraf  mühit  arasındakı 

sərhəd dəqiq və aydın olsa da, kənara doğru yerini dəyişir. Belə olduqda  şəxs münasib olmayan 

bütün  cəhdlərini  ətraf  aləmə  məxsus  hesab  edir.  Geştalt  terapiyanın  banisi  F.Periz  göstərilən 

mexanizmləri  aşağıdakı  kimi  təsvir  edib:  “İntroyeksiyalı  şəxs  özünə  başqalarına  etmək 



istədiyini edir”. 

     Əxlaq nəzəriyyəsi və ya biheviorizm müasir tibbi psixologiyada aparıcı yerlərdən birini tutur. 

Bu nəzəriyyənin məşhurlaşması bir neçə amillərlə izah olunur. Əvvəla, onun diqqət mərkəzində 

fərdin  ətraf  mühitə  müntəzəm  dəyişən  münasibəti  durur.  İkincisi  isə,  biheviorizmin  əsasında 

konkret  məqsəd  daşıyan  ideya,  empirik  metod,  əldə  olunan  məlumatların  dəqiq  təsbit  edilməsi 

durur.  Psixoterapiya  metodikası  kimi  biheviorizm  davranışın  dəyişilməsinə  yönələn  bütün 

kompleks  əməliyyatlarda  iztirabların  azalmasını  və  qarşılıqlı  anlaşmanın  yaxşılaşdırılmasını 

təklif  edir.  Bu,  xəstəliyin  spesifik  amili  araşdırılmadan  edilir.  Bu  da  öz  növbəsində 

bihevioterapiyanın universallığını şərtləndirir. 

     Biheviorizm nəzəriyyəsi dörd başlıca prisipə əsaslanır: 

1)

 

klassik kondissionalizm; 2) hal-hazırkı kondissionalizm; 3) sosial əlaqələr nəzəriyyəsi; 

4) koqnitiv nəzəriyyə. 

    Bu prinsiplərin hər biri müəyyən mərhələlərdə biheviorizmin inkişafına xidmət etmişdir. Buna 

görə də, ilk növbədə, tarixə müraciət edək. 

     XIX  əsrin  sonlarında  psixologiyada  hakim  sayılan  subyektiv  metodlar  fərdi  müşahidələrə 

əsaslanan  obyektiv  metodlarla  əvəz  olunmağa  başlayır.  Bu  halda  nə  eksperimentatorun  şəxsi 

təəssüratı,  nə  də  sınanılanın  özü  haqda  hesabatı  nəzərə  alınmır,  yalnız  sonuncunun  obyektiv 

məlumatları  əsas hesab  edilir. Buna  görə də, qeyd olunur ki,  psixologiyanın  predmeti  təfəkkür 

yox, davranış olmalıdır. Əvvəllər belə hesab edilirdi ki, insanlar malik olduqları təfəkkürü ifadə 

edirlər. Əgər onu çağırarlarsa, o, səsə dönər, əgər maneəyə rast gələrlərdə, onu dəf edərlər. 

      Biheviorizmin  təşəkkül  tapmasında  Amerika  psixoloqu  Edvard  Torndayk  və  rus  fizioloqu 

İvan  Petroviş  Pavlovun  adları  dayanır.  Taleyin  hökmü  ilə  onlar  özlərini  heç  vaxt  biheviorist 

adlandırmamışlar.  Torndayk  (1874-1949)  öz  eksperimentlərində  “problemli  yeşik”dənistifadə 

etmişdir.  Təcrübə  zamanı  heyvanlar  cölə  çıxıb  yemək  götürmək  üçün  xüsusi  düyməni  basmalı 

idilər.  Əvvəlcə  heyvanlar  çoxlu  nizamsız  hərəkətlər  edərək,  müxtəlif  istiqamərdə  qaçmağa 

başladılar,  o  vaxta  qədər  ki,  onlardan  birinin  cəhdi  uğurlu  nəticələndi.  Bundan  sonra  xaotik 

hərəkətlərin sayı azaldı, davranış isə müəyyən məqsədə yönəldilən xarakter şəklini aldı. “Cəhd, 

səhv  və  təsadüfi  uğur”  prinsipi  situasiyanın  dəyişməsilə  yeni  növ  davranış  formasının 

mümkünlüyünü  göstərdi.  Torndaykın  “vəziyyət-reaksiya”  layihəsi  aşağıdakı  əlamətlərlə 

xarakterizə olunurdu: 

1)

 

problemli vəziyyətin mövcudluğu; 

2)

 

Orqanizmin bütünlükdə ona qarşı durması; 

3)

 

Seçim axtarışında aktiv hərəkət; 

4)

 

Tapşırıq yolu ilə təlim. 

    Koqnitiv nəzəriyyə biheviorizmdə xüsusi yer tutur, onun əsas müddəaları bunlardır: 


13 

 

1.



 

Təhsil  prosesiidrakla,  yəni  əvvəlki  təcrübə  ilə  bağlı  olanı  seçmək,  kodlaşdırmaq, 

müqayisə etmək, daxili və xarici qıcıqlara qarşı cavab formalaşdırmaq üçün əvvəlcədən 

təyin edilmiş sxemlərin yaranması ilə əlaqədardır. 

2.

 

Insan  gözləyir  ki,  onun  cavab  reaksiyasının  müəyyən  nəticəsi  olacaq  və  bu  gözləmələr 



ətraf  mühitdən  gələn  bütün  siqnallarla  əlaqələnir.  Bu  zaman  bütün  gözləmələrin 

səmərəliliyi  şəxsin  özünə  inamından,  nəticələri  proqnozlaşdırmaq  qabiliyyətindən 

asılıdır. 

3.

 



Daxil olan siqnalların təhlili affekt və səbəbin yaranması baxımından birincili prosesdir. 

4.

 



Müxtəlif stress amilləri müəyyən idrak sxemi yarada bilər ki, bu da öz növbəsində tipik 

məntiqi səhvlərlə bağlı ola bilər. 



Koqnitiv  nəzəriyyəyə  görə  əsas  məntiqi  səhvlər  keçmiş  neqativ  təcrübəni  baş  verən 

hadisələrlə əlaqələndirən fikirlər ola bilər. Bunlara aiddir: 

1.

 



Dixotom (haçalanmış) təfəkkür  – buraya ifratçılıqla araşdırmaq qabiliyyəti daxildir. Yəni 

“hər  şey  və  ya  heç  nə”,  “yaxşı-pis”,  “qara-ağ”.Məsələn,  insan  belə  hesab  edir:  “ya  mən 

xoşxasiyyətəm və hamıya lazımam, ya da pisəm və heç nəyə yaramıram”. 

2.

 



Öz  tutduğu  işlər  haqqında  yanlış  fikir  söyləməyə,  özünə  bir  “ad”  qoymağa  çalışmaq. 

Məsələn: səhvə yol vermiş adam “mən səhv etmişəm” demək əvəzinə “mən nə ağılsızam” 

deyə düşünür. 

3.

 



Fövqəl  nəticə  -“həmişə”  və  ya  “heç  vaxt”  kateqoriyaları  ilə  düşünmək.  Məsələn,  xəstə 

hesab edir ki, o, artıq heç vaxt sağlam olmayacaq. 

4.

 

Selektiv  filtrasiya  –  mənfi  hadisələri  artırmaq,  müsbətləri  isə  minimuma  endirmək. 



Məsələn,  həkim  bir  çox  xəstələri  uğurla  müalicə  edir,  onlardan  yalnız  birində  residiv 

(xəstəliyin qayıtması) baş verərkən, o belə bir nəticəyə gəlir ki, pis mütəxəssisdir. 

5.

 

Reallığı  inkaretmə  - müsbət amillərə tamamilə  əhəmiyyət verməmək. Məsələn, insan hər 



hansı bir uğur əldə etdikdə “bu nədir ki, bunu hamı bacarar” deyir. 

6.

 



Əsassız nəticə - kifayət qədər obyektiv dəlil olmadıqda tez bir nəticəyə gəlmək. Məsələn, 

oğlan  qıza  zəng  edir,  lakin  dəstəyi  qaldıran  olmur,  o,  düşünür  ki,  qız  onunla  danışmaq 

istəmir. 

7.

 



Şişirtmə  -  əhəmiyyətsiz  səbəbdən  çaxnaşmaya  meyllilik.  Məsələn,  avtomobilində  bir 

balaca  nasazlıq  olan  adam  belə  hesab  edir  ki,  onun  təmiri  böyük  xərc  tələb  edir  və  yeni 

avtomobil alsa daha yaxşı olar. 

8.

 



Emosional şərtləndirmə - öz emosiyalarını real qəbul etmək. Məsələn, bir nəfər təyyarə ilə 

uçmaqdan qorxur və elə hesab edir ki, bu uçuşlar doğrudan da qorxuludur. 

9.

 

Günahı  şəxsiləşdirmə  -  bütün  uğursuzluqların  səbəbini  özündə  axtarmağa  çalışmaq. 



Məsələn, uşağı xəstələndiyinə görə qadın özünü pis ana hesab edir. 

10.


 

Hədsiz  cavabdehlik  –  “bu  mənim  borcumdur  (vəzifəmdir)”  və  ya  “bu  mənim  borcum 

(vəzifəm)  deyil”  kateqoriyaları  ilə  düşünmək.  Məsələn,  tələbə  əmindir  ki,  o,  yalnız  əla 

qiymət almalıdır, ona görə də imtahan qabağı möhkəm həyəcan keçirir. 

 

 


14 

 

                      Koqnitiv prosesi izah edən sxem 



 

 

 



 

 

 



   

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



      İndi isə verilən sxemin üzərində həm psixiatriya və ümumtibbi təcrübədə, eləcə də gündəlik 

həyatda  rast  gəlinən,  ən  geniş  yayılmış  iki  pozuntunu  –  depressiya  və  həyəcanı  araşdırmağa 

çalışacağıq.  Belə  bir  hadisəni  nəzərdən  keçirək:  oğlan  sevdiyi  qızın  telefon  zəngini  gözləyir, 

lakin bu baş vermir (xarici stimul). Bu zaman oğlanın yaddaşında əvvəlki uğursuzluqlarla bağlı 

xoşagəlməz  xatirələr  canlanır  (koqnitiv  quruluş),  bu  da  “mənim  sevimli  olmağım  üçün  kifayət 

    Daxili və xarici srimullar 

           Koqnitiv quruluş 

  Yaxın və uzaq keçmişin xatırlanması 

         Koqnitiv məzmun 

Birincisi, adaptiv və qeyri-adaptiv idrak 

sxemləridir ki, buraya fərdin özü haqqında 

şərtsiz və əməli cəhətdən dəyişməyən 

təsəvvürləri daxildir. Ikincisi şərti və mümkün 

dəyişikliklərə yol verən sxemlərdir. 

 

     İnterpretasiya (izah) prosesi 



  Baş verən hadisələri mövcud olan sxemlərdə 

əlaqələndirir. Çox vaxt tipik məntiqi səhvləri 

də buraya daxil edir (bax:yuxarı)

 

       Koqnitiv nəticə (hasilat) 



              Özünə münasibət; 

            Əhatə dairəsinə münasibət; 

           Gələcəyə ümid (gözləmələr) 

 

 



       Əhvali-ruhiyyə 

            (ovqat) 

 

 

 



 

        Sosial davranış 

 


15 

 

qədər keyfiyyətlərim yoxdur” məzmunlu birinci idrak sxemi ilə və “əgər səni sevmirlərsə, həyat 



mənasızdır”  məzmunlu  ikinci  sxemlə  bağlıdır.  Bu  sxemləri  hazırda  baş  verən  hadisələrlə 

əlaqələndirərkən  cavan  oğlan  tipik  məntiqi  səhvlərə  yol  verir.  Beləliklə,  o,  özünə  qarşı 

münasibətdə (“mən heç bir əhəmiyyəti olmayan adamam”), ətrafına qarşı münasibətdə (“o, məni 

heç  vaxt  sevməyib”,  “məni  heç  nə  sevindirmir”)  və  gələcəyə  münasibətdə  (“mən  heç  vaxt 

xoşbəxt  olmayacağam”)  mənfi  nəticəyə  gəlir.  Bunların  hamısı  insanı  ruh  düşkünlüyünə  düçar 

edir. O, heç bir işlə məşğul olmaq istəmir, tanışlardan qaçır və sosial mühitdən təcrid olunmağa 

can atır. 

   Başqa bir misal – bir nəfər vacib səfərə çıxmalıdır. Lakin onun yaddaşında əvvəlki səfərlə bağlı 

xoşagəlməz təəssüratlar saxlanmışdır. Bu təəssüratlar öz növbəsində zəif uyğunlaşma xarakterli 

olan “yad (qərib) yerdə mən köməksiz oluram” adlı idrak sxeminin fəallaşmasında iştirak edir. 

Sonra  verilmiş  sxemi  indiki  səfərə  tətbiq  edən  inteqrasiya  prosesi  baş  verir.  Beləliklə,  həmin 

adam  “mən  heç  yerə  getməyə  hazır  deyiləm”  (özünə  qarşı  münasibət),  “məni  tamamilə  yad 

insanlar  əhatə  edəcək”  (ətraf  mühitə  münasibət),  “səfərin  nəticələri  haqqında  heç  nə  demək 

mümkün  deyil,  hər  şey  çox  pis  qurtara  bilər”    (gələcəyə  ümidsizlik)  kimi  nəticələrə  gəlir.  Bu 

fikirlər  onu  təşvişə  salır  və  çaşqınlığa  səbəb  olur.  Bütün  bunlar  insanın  davranışında  hərəki 

nigarançılıq şəklində özünü göstərir və o, səfərin başlayacağı vaxtı uzaqlaşdırmağa (və ya təxirə 

salmağa) çalışır. 

  Davranış,  əhval-ruhiyyə  və  koqnitiv  nəticə  arasındakı  əks  əlaqənin  olduğunu  göstərən  oxlara 

diqqət  yetirmək  istərdik.  Bu  komponentlər  həmişə  bir-birini  möhkəmləndirir  və  koqnitiv 

prosesin digər komponentləri ilə qapalı dövrə əmələ gətirir. Bunlar koqnitiv sxemin saxlanılması 

və müəyyən şəraitdə yenidən canlanacağını göstərir. 

             Koqnitiv-bihevioterapiya (KBT) 

    Son  illərdə  koqnitiv  –  bihevioterapiya,  psixoterapiyanın  müasir  metodları  arasında  önəmli 

yerlərdən  birini  tutur.  Bu,  onunla  əlaqədardır  ki,  psixoterapevtik  təsirin  digər  üsulları 

iləmüqayisədə  KBT  bir  sıra  üstünlüklərə  malikdir.  İlk  növbədə,  bu  üsulun  universal  xarakter 

daşımasını, yəni nəinki zəif həyəcanlı pozuntularda, eləcə də ağır davranış pozuntularında, hətta 

sizofreniyada istifadə edildiyini qeyd etmək lazımdır. Bundan başqa  KBT-nın dəqiq məqsədi və 

konkret (digər terapiya formalarına nisbətən çox qısa) müddəti vardır. Həmçinin psixoterapevtin 

şəxsi  keyfiyyətləri  burada  başlıca  rol  oynamır.  Bu  üsul  psixoterapiyanın  digər  formaları  və 

dərman  terapiyası  ilə  yaxşı  uyğunlaşır.  Nəhayət,  KBT-də  istifadə  olunan  terapevtik  üsulların 

geniş  imkanları  pasiyentin  ətraf  mühitə  olan  münasibətinə  hərtərəfli  təsir  göstərməyə  şərait 

yaradır. 

      KBT Levinson, Volpe Ayzenk tərəfindən işlənmiş bihevio-terapevtik üsulların, Bek, Elis və 

Mihenbaum  tərəfindən  təklif  olunmuş  koqnitiv  terapiyanın  üsulları  ilə  uyğunlaşdırılıb 

işlənməsinə əsaslanır. Bu terapiya formasının hər ikisi sərbəst istifadə oluna bilər, lakin onlardan 

daha çox kompleks şəkildə istifadə olunur. Davranış pozuntularının üstünlük təşkil etdiyi nəzərə 

çarparkən,  bihevioterapiyanın  üsulları  əsas  götürülür,  koqnitiv  terapiya  isə  tamamlayıcı  vasitə 

kimi  istifadə  olunur.  Təfəkkür  prosesində  baş  verən  pozuntuların  və  emosional  pozuntuların 



16 

 

dominantlıq  təşkil  etdiyi  hallarda  isə  koqnitiv  terapiya  əsas,  bihevioterapiya  isə  köməkçi  rol 



oynayır. 

        Bihevioterapiya əməliyyatları 

    Proqressiv  relaksasiya  texnikası.  Qeyd  olunduğu  kimi  həyəcan  relaksasiyasının 

formalaşmasında əzələ gərginliyi və vegetativ pozuntular mühüm əhəmiyyətə malikdir. Ona görə 

də, skelet əzələlərinin tonusunun enməsinə və tənəffüsün rənziminə yönəlmiş xüsusi məşqlərdən 

istifadə  həyəcanın  zəifləməsinə  kömək  edir.  Əməliyyat  əzələlərin  boşalmasını  təmin  edən 

məşqlərin  müntəzəm  olaraq  yerinə  yetirilməsi  ilə  başlayır,  sonra  o,  stress  halının  qarşısının 

alınmasına  yönəldilir.  Bu  üsuldan  yuxsuzluğun  müalicəsində,  psixosomatik  pozuntularda 

(məsələn,  hipertoniyanın  başlanğıc  mərhələlərində)  və  digər  funksional  pozuntulardan  istifadə 

olunur. 


     Ekspozisiya  texnikası  allerqologiyada  istifadə  olunan  desensibilizasiya  prinsiplərinə 

əsaslanır. Əvvəlcə, qorxu hissi yaradan müxtəlif hadisələr araşdırılır və onların törətdiyi affektin 

şiddətlənmə ardıcıllığı siyahısı tərtib edilir. Sonra, tədricən bir qədər  yüngül hadisələrdən daha 

ağır  hadisələrə  doğru  ya  reallıqda,  ya  da  hadisələri  təsəvvür  etməklə  pasiyent  öz    vəziyyətini 

idarə  etməyi  öyrənir.  Məsələn,  metro  ilə  hərəkət  etməkdən  qorxan  adam  birinci  eskalatordan 

düşməyi öyrənir, sonra qısa məsafəyə yerdəyişmə edir, daha sonra isə axırıncı dayanacağa qədər 

gedir.  Ekspozisiyanın  alternativ  üsulları  da  vardır:”yükləndirmə”  üsulu  qorxu  reaksiyası 

zəifləyənə qədər psixi travma törədən hadisə dəfələrlə təkrarlanır və “daxili partlayış” baş verən 

mərhələyə çatdırılır. 

    Siqnal  texnikası  şərti  refleks  yaratmaq  üçün  təyin  edilir.  Məsələn,  enurezi  olan  xəstələrdə 

zənglə  bağlı  olan  xüsusi  ötürücüdən  istifadə  olunur.  Sidik  iifrazı  zamanı  zəng  çalınır  və  xəstə  

oyanır.  Bir  müddətdən  sonra  onda  klassik  şərti  refleks  yaranır.  Beləliklə,  xəstə  sidik  ifrazına 

çağırış olarkən artıq zəngsiz oyanır və ya sidik xaric etmədən sakit yaranır. 

     Reaksiyanın  qarşısının  alınma  texnikası  eyni  bir  işi  təkrar  yerinə  yetirməyin  arasındakı 

vaxtı uzatmaqdan ibarətdir. Sarışan hərəkətlərin aradan qaldırılmasında istifadə olunur. Məsələn, 

sarışan hərəkət, əl yumaqdan əziyyət çəkən xəstəyə təklif edilir ki, “çirkli” əşyanı tutandan sonra 

əlini yumamış başqa bir işlə məşğul olsun. 

      Bihevioral  analiz  davranış  pozuntularını  –  onların  başvermə  tezliyi  və  ifadə  dərəcəsini 

müəyyənləşdirməkdən  ibarətdir.  Çox  vaxt  əlamətlərin  məhz  hansı  hallarda  meydana  çıxdığı 

məlum olmayanda, xəstəliyin konkret əlamətlərini üzə çıxarmaq üçün istifadə olunur. Bihevioral 

analiz  təkcə  davranış  texnikasına  sələflik  etmir,  o,  öz-özlüyündə  xəstənin  diqqətini  konkret 

hadisəyə cəlb edən bir texnikadır. 

     Möhkəmlətmə  texnikası  müsbət  və  mənfi  möhkəmlətmədən  istifadə  olunur.  Müsbət 

möhkəmlətmə  nə  ilə  tamamlanmış  stimulyasiyadan  ibarətdir  ki,  bu  da  gələcəkdə  məqsədyönlü 

davranışın  davamlılıq  imkanını  artırır.  Mənfi  möhkəmlətmə  hansısa  stimulların  kənar  edilməsi 

ilə  bağlıdır.  Bu  da  müsbət  möhkəmlənmələrə  göstərilən  təsirlərin  itirilməsi  hesabına  lazımi 

davranışın möhkəmlənmə imkanını artırır. Müsbət və mənfi  möhkəmlənmə “pis”, “yaxşı” və ya 

“tənbeh”,  “təltif”  kimi  anlayışlarla  eyni  deyil.  Şəkərli  diabetdən  əziyyət  çəkən  xəstə  müsbət 

möhkəmlətməni pəhriz saxladığına görə təriflənərkən alır. Elə bu xəstə pəhriz saxladığına görə 


17 

 

təriflənərkən alır. Elə bu xəstə pəhriz saxladığına görə mənfi möhkəmlətmə də alır. Bu yaranmış 



şəraitdə insulin inyeksiyasını kəsməklə bağlıdır. 

     Modelləşdirmə texnikası psixoterapevtik davranış tərzini təqlid etməkdən ibarətdir. Bu üsul, 

xüsusən  uşaqlarla  işləyərkən,  onları  öyrətmək  üçün  yaxşı  vasitə  olub,  rol  oyunları  ilə  birlikdə 

istifadə  olunur.  Modelləşdirmənin  böyüklərin  müalicəsinə  tətbiqi  mütəxəssislərdə  fikir  ayrılığı 

yaradır. 



     Neqativ  təcrübə  texnikası  eyni  bir  hərəkətin  dəfələrlə  təkrarlanması  zamanı  reaktiv 

tormozlanma əmələ gəlməsinə əsaslanır. Üzündə səyirmə (tik) olan xəstəyə səyirmələr azalana 

qədər iradi olaraq, həmin səyirmələri təkrarlamaq təklif olunur. 

      Özünə  nəzarət  texnikası  özünü  müşahidə,  özünü  möhkəmlətmə  və  özünü  qiymətləndirmə 

proseduralarından  ibarətdir.  Burada  müalicəyə  əsas  məsuliyyət  xəstənin  öz  üzərinə  düşür, 

terapevt  isə  yalnız    məsləhətləri  ilə  kifayətlənir.  Məsələn:  hipodinamiyadan  və  çox  yeməkdən 

əziyyət  çəkən  xəstə  müntəzəm  olaraq,  müəyyən  qədər  idmanla  məşğul  olur  və  özünə  qida 

rasionu tərtib edir. Bəzən öz məqsədinə çatarkən, özünü mükafatlandırır (məsələn, özünə nə isə 

alır), sonra tərtib etdiyi proqramın  nəticələri qiymətləndirilir. 



      Sosial uyğunlaşma texnikası özünə inam yaratmaqdan, həyat vərdişləri öyrənməkdən, sosial 

vərdişlərə, ünsiyyət bacarığına yiyələnməkdən ibarətdir. 



       Özünə inam yaratmaq  həyəcan və köməksizliyin  yaranması  ilə bağlı olan hallarda verbal 

və qeyri-verbal davranışın (baxış, mimika, jest)müxtəlif formalarının təkmilləşdirilməsi üsuludur. 

Şəxsiyyətin  anankastik  və  ya  asılı  tipinə  aid  olan  qorxaq  və  utancaq  adamlar  üçün  məsləhət 

görülür. 

      Həyat  vərdişlərini  öyrənmək  –  buraya  əsas  funksiyaların  (yemək  hazırlamaq,  mənzilin 

təmizlənməsi  və  s.)  yerinə  yetirilməsi,  vaxtın  düzgün  bölünməsi,  vəsaitin  idarə  olunması 

daxildir.  Xroniki  psixi  xəstəliklərdən  əziyyət  çəkənlərə  kömək  göstərmək  üçün  bu  üsullardan 

istifadə olunur. 



       Sosial  vərdişlərə  yiyələnmək  müxtəlif  sosial  hadisələri  rollarla    oynayaraq  artıq  mövcud 

olan  vərdişlərin  möhkəmləndirilməsindən  ibarətdir.  Bu  vərdişlər  real  hadisələrdə  təcrübədən 

keçirilir, davranışın qiymətləndirilməsi üçün videoyazılardan da istifadə oluna bilər. 

      Ünsiyyət  bacarıqlarını  öyrənmək  müxtəlif  insanlarla  ünsiyyət  yaratmaq  “göz-gözə 

danışmaq”,  telefon  əlaqəsi  qurmaq,  kütlə  qarşısında  çıxış  etmək  kimi  xüsusiyyətlərin  inkişaf 

etdirilməsindən ibarətdir. Bu zaman müxtəlif verbal üsullardan və məşğələlərdən istifadə olunur. 

       Adversional  texnika  şərti  refleks  yaratmaq  üçün  neqativ  qıcıqlardan,  cəza  formasından 

istifadə texnikasıdır. Alkoqolizmin müalicəsində istifadə edilən, iyi və dadı alkoqola uyğun olub, 

öyümə  və  qusma  yaradan  apomorfin  inyeksiyası  və  ya  kökəlmənin  müalicəsində  zəif 

tokvurmadan  istifadə  buna  klassik  misal  ola  bilər.  Bu  üsulun  geniş  istifadəsinin  qarşısını  alan 

onun etik cəhətdən qeyri-qənaətbəxş olmasıdır. 

          



 



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə