“Mən fəxr edirəM ki, AzərbAycAnlıyAM!”



Yüklə 2.85 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/11
tarix25.12.2016
ölçüsü2.85 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

bAyTArlıq

   Elmi-praktik jurnal

16

yoluxma yerindən və heyvanların növündən 



asılı  olaraq  4  formada  keçir:  ildırımsürətli, 

iti, yarım iti, dəri və ya karbunkulyoz (dəri 

şişləri) formada. 

Xəstəliyin inkubasiya dövrü 1-3 gündür. 

Qoyun və keçilərdə xəstəlik olduqca sürətlə 

keçir və heyvan bir neçə saat ərzində tələf 

olur.  Qarayaranın  bu  cür  çox  kəskin  keçən 

formasına ildırımsürətli forma deyilir.

Qarayaranın ildırımsürətli forması qara-

malda da tez-tez təsadüf edilir. Bu formada 

heyvan ya qəflətən, heç bir klinik əlamət aş-

kar  olmadan  ölür.  Heyvanlarda  yüksək 

bədən temperaturu, gözlərin qeyri-adi parıl-

tısı  və  qorxmuş  kimi  baxış  əla mətlərinə 

təsadüf  etmək  olur  və  selik  qişaları  adətən 

göyərir. Qaramalda xəstəliyin kəskin forma-

sına  da  tez-tez  təsadüf  edilir.  Bu  formada 

bədən temperaturu 41-42°-yə çatır, tənəffüs 

tezləşir  və  çətinləşir.  Göv şəmə  dayanır, 

suya tələbatı çoxalır. Ağız, burun selikli qi-

şası  tünd-qırmızı  rəngdə  və  göyərmiş  olur. 

Qaramalda  xəstəliyin  iti  formasında  da 

kəskin  formada  təsvir  olunan  kliniki 

əlamətlər  müşahidə  olunur.  Bu  formada 

heyvan xəstəliyin 2-3-cü günü olür. Dəri və 

ya  karbunkulyoz  formada  qaramalda 

bədənin müxtəlif nahiyyələ rində (boyun, çi-

yin, çənəaltı, qarın, yelin və s.) tez böyüyən 

şişlər  əmələ  gəlir.  Belə  şişlər  əvvəlcə  isti 

ağrılı olur, sonra soyuyur və ağrısız olur.

Davarlarda xəstəlik əsasən ildırım sürətli 

və  iti  formada  keçir.  Bu  formada  bədən 

temperaturu  çox  yüksək  (42°C  və  yuxarı) 

olur.  Adətən  xəstəliyin  birinci  əlaməti  üzə 

çıxdıqdan bir neçə dəqiqə, yaxud da bir-iki 

saat sonra heyvan ölür.

Xəstəliyin  iti  formasında  qoyun  və  ke-

çilər  çox  vaxt  yerə  yıxılır,  burnunun  ucu, 

qulağının  dərisi  qızarır  və  heyvan  qıc  ha-

lında ölür. Bu formada xəstəlik 2-3 gün da-

vam  edir.  Qarayaranın  karbunkulyoz  for-

ması davarda az təsadüf edilir. 

Atlarda xəstəliyin ildırımsürətli forması 

çox  vaxt  sancı  ilə  başlayır.  Ölümündən  bir 

az  qabaq  ağız  və  burnundan  qanlı  maye, 

anusundan  isə  qan  axır.  Heyvan  çox  tez 

ölür.

İti və yarım iti formalarda atların bədən 



temperaturu  42,5°C-yə  çatır.  Yarım  iti 

forma ən cox atlarda olur.

Xəstəliyin  karbunkulyoz  forması  qara-

malda, donuzlarda, atlarda daha çox təsadüf 

edilir. Xəstəlik bu formada 8 saatdan 8 günə 

qədər davam edir və ölümlə nəticələnir.

Xəstəliyin xroniki forması 2-3 ay cəkir. 

Bu formaya ən çox donuzlarda rast gəlinir. 

Donuzların  qulaq  dibi  vəzilərində  və 

çənəaltında  həmişə  şişlərə  təsadüf  olunur. 

Bəzən  xəstə  donuzun  başı  da  şişir.  Udlaq 

nahiyyəsində əmələ gələn şiş inkişaf edərək 

boyun və döş nahiyyəsinə sirayət edir.

Xəstəliyin  abortiv  formasında  tempera-

turun  qalxması,  halsızlıq,  süd  məhsul-

darlığının azalması, iştahanın itməsi, heyva-

nın  arıqlaması  ilə  xarakterizə  olunur. 

Xəstəlik  2  həftə  və  daha  çox  çəkir.  Xəstə 

heyvanlar bir qayda olaraq sağalırlar. 

Beləliklə, kənd təsərrüfatı heyvanlarında 

qarayaranın  əsas  kliniki  əlamətləri  bədən 

temperaturunun  yüksəlməsi,  heyvanın  kef-

sizliyi,  tənəffüsün  çətinləşməsi,  əzələlərin 

qıc olması, ağız, burun, göz selikli qişasının 

tünd-qırmızı  olması,  köpmə  və  sancı  kimi 

halların  müşahidə  edilməsi,  sidik  və  nəcis 

ilə  qan  ifrazı,  bə dənin  müəyyən  nahi-

yələrində  şiş  əmələ  gəlməsi  ilə  xarakterizə 

edilir.

Patoloji  prosesin  lokalizasiya  yerindən 



asılı olaraq xəstəlik dəri, ağciyər, bağırsaq, 

anginoz formalara ayrılır. 

Xəstəliyə  dəqiq  diaqnoz  qoymaq  üçün 

epizootoloji  xüsusiyyətləri,  klinik  əlamət-

ləri  nəzərə  alınmaqla  əsasən  bakterioloji, 

seroloji, allerji, patoloji-anatomik və bioloji 

üsullardan istifadə olunur. Bakterioloji üsul 


17

Elmi-praktik jurnal   



bAyTArlıq

digər  infeksion  xəstəliklərdə  olduğu  kimi 

qarayarada  da  həlledici  və  radikal  diaqnoz 

üsulu hesab edilir.

Köhnəlmiş  patoloji  materialdan  həmin 

üsulla qarayara törədicisinin təmiz kultura-

sını ayırmaq çox çətin olduğu üçün, ondan 

prisipitasiya  reaksiyası  qoyulur.  Bakterio-

loji  müayinədən  dəqiq  nəticə  almaq  üçün 

təsərrüfatda  qarayaraya  şübhə  oyanarsa  öl-

müş  heyvanın  cəmdəyinin  yarılmasına  qəti 

icazə verilmir. Odur ki, xəstə, yaxud ölmüş 

heyvanın qulağının səthi qan damarlarından 

aseptiki qaydalara ciddi riayət etmək şərtilə 

qan  götürüb,  bir  neçə  əşya  şüşəsi  üzərində 

qalın yaxmalar hazırlanır və müayinə üçün 

laboratoriyaya göndərilir.

Yaxmalardan  başqa  qulağı  bütöv  halda 

və  udlaq  ətrafında  əmələ  gəlmiş  şişdən  və 

daxili  orqanlardan  bir  parça  da  göndər mək 

olar.

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  qarayaraya 



bakterioloji  üsulla  diaqnoz  verdikdə  təkcə 

mikrobu  aşkar  etmək  kifayət  deyildir.  Bu 

zaman  törədicinin  qida  mühitində  yetişmə 

xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla onu bioloji 

üsulla yoxlamaq lazımdır. Yəni ölmüş hey-

vanın qanı, onun prosesə uğramış orqanları 

və ya dərisindən hazırlanmış emulsiya, yaxud 

da  bakterioloji  üsulla  əldə  edilmiş  kultura 

ilə  (0,2-0,5  ml)  laboratoriya  heyvanlarını 

yoluxdurmaq  olar.  Laboratoriya  heyvanları 

yoluxdurmadan  16-72  saat  sonra  ölmüş 

heyvanlarda  qarayara  mikrobunun  olub-ol-

mamasını  müəyyənləşdirmək  üçün  onlar 

bakterioloji müayinədən keçirilir.

Qarayaranın  törədicisi  xarici  mühit 

amillərində  də  (yem,  yun,  qan,  su,  torpaq 

və  s.)  olur.  Ona  görə  çox  vaxt  onların  da 

mövcud  üsullarla  bakterioloji  müayinəsinə 

ehtiyac yaranır. 

Qarayara xəstəliyini əsasən pasterelyoz-

dan,  bradzotdan,  emfizematoz  karbunkul-

dan,  infeksion  enterotoksemiyadan  yaman 

keyfiyyətli  şişdən,  piroplazmidozlardan, 

yem  zəhərlənmələrindən  və  s.  təfriq  etmək 

lazımdır.

Qarayara  –  mikrobunun  identifikasiyası 

üçün  laboratoriyada  alınmış  təmiz  kultura 

hərəkətliliyə,  hemolitik  fəallığa,  kapsul 

törətməyə,  penisillin  və  faq  nümu nəsinə 

görə yoxlanılır.

Son zamanlar qarayaranın müayinə sində 

dəri allergiya sınağı və lüminessent diaqnoz 

üsulundan da istifadə olunur.

Hazırda  qarayaranın  diaqnostikasında 

daha  dəqiq  müayinə  üsulu  olan  polmeraz 

(zəncirvari)  reaksiyadan  istifadə  olunur 

(PSR).

Xəstəliyin  kliniki  formasından  asılı  ol-



mayaraq müalicə kompleks və ümumi, kar-

bunkulyoz formada isə həm də yerli aparıl-

malıdır.

Xəstəliyin  müalicəsində  əsas  etibarilə 

hiperimmun  serumdan  istifadə  edilir.  Se-

rumu  vurduqda  heyvanda  anaflaksiya  baş 

verməsin deyə əvvəlcə dəri altına həmin do-

zadan 0,5-1,0 ml, yarım saat sonra isə qalan 

hissəsi vurulur.

Serumun müalicəvi dozası vena daxilinə 

qaramal üçün 100-200 ml., davar və donuz-

lar  üçün  50-100  ml.-dir.  Əgər  serum 

yeridildikdən 6-12 saat sonra heyvanın tem-

peraturu  düşməsə,  serum  təkrarən  yeridilir. 

Müalicə 3-4 gün davam edir.

Son illər xəstəliyin müalicəsində serum 

əvəzinə  spesifik  qarayara  qlobulini  də 

müvəffəqiyyətlə  işlədirlər.  Həmin  qlobulin 

qarayaradan hiperimmunizə edilmiş atın qa-

nından  alınmış  10%-li  zülalın  qamma  və 

betta fraksiyasıdır.

Bunlarla paralel antibiotiklərdən penisil-

lin, streptomitsin (hər kq diri çəkiyə 5-10 min 

TV),  bissilin  (10-20  min  TV)  də  istifadə 

edilir.  Tetrasiklin  sırası  antibiotik lər  daha 

yararlıdır.  Xəstəliyin  karbunkulyoz  forma-

sında  hiperimmun  serumdan  həm  də  kar-


bAyTArlıq

   Elmi-praktik jurnal

18

bunkulların  ətrafına  vururlar.  Xəstələri 



müalicə  etdikdə  xüsusi  müali cədən  başqa 

simptomatik  müalicəyə  də  fikir  vermək 

lazımdır.  Xüsusilə  ürək  fəaliy yətini  tən-

zimləyən  preparatlar  müntəzəm  surətdə 

işlədilməlidir.

Qarayara  ilə  mübarizə  üçün  qeyri-sağ-

lam məntəqələrdə Azərbaycan Respublikası 

Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi tərə findən təsdiq 

edilmiş  “Heyvanlarda  qarayara  xəstəliyinə 

qarşı  mübarizə”  təlimatına  uyğun  olaraq 

sağlamlaşdırıcı tədbirlər aparılmalıdır. Belə 

tədbirlər  ilk  növbədə  həmin  xəstəlik  mən-

bələrinin  ləğv  edilməsinə  yönəldilməlidir. 

Bununla bərabər, qeyri sağlam məntəqələri 

qısa müddətdə sağlamlaşdırmaq xeyli çətin 

olduğu  üçün  həmin  təsərrüfatda  olan  qara-

yaraya həssas heyvanları vaxtaşırı profilak-

tik peyvənd etmək lazımdır.

L.Paster ilk dəfə 1981-ci ildə, Rusiyada 

isə  L.S.Senkovski  1883-cü  ildə  qarayaraya 

qarşı vaksin hazırlamışlar.

Qarayara  törədicisinin  kapsulsuz,  zəif 

virulentli ştammından 1940-cı ildə N.N.Ginz-

burq  tərəfindən  hazırlanmış  quru  və  maye-

STİ 

(Sanitariya 



Texniki 

İnstitutu) 

vaksinlərin dən 

istifadə 

olunur. 

Bu 


vaksinlərlə  peyvənd  edildikdə  heyvanların 

orqanizmində qarayaraya qarşı əmələ gələn 

immunitet bir ilə qədər davam edir.

1951-1952-ci  illərdə  S.Q.Kolesov, 

Y.F.Borisoviç, N.A.Mixaylov Şuya-2 ştam-

mından  QNKİ  vaksini  hazırlayıb  təklif 

etmişlər.  1961-ci  ildən  həmin  vaksin  quru 

halda  hazırlanmış  və  təsərrüfatlarda  tətbiq 

olunmuşdur.  Hal-hazırda  isə  heyvanlarda 

qarayara  əleyhinə  55№-li  ştammdan  hazır-

lanmış  quru  və  maye  vaksinlərdən  istifadə 

edilir  ki,  bunun  da  immunitet  müddəti  bir 

ildir.

Hazırda  insanların  və  heyvanların  qara-



yara xəstəliyinə qarşı universal “UNUVAK” 

vaksini hazırlanmışdır. Bu vaksinlə ummu-

nitet 7 günə yaranır və 1,5 il davam edir.

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  qarayara 

xəstəliyini  qeyri-sağlam  təsərrüfatda  yalnız 

peyvəndetmə ilə ləğv etmək olmaz. Müba-

rizə həmişə, hər yerdə və hərtərəfli olduqda 

məqsədə  nail  olmaq  olar.  Bu  məqsədlə 

müntəzəm olaraq qarayaraya görə epizootik 

vəziyyəti  öyrənmək  lazımdır.  Xəstəliyə 

qarşı  görüləcək  tədbirlərin  kecikdirilməsi 

külli  miqdarda  mal-qaranın  tələf  olmasına 

səbəb  ola  bilər.  Buna  görə  də  heyvan 

sahibləri  və  mal-qaraya  baxan  işçilər,  hey-

van  qəflətən  öldükdə,  onun  bə dənində  tez 

böyüyən  şişlər  əmələ  gəl dikdə,  qanla  qarı-

şıq ifrazat və ya bərk sancı olduqda dərhal 

baytar işçilərinə məlumat verməlidirlər.

Yaddan  çıxarmaq  olmaz  ki,  qarayaraya 

qarşı  aparılan  mübarizənin  mü vəffəqiyyəti 

xəstəliyi vaxtında müəyyənləş dirib ona düz-

gün  diaqnoz  qoymaq  və  lazımi  tədbirlər 

görməkdən ibarətdir.

Резюме

Азимов И.М., Аскеров Д.А.

сибиРская язва сеЛьхозживотных и меРы боРьбы с ней

Источником  возбудителя  болезни  являются  неправильно  убранные  трупы 

животных  павших  от  сибирской  язвы,  а  также  корма  и  животное  сырье 

инфицированные спорами сибироязвенных микробов.

Учитывая  сохранение  сибироязвенных  микробов  в  почве  десятилетиями  они 

могут быть опасными источниками болезни, поэтому всегда должны быть в центре 


19

Elmi-praktik jurnal   



bAyTArlıq

внимания специалистов по медицине и ветеринарии, а также ученых, работающих в 

этой области.

Проводить  борьбу  с  сибирской  язвой  необходимо  всесторонне  и  по  правилам 

действующей инструкции.

В  настоящее  время  изготовлена  вакцина  “УНИВАК”  против  сибирской  язвы 

человека  и  животных,  которая  создает  иммунитет  через  7  дней  после  прививки  и 

длится 1,5 года.

SuMMAry 

Azimov İ.M., Askerov D.A.

AnTrAx Of fArMinG AniMAlS And MeTHOdS Of bATlinG WiTH iT

The Source of an infecting agent are incorrectly cleaned corpses of animals fallen from 

the siberian ulcer, and also a forage and animal raw material infected by disputes siberian 

plague microbes.

Considering preservation siberianplague microbes in a kidney decades they can be dan-

gerous sources of illness, therefore always should be the focus of attention experts on medi-

cine and veterinary science, and also the scientists working in this area.

To spend struggle against the siberian ulcer it is necessary comprehensively and by ru-

les of the operating instruction.

Now the vaccine “UNIVAK” against the siberian ulcer of the person and animals which 

creates immunity in 7 days after an inoculation is made and 1,5 years last. 

ədəbiyyAT

1.   К  вопросу  о  ликвидации  сибирской  язвы  в  неблагополучных  пунктаx. 

Автореферат кандидатской диссертации. А.А.Аннaгиев. Москва, 1952.

2.   Частная эпизоотология. И.И.Лукашев. Москва, 1961.

3. Ветеринарная микробиология. Я.Е.Коляков. Москва, 1965.

4.  Инфекционные болезни овец. Р.А.Кадымов, А.А.Курнаков, З.А.Алескеров. Баку, 

1965.

5. Ветеринарные препараты. Москва, “Колос”, 1981.



6.   Сибирская язва (на азербайджанском языке) А.А.Аннагиев, Баку. 1984.

7.  Эпизоотология и инфекционные болезни сельскохозяйственных животных. Под 

редакцией профессора А.А.Конопаткина. Москва. “Колос”, 1984.

8.  Лабораторные  исследования  в  ветеринарии.  Под  редакцией  Б.Н.Антонова. 

Москва, Агропромиздат, 1986.

9.  “Инфекционные  болезни  животных”.  Под  редакцией  профессора  А.А.Сидер-

чика. Москва, “Колос”. 2007.


bAyTArlıq

   Elmi-praktik jurnal

20

Dabaq cütdırnaqlı heyvanların itigedişli 



kontagioz  virus  xəstəliyi  olub  yüksək  tem-

peratura, ağızın selikli qişasında və bədənin 

tüksüz nayihələrində (baş, yelin, dırnaqarası 

sahədə, burun aynasında) vezikulyar yarala-

rın  (aftaların)  əmələ  gəlməsi  və  hərəkətin 

pozulması kimi əlamətlərlə özünü göstərir.

Dabaq  üçün  xarakterik  cəhət  onun  tez 

yayılması və qısa müddətdə epizootiya ha-

lında görünməsidir.

Geniş  yayılma  qabiliyyətinin  olması, 

ərazidə  həssas  heyvan  növlərinin  çoxluğu, 

törədicinin  tiplərinin  və  serovariantlarının 

həddindən  artıq  olması,  uzun  müddət  bu 

amilin  xarici  mühitdə  və  orqanizmdə  qal-

ması, eləcədə bəzi heyvan növlərində onun 

kliniki əlamətlərinin tam görünməməsi ona 

qarşı  təşkilatı-təsərrüfat,  baytarlıq-sanita-

riya  təd birlərinin  aparılmasının  təşkilində 

prob lemlər yaradır.

Ərazidə  dabaq  baş  verdikdə  orada  la-

zımi  karantin  tədbirlərinin  aparılmasına 

külli miqdarda vəsait xərclənməklə bərabər, 

dövlətlərarası  ticarət  əlaqələrinə  ciddi  təsir 

göstərir  və  ölkə  iqtisadiyyatına  böyük 

məbləğdə ziyan dəyir.

Dabaq  epizootiyaları  coğrafi  və  iqlim 

sərhədi  bilmir  və  qısa  müddətdə  böyük 

əraziləri  əhatə  edirlər.  Respublikamızda 

uzun  illər  ərzində  aparılan  peyvəndlənmə 

ilə əlaqədar müəyyən qədər immun fon ya-

randığından  və  heyvanlarda  zəif  də  olsa 

antitellər  olduğundan  yaşlı  heyvanlar  ara-

sında  elə  də  böyük  ölüm  halları  olmur. 

Buna  baxmayaraq  təcrübələr  ğöstərmişdir 

ki,  müəyyən  dövrlərdə  ərazidə  ekzotik 

tiplərin xəstəlik törətməsi nəticəsində xeyli 

miqdarda  yaşlı  heyvanların  tələf  olmasına 

da rast gəlinir.

Bir qayda olaraq 3 aylığa qədər buzov-

lar, quzular və çoşkalar arasında xəstəlik ol-

duqda kütləvi ölümlə nəticələnir.

Alimlərin  hesablamalarına  görə  dabaq 

baş verdikdə südçülük və ətçilik heyvandar-

lıqla məşğul olan vətəndaşlara orta hesabla 

heyvanın dəyərinin 30-40 %-i həcmində iq-

tisadi ziyan dəyir.

Kənd təsərrüfatı heyvanlarından dabağa 

ən  həssas  iribuynuzlu  heyvanlar  (İBH)  və 

donuzlar hesab olunur. Digər növ heyvanlar 

xüsusilə  qoyun  və  keçilər  dabağa  az 

həssasdırlar.  Camışların  xəstəliyə  yolux-

ması müxtəlif formada ola bilir. Bəzən on-

lar  xəstəliyi  çox  yüngül,  bəzən  isə  İBH-da 

olduğu kimi ağır formada keçirirlər. 

Azərbaycan  Respublikasında  maldarlı-

ğın 17 %-ni camışçılıq təşkil etməsi və bir 

çox  hallarda  onlarda  virusdaşıyıcılıq  olma-

sına  baxmayaraq  kliniki  əlamətlərin  az  xa-

rakter olması faktı ərazidə dabağın epizoo-

tologiyasında  və  ölkə  ərazisində  virusun 

sirkulyasıyasında önəmli rol oynayır.

Donuzlar, qeyd etdildiyi kimi dabağı çox 

ağır keçirir, cavanların tələf olması ilə yanaşı, 

UOT 619:616-078:634.4



dAbAqəleyHi Tədbirlərin TəŞkili

Vəliyev U.M., baytarlıq elmləri namizədi

Səfiyeva N.V., biologiya elmləri namizədi

Azərbaycan Dövlət Baytarlıq Preparatlarına 

Elmi Nəzarət institutu

AÇAr SÖzlər: dabaq, törədici, yayılma, diaqnoz, profilaktika

keyWOrdS: aphtae epizootikae, exciter, spread, diagnosis, prophylaxis

21

Elmi-praktik jurnal   



bAyTArlıq

yaşlı donuzlarda xəstəliklə əlaqədar başmaq-

ların zədələnərək bir qayda olaraq düşməsi 

onların çıxdaş edilməsi ilə nəticə lənir.

Azərbaycanda donuzlar arasında dabağın 

geniş yayılması 1966-cı ildə dabağın O tipi-

nin  O1  variantı  tərəfindən  törədilən  ən  bö-

yük epizootiya zamanı müşahidə edilmişdir.

Donuzlar  arasında  sonuncu  dəfə  dabaq 

1987-ci  ildə  Abşeron  donuzçuluq  komp-

leksində  baş  vermiş,  O  tipinin  O1  variantı 

tərəfindən törədilən xəstəlik kütləvi surətdə 

cavanların  tələf  olmasına,  yüksək  məhsul-

dar ana donuzların, törədici qabanların çıx-

daşına səbəb olmuşdur.

Donuzçuluq müəssələrində mövcud do-

nuzların  məhv  edilməsi  üsulunun  ilkin 

mənbədə  tətbiq  edilməsi  mümkün  olma-

dıqda dabağın ləğv edilməsinə aylarla vaxt 

tələb olunur. Həmin dövrdə Abşeron donuz-

culuq  kompleksində  xəstəliyin  ləğv 

edilməsi  üçün  yaradılan  işçi  qrupuna  əsil 

təşkilatçılıq  qabiliyyətinə  malik  olan  və  o 

zamanlar  Kənd  Təsərrüfatı  nazirinin  müa-

vini vəzifəsində çalışan İ.R.Əbilov  rəhbərlik 

etmiş, həmin donuzçuluq müəs səsində apa-

rılan 

kompleks 



proflaktik 

tədbirlər 

nəticəsindəcə  2,5  ay  müddətində  xəstəlik 

yerindəcə ləğv edilmiş, və müəssənin gücü 

tam bərpa olunmuşdur. Keçmiş SSRİ-də bu 

tədbirlər  həmin  dövr  üçün  ən  böyük 

nailiyyətlərdən biri idi.

Xəstəliyin ləğvi üçün çox ciddi karantin 

tədbirləri  ilə  yanaşı,  sağlam  donuzlar  yaş 

qrupundan asılı olmayaraq emulsin vaksinlə 

peyvənd  edilmiş,  dezinfeksiya  məqsədilə 

10  tondan  artıq  yeyici  natrium  qələvisi 

işlənmişdir.

1987-ci  ildən  sonra  donuzlar  arasında 

da baq  xəstəliyinin  olması  barədə  məlumat 

yox dur. Əlbəttə donuzlar arasında xəstəli yin 

olmamasına başlıca səbəblərdən biri donuz-

ların baş sayının ilbəil azadılması hesab edilir. 

Azərbaycan  Respublikasının  ərazisi  da-

bağa  görə  yüksəkriskli  zonaya  aiddir  və 

məhz buna görə də onunla mübarizə öz spe-

sifikliyi  ilə  seçilir.  Bunun  əsasını Azərbay-

canın  dabağa  görə  bütün  dövrlərdə  qeyri-

sağlam  İran  və  Türkiyə  ilə,  eləcə  də 

Gür cüstan  və  Ermənistanla  həmsərhəd  ol-

ması, bu dövlətlərdə ekzotik tiplərin və se-

rovariantların  mütamadi  olaraq  görünməsi, 

eləçədə heyvandarlığın respublikada köçəri 

xarakter  daşıması,  yaz  və  payızda  köç  za-

manı epizootoloji cəhətcə müxtəlif heyvan-

ların məh dud əraziyə toplanması təşkil edir.

Heç  təsadüfi  deyil  ki,  respublikada  ek-

zotik  tiplərlə  baş  verən  epizootiyaların  ha-

mısı  1-ci  dəfə  sərhəd  rayonlarda  aşkar 

edilməklə  yanaşı,  heyvanların  köçürülməsi 

dövrlərinə düşmüş və əraziyə köç yolu boyu 

yayılmışdır.

Azərbaycanda  son  53  il  ərzində  baş 

verən 1957-ci il epizootiyası (O tipi), 1960-

1963-cü illərin epizootiyası (SAT-1), 1964-cü 

il epizootiyası (tip A, variant A22), 1966-cı 

il epizootiyası (tip O variant O1), 1983-cü il 

epizootiyası (Asiya-1) və 2001-ci il epizoo-

tiyaları  (Asiya-1)  məhz  ilk  dəfə  sərhəd  ra-

yonlarında baş vermiş, mərkəzi və şimal ra-

yonlarrina doğru yayılmışdır. Respublikada 

1957-ci  ildən  hazırki  dövrə  qədər  müxtəlif 

illərdə ən çox baş verən tip dabağın O tipi-

nin O1 variantıdır.

Aparılan  epizootiya  əleyhi  ümumi  və 

spesifik  profilaktika  tədbirləri  nəticəsində 

2001-ci  ildən  bəri  ərazidə  dabaq  xəstəliyi 

aşkarlanmamışdır.

Belə  sabitliyə  əlbəttə  son  10  il  ərzində 

İran  və  Türkiyə,  eləcədə  son  zamanlarda 

Gürcüstanla  sərhəd  yerlərdə  dabağa  görə 

bufer  zonasının  yaradılmasının  böyük  rolu 

olmuşdur. Ümumiyyətlə bufer zona yaradıl-

masına  hələ  keçən  əsrin  70-ci  illərindən 

başlanmışdır.  Belə  ki  1974-cü  ildə 

Cəlilabad  rayonunda  bir  sərhəd  kəndində 

dabağın  Asiya-1  tipinin  aşkarlanmasından 

sonra sərhəd rayonlarında İBH-ın polivalent 

A, O və Asiya-1 tiplərinə qarşı vaksinlərlə, 



bAyTArlıq

   Elmi-praktik jurnal

22

qoyunların  isə A,  O  bivalent  vaksinlə  pey-



vənd edilməsi planlaşdırılmış və bu prinsipə 

90-cı illə rin əvvəlinə kimi əməl edilmişdir.

Azərbaycanda  müstəqilliyinin  ilk  illərində 

iqtisadi çətinliklərlə əlaqədar olaraq respub-

likada  vaksin  qıtlığı  yarandıgı  üçün 

sərhəddə, eləcə də başqa yerlərdə heyvanla-

rın  dabağa  peyvəndlənməsində  çətinlik  ya-

ranmışdır.    Sər həddə  bufer  zona  yaratmaq 

üçün vaksin köməkliyi ilə əlaqədar BEB və 

FAO,  Aİ-yə  müraciətlər  edildikdən  sonra 

yalnız İran və Türkiyə ilə sərhəd rayonlarda 

mövcud olan İBH-ın bir dəfə peyvənd edil-

məsi  üçün  humanitar  yardım  edildi.  1998-

cu ildən başlayaraq hər il vaksin verilmiş və 

bufer zona yaradılması həmin ildən etibarən 

mütamadi olaraq peyvəndləmə aparılmış və 

öz müsbət nəticəsini vermişdir .

Pespublikamızda büdcə vəsaiti hesabına 

maliyyələşdirilən xəstəliklərə qarşı tədbir lə-

rin aparılması üçün Dövlət Baytarlıq Xid mə-

tinə ayrılan vəsaitin 80 %-dən çoxu yalnız da-

baqəleyhi vaksinlərin alınmasına sərf edilir.

Çox  baha  qiymətə  əldə  edılən  daba qə-

leyhi  vaksinlərin  səmərəli  işlədilməsi,  onun 

vaxtında xəstəliyə həssas heyvanlara vurul-

ması və vaksinin keyfiyətinin aşağı düşmə-

mə sini  təmin  etmək  vacib  məsələlərdəndir. 

Bunun üçün heyvandarlığın köçəri xarakter 

daşımasını, bəzi regionlarda qoyunçuluğun, 

eləcə  də  camışçılığın  nisbətən  zəif  inkişa-

fını,  bu  növ  heyvanlarda  dabağın  kliniki 

əlamət ləri görünmədən uzun müddət virus-

daşıyıcı olmalarını nəzərə alaraq “Baytarlıq 

haqqında  Azərbaycan  Respublikasının  Qa-

nununun  tətbiq  edilməsi  barədə”  Azər bay-

can  Respublikası  Prezidentinin  22  noyabr 

2005-ci il tarixli 316 nömrəli fərmanına uy-

ğun  hazırlanmış  və  Azərbaycan  Respubli-

kası Nazirlər Kabinrtinin 07 mart 2006-cı il 

tarixli  65  nömrəli  qərarı  ilə  təsdiq  edilmiş 

“Epizootiya monitorinqinin aparılması qay-

dası”na  ciddi  riayət  edilməsi  çox  mühüm 

amildir.

Sərhəd rayonlarında və eləcə də mərkəzi 

ərazilərdə heyvanlarda immunitetin gərgin-

liyinin  vəziyyəti  ayrı-ayrı  heyvan  növündə 

seçmə  yolu  ilə,  bir  qrup  heyvanlarda  pey-

vəndləmədən  əvvəl,  eləcə  də  vaksinin  nə 

dərəcədə  effektli  olmasını  dəqiqləşdir mək 

məqsədilə peyvəndləmədən 20 gün keçdik-

dən sonra qan götürülərək yaranan immuni-

tetin vəziyyətinin öyrənilməsi və qiymətlən-

dirilməsi  məsləhət  bilinir.  Belə  olduqda 

gələcəkdə  təkrar  peyvəndləmənin  vaxtının 

seçilməsi  və  immunitet  barədə  tam  anlayış 

əldə  edilməklə  vaksinin  kortəbii  olaraq 

tətbiqinin qarşısı alınır, onun səmərəli işlən-

məsinə imkan yaranır.

Ümumidünya  Ərzaq  və  Kənd  Təsər-

rüfatı  Təşkilatı  (FAO),  Ümumdünya  Hey-

vanların  Sağlamlığı  Təşkilatı  (BEB)  ilə 

birlikdə  09-13  noyabr  2008-ci  ildə  Qərbi 

Avrasiyanın 15 dövlətinin iştrakı ilə İran İs-

lam  Respublikasının  Şiraz  şəhərində  regi-

onlarda dabağa qarşı mərhələlərlə mübarizə 

aparılması  və  2020-ci  ilə  kimi  xəstəliyin 

kliniki  olaraq  başvermə  hallarının  kökünü 

kəsmək  məqsədilə  keçirdikləri  seminarda 

xüsusi  strateji  plan  işlənib  hazırlanmışdır. 

Bu strateji konsepsiyanın həyata keçirilməsi 

məqsədilə  hər  bir  iştrakçı  dövlət  öz  milli 

maraqlarını  nəzərə  alaraq  dabağın  baş 

vermə riskinin azaldılması, habelə regional 

xidmətlərlə  birgə  informasiya  mübadiləsi 

aparılması və texniki biliklərin əldə edilmə-

sindən  ötrü  birgə  əlaqələndirici  tədbirlərin 

milli  səviyyədə  həyata  keçirilməsini  təmin 

etməlidirlər.

23  iyul  2009-cu  il  tarixdə  İtaliyanin 

Roma  şəhərində  FAO  və  BEB  tərəfindən 

dabağın ciddi nəzarətə götürülməsi məsələsi 

qarşıya  məqsəd  qoyulmuşdur.  BEB-n  baş 

eksperti Jozef Dominekin məlumatına görə 

dabaq virusunun dünya üzrə hazırkı durumu 

beynəlxalq aləmdə böyük maraq doğurur və 

onun  bütün  mərhələlərində  nəzarətdə  sax-

lanmasına ehtiyac vardır.


23

Elmi-praktik jurnal   




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə