“Mən fəxr edirəM ki, AzərbAycAnlıyAM!”



Yüklə 2.85 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/11
tarix25.12.2016
ölçüsü2.85 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

bAyTArlıq

Dabaqla mübarizəyə müasir dövrdə həm 

də regional səviyyədə yanaşılması vacibdir.

Regional mübarizə aparılmadan heç  bir 

dövlət  dabağa  görə  öz  ərazisinin  sağlamlı-

ğını  qorumaq  iqtidarına  malik  deyildir.  Bu 

ondan irəli gəlir ki, dabaq xəstəliyi heç bir 

sərhəd  tanımadan  müxtəlif  yollarla  - 

küləklə,  uçan  quşlarla,  vəhşi  heyvanlarla, 

nəqliyyat  vasitələrilə,  ərzaqla  və  sair  yol-

larla yayıla bilirlər.

Dabağa  qarşı  kompaniyada  beynəlxalq 

səviyyədə hazırlanıb tətbiq edilən taun əleyhi 

proqramdan  da  istifadə  edilməli,  hazır lanan 

mübarizə  proqramında  yerli  xüsusiy yətlər, 

biomüxtəliflik öz əksini tapmalıdır.

Hazırda dünyada uzun illər yayılma dərə-

cəsini  nəzərə  alaraq  qəbul  edilən  7  dabaq 

zonasına 100-ə qədər dövlət daxildir. Bu re-

gional  sxem  Proqressive  Control  Pathway 

(PCP)  münasibətləri  əsasında  Asusyonda 

gündəliyə  çıxarılaraq  Ümumdünya  Ərzaq 

və  Kənd  Təsərrüfatı  Təşkilatı  tərə findən 

tətbiq edilən sxemə əsaslanır. Belə bir müna-

sibət regional səviyyədə investisiyaların qo-

yulması üçün yaradılan strukturu tam təmin 

edir  və  xəstəliklə  mübarizədə  iştirak  edən 

dövlətlərin nə dərəcədə iştirak etməsi 0-dan 

5-dək ölçüdə qəbul edilmiş şkalalarla müəy-

yən ləşdirir.  Dabağın  7  zonasına  daxil  olan 

bu 100 dövlət bu şkala ilə 0-dan 3-dək qiy-

mətləndirildiyi  halda,  BEB  tərəfindən  bun-

lardan 67-si 4-dən 5-dək qalxdığı bildirilmiş 

və dabağa görə sağlam hesab edilmişdir.

Respublıkamızda dabağa qarşı uzun illər 

ərzində  peyvəndləmə  aparılması  ilə 

əlaqədar,  ərazidə  əvvəllər  aşkar  edilən  da-

bağın tipləri və ya serovariantları ərazi üçün 

ekzotik olan tiplər kimi ağır keçmir, bəzən 

ağızda,  bədənin  tüksüz  sahələrində  yünğül 

formalı  yaralar  (aftalar)  əmələ  gəlir  ki,  bu 

da  qısa  müddət  ərzində  kliniki  sağalma  ilə 

nəticələnir. Son illər respublikamızda dabaq 

yaşlı  heyvanlarda  ölümlə  nəticələnməsə  də, 

o, doğub-törəməyə və s. ciddi ziyan vurur. 

Xəstəlik bir çox zəif inkişaf etmiş ölkə-

lərdə  çobanlara,  kənd  əhalisinə,  eləcə  də 

fermerlərə məxsus heyvanlar arasında uzun 

müddət davam edir. Bəzən də yüksək inki-

şaf etmiş dövlətlərdə məsələn, Böyük Brita-

niya,  İrlandiya,  Franca  və  Niderlandda 

2001-ci  ildə  6  mln.  baş  heyvan  məhv 

edilməsinə  baxmayaraq,  onlara  ərazilərini 

virusdan azad etmək üçün 6 aydan çox vaxt 

lazım gəl mişdir.

Məlum olduğu kimi dünya təcrübəsində 

dabağa qarşı mübarizədə 3 tədbirlər siste min-

dən istifadə olunur. Birincisi pey vəndləmə-

dən tam imtina edərək, dabaq baş verdikdə, 

ocaqda olan bütün xəstəliyə həssas heyvan-

ları məhv etmək, bu “stempinq-aut” adlanır. 

İkincisi dabaq baş verdikdə, ilkin mənbədə 

heyvanları  məhv  etmək  və  dabaq  ocağının 

ətrafında  dairəvi  peyvəndləmə  aparmaq. 

Üçüncüsü  ölkə  ərazisində  və  yaxud  müəy-

yən  zonalarda  sistemli  şəkildə  profilaktiki 

peyvəndləmə aparmaq, ərazidə xəstəlik baş 

verdikdə isə xəstə heyvanları məhv etməklə 

mənbənin  ətrafında  dairəvi  peyvəndləmə 

aparmaq üsulundan istifadə edilir.

Azərbaycan  üçün  nisbətən  qəbul  edilən 

üsul  3-cü  üsul  hesab  edilir.  Son  illərədək 

Azərbaycanda  xəstə  heyvanların  məhv 

edilməsi  yalnız  ekzotik  tip  olduqda  həyata 

keçirilmişdir.  Qalan  hallarda  qeyri-sağlam 

məntəqəyə  karantin  qoyulması,  xəstələri 

müalicəyə cəlb etmək və axırıncı xəstə sa-

ğalandan  21  gün  sonra  bütün  karantin 

tədbirləri,  eləcə  də  sistemli  peyvəndləmə 

həyta  keçirməklə  karantinnin  götürülməsi 

üsuluna üstünlük verilmişdir.

Prof.  A.Raxmanovun  apardığı  hesabla-

malara görə yüksək riskli zonalarda sistemli 

peyvəndləmə  aparılması  məcburi  peyvənd-

ləmə tədbirlərinə nisbətən təxminən 16 dəfə, 

“stempinq-aut”  tədbirindən  isə  108  dəfə 

ucuz  başa  gəlir  və  bir  rus  rublu  xərc  qoy-

maqla  5,56  rubl  itkinin  qarşısını  almaq 

mümkün olur.


bAyTArlıq

   Elmi-praktik jurnal

24

BEB-n dabaqla mübarizədə tətbiq edilən 



2  sistemin  –  “stempinq-aut”  və  orada  hey-

vanların  məhv  edilməsinə  və  mənbəətrafı 

dairəvi peyvəndlənməsinin apaılması barədə 

mövcud  olan  rəsmi  materialların  təhlili 

göstərir ki, 2-ci üsul, yəni mənbədə heyvan-

ların  məhv  edilməsi  və  onun  ətrafında 

dairəvi peyvəndləmə aparılması nəticəsində 

dabaq  bir  çox  Avropa  və  Asiya  dövlət-

lərində ilkin mənbələrdə ləğv edilmiş, onun 

yayılmasının  qarşısı  alınmışdır.  Makedoni-

yada  1986,  Albaniyada  1996,  Monqolus-

tanda 2000, 2001-ci illərdə peyvəndləmə işi 

gec  təşkil  edildiyinə  görə  xəstəliyin  ləğv 

edilməsi müd dəti xeyli uzadılmış və həmin 

dövlətlərə  küllü  miqdarda  iqtisadi  ziyan 

dəymişdir.  Hal-hazırda  bir  sıra  Avropa 

dövlətlərində  dabağa  qarşı  mübarizədə 

vaksinlərdən  istifadə  edilməsi  məsələsinin 

müzakirələri aparılır.

Hazırda  Rusiya  Federasiyasında  dabaq-

əleyhi bir sıra yüksəkeffektli vaksinlər isteh-

sal edilir,  MBD-yə  üzv və digər dövlət lərə 

satılır. Bu mono- və polivalent vak sin lər iri 

buynuzlu  heyvanlarda,  camışlarda,  yak-

larda, qoyun və keşilərdə dabağın A, O, C, 

Asiya-1,  SAT-1,  SAT-2  və  SAT-3  tipləri 

tərəfindən törədilən xəstəliyə qarşı profilak-

tik tədbir olaraq geniş tətbiq edilir. Heyvan-

larda  immunitet  vaksin  ilk  dəfə  tətbiq 

edildikdə 21 gün ərzində yaranır. İnfeksiya 

mənbəyində,  təhlükəli  zonada,  habelə 

əvvəllərdə  vaksin  işlənilməyən  yerlərdə 

heyvanlar birgün lükdən başlayaraq iki dəfə 

10-20  gün  ara  verməklə  peyvənd  edilir. 

Bundan  sonra  heyvanlar  18  aylığa  çatana 

kimi hər 3 aydan bir, yaşlılar isə hər 6 ay-

dan  bir  peyvənd  olunur.  Bufer  zonada 

yerləşən və əvvəllər peyvəndləmə aparılma-

yan təsərrüfatlarda cavanlar 4 aylıqdan baş-

layaraq  18  aylı ğadək  hər  3  aydan  bir,  yaşlı 

həssas heyvanlar isə hər 6 aydan bir revaksi-

nasiya edilməlidir.

Vaksinlərin vaxtı keçdikdə, etiketi olma-

dıqda, flakonlarda çat olduqda, dondurulmuş 

vəziyyətdə  olduqda,  habelə  açılan  gün  tam 

işlənməyən  vaksinlərin  o  biri  gün  işlənmə-

sinə yol verilməməlidir. Vaksin 1°C-dən 8° C 

temperaturda  saxlandığı  halda  keyfiyyətinə 

zəmanət  verilə  bilər.  Gün  qaba ğında  qalan 

vaksin  öz  keyfiyyətini  tam  itirdiyinə  görə 

onun tətbiqinə yol verilmə məlidir.

Azərbaycanda heyvandarlığın köçəri xarak-

ter daşıdığını nəzərə alaraq peyvənd ləmənin 

heyvanlar  yaz-yay  otlaqlarına  çıxarılmamış-

dan və qışlaqlara qaytarılmamışdan 20-30 gün 

əvvəl  edilməsi  məqsədəmüvafiqdir.  Belə  və-

ziyyətdə heyvanlarda immunitetin gərginliyi 

ən yüksək halda olduğuna görə onların xəs-

təliyə yoluxma ehtimalı çox az olur, nəticədə 

dabağın başvermə riski minimuma endirilir.

Azərbaycan  Respublikasında  uzun  illər 

ərzində  dabaqəleyhi  tədbirlərin  təhlili  və 

tədqiqat  işləri  göstərir  ki,  ərazidə  mövcud 

olan  iri  buynuzlu  heyvanların  mart  ayında, 

davarlar  arasında  isə  aprel  ayında  tam 

peyvəndləmədən  kecirilməsi  xəstəliyin  baş 

verməsinin  qarşısının  alınmasında  ən  mü-

hüm  amildir.  Hec  bir  əsası  olmadan 

peyvəndləmənin 

kecikdirilməsi 

yazın 

əvvəlində  epizootolojı  xüsusiyyətlərinə 



ğörə müxtəlif olan heyvanların (immuniteti 

olmayanlar, virusdaşıyıcılar və s.) bir-birinə 

qarışması, məhdud ərazidə belə heyvanların 

sıxlığının artması nəticəsində kliniki cəhətcə 

sağlam görünən heyvan orqanizimində viru-

sun təbii olaraq pasaj edilməsi ilə əlaqədar 

olaraq xəstəlik halları baş verə bilir.


25

Elmi-praktik jurnal   



bAyTArlıq

Резюме

Велиев У.M., Сафиева Н.B.

оРганизация пРотивоящуРных меРопРиятий 

Предложенная ФАО система мероприятий для профилактики и борьбы с ящуром 

показала результативность проведения “stamping-out” мероприятий с параллельным 

осуществлением  кольцевой  вакцинации  вокруг  очага  инфекции  (Албания,  1996; 

Македония, 1986; Монголия, 2000-2001).

В Азербайджане в последние годы при заражении экзотическими типами прово-

дится убой всех заболевших животных. В остальных случаях осуществляются каран-

тинные меры (до 21 дня) в неблагополучной зоне, лечение заболевших животных в очаге 

инфекции и проводится системная, а при необходимости вынужденная, вакцинация. 

SuMMAry

Veliyev U.M., Safiyeva N.V.

OrGAnızATıOn THe MeASureS AGAınSTfMd

Offered FAO the system of measures for prevention and control FMD (food and mouth 

disease) has shown efficiency of realization of “stamping-out” measures with parallel reali-

zation of ring vaccination around of the center of an infection (Albania, 1996; Macedonia, 

1986; Mongolia, 2000-2001).

In Azerbaijan last years at infection by exotic types effect the abolition all diseased ani-

mals. In other cases the quarantine measures (about 21 days) in an unsuccessful zone and 

the system and forced vaccination will be carried out.

ədəbiyyAT

1. Бойко А.А., Шуляк Ф.С. Ящур. Биолого-экологический аспект проблемы. М.,1971.

2.  Велиев  У.М.  О  закономерностях  сохранения  вируса  ящура  и  элементах 

прогнозирования  ящурных  эпизоотий  на  территории  Азербайджанской  ССР.  Авто-

реферат. Баку, 1983.

3. Эпизоотология и инфекционные болезни сельскохозяйственных животных. Под 

ред. проф. А.А.Конопаткина. Москва, “Колос”, 1984.

4. Бурдов А.Н., Дидников А.И. и др., Ящур. М., ВО “Агропромиздат”, 1990.

5. http://www.fao.org European commission for the control of FMD.

6.  Международный  Ветеринарный  Кодекс  (млекопитающие,  птицы  и  пчелы). 

- МЭБ, Париж, 1997, с.10.

7.  www.fao.org/Ag/againfo/.../docs/.../shiraz/FINAL_Repor_FMD_RU  Окончательный 

доклад.  разработка  стратегического  плана  поэтапной  борьбы  с  ящуром  в  Западной 

Евразии, 2008.

8. FAO Media Centre: Главные силы брошены на борьбу с яшурам. Рим. 2009

9. Мищенко А.И. и др. Патологический процесс при экспериментальном и спон-

танном ящуре крупного рогатого скота. Ветеринария. 2010, №4, с.25-27

10.  Training  Course  on  Veterinary  Practical  Techniques  for  Central Asian  Countries. 

Main  Infectious  Disease  of  Herding  Sheep  and  Cattle:  Foot  and  Mouth  Disease  (FMD). 

Beijing & Hohhot, China, 2010, p.47



bAyTArlıq

   Elmi-praktik jurnal

26

Müasir dövrdə respublika əhalisini ət və 



süd məhsulları ilə təmin etmək ücün heyvan-

darlığın inkişafına daha ciddi diqqət ye tiril-

məlidir. Lakin bu işin müvəffəqiy yətlə həllini 

bəzi  obyektiv  səbəblər,  xüsusən  mal-qara-

nın  xəstəlikləri,  o  cümlədən  yoluxmayan 

daxili  xəstəliklər  ləngidir.  Bu  xəstəlik lərin 

bir  coxu  hələ  qədim  zamanlardan  öy rə nil-

miş və onlara qarşı mübarizə tədbirləri ha-

zırlanmışsa da, onlardan hələ öyrənilməyəni 

və heyvandarlığa xeyli ziyan vuranı da var-

dır. Belə xəstəliklərdən biri də respublikada 

ilk dəfə 1988-ci ildə qeydə alınmış qarama-

lın xroniki hematuriya xəstəliyidir.

Qaramalın  xroniki  hematuriya  xəstəliyi 

dünyanın  əksər  ölkələrində, Avropada  (Yu-

nanistan, Macarıstan, Rumıniya, Fransa, Al-

maniya, İsvecrə, İngiltərə, İtaliya , Belcika), 

Asiyada  (Hindistan,  Pakistan),  Afrikada 

(Keniya,  Konqo),  Amerikada  (ABŞ,  Ka-

nada,  Kolumbiya)  və  Avstraliyada  ,  Rusi-

yada  (Şərqi  Sibirin  Kamcatka  vilayətində, 

Krasnoyarsk,  Altay  bölgələrində),  Gürcüs-

tan və Ukranya Respublikalarında müəyyən 

olunmuşdur.  Azərbaycan  Respublikasında 

isə xəstəliyi Astara, Lerik, Lənkəran və Ma-

sallı rayonlarının dağlıq sahələrində yerləşən 

təsərrü fatlarında qeydə alınmışdır.

Xəstəliyin yayılmasına dair əldə edilmiş 

ədəbiyyat  materiallarına əsasən  dünya  üzrə 

başlıca  bir  ümumi  cəhəti,  onun  bir  qayda 

olaraq subtropik iqlimli dağ-meşə sahələrində 

saxlanılan heyvanlarda baş verməsidir.

Tədqiqatçılar qaramalın xroniki hematu-

riya  xəstəliyini  öyrənməyə  başlayandan, 

onun müalicə və profilaktikasına dair də ax-

tarışlar aparmışlar. Lakin etioloji faktor ay-

dınlaşdırılmadığından  onlar  effektli  nəticə 

verməmişdir. Məsələn bir qrup müəllif (Qing 

1888,  Butozan  1935,  Bengir  1938)  xronik 

hematuriyalı xəstəni müalicə etmək üçün si-

dik kisəsini zəy, tanin, qurğuşun sirkə turşu-

sunun duzu, yod-qliserin məhlulları ilə yu-

mağı məsləhət biliblər. Digər qrup isə (Voner 

1897,  Settler  1928,  Gvesitadze  1943,  Cu-

buq  və  Qritesenko  1953)  müalicə  məqsədi 

ilə ayıqulağı bitkisini, kalium yodu, kollar-

qolu, afenili, santonini, fenotiazini, qusdurucu 

daşı, urotropini, streptosidi, metilen abısını 

daxilə işlətməklə sınaqdan  keçirmişlər.  La-

kin  göstərilən  preparatların  işlənməsindən 

sonra xronik hematuriya ilə xəstə heyvanın 

ümumi  vəziyyətində  yaxşılaşma  əmələ 

gəlmişsə də, xəstəlik müalicə olunmamışdır.

Tədqiqatçıların verdiyi məlumatlara görə 

bu xəstəlikdə müalicənin effekti hematuriyanın 

formasından aslıdır. Belə ki, onlar xəs təliyin 

mikrohematuriya  formasında  simptomatik 

müalicənin  effekt  verdiyini,  makrohematu-

riya formasında isə  vermədi yini qeyd  edir-

lər.  Yəni  xəstəliyin  bu  formasında  spesifik 

müalicə vasitəsi hələ tapılmamışdır.

UOT 619:618.11.087.72



qArAMAlın HeMATuriyA xəSTəliyinin ÖyrənilMəSi 

və OnA qArŞı MübArizə Tədbirlərinin HAzırlAnMASı

Abdullayev M.Q., Eyyubov İ.Z.,

Əlişzadə S.C., Babayeva T.Y., Aşurova T.N.

Azərbaycan Elmi Tədqiqat Baytarlıq İnstitutu

AÇAr SÖzlər: qaramal, müalicə, eritrositlər, qan 

keyWOrdS: a cattle, treatment, erythrocytes, blood

27

Elmi-praktik jurnal   



bAyTArlıq

V.P.Qromova və başqalarına görə (1969) 

xəstəliyin makrohematuriya formasının baş-

lanğıcında urutin preparatı yaxşı nəticə ve-

rir. Eyni nəticəni İngiltərədə qaramalın Orl-

yak Ayıdöşəyindən iti zəhərlənməsi zamanı 

batil  spirti  işlətməklə  əldə  etmişlər  (B.

 

V.



 

Par-


tevaniya və b., 1988). Lakin müəyyən olun-

muşdur ki, müalicə olunan heyvanlar sonra-

dan yenə də xəstələnə bilərlər. 

Xəstəliyin hematuriya formasını müalicə 

etmək  ücün  B.V.Partesvaniya  və  başqaları 

(1988)  yem  payından  Orlyak  Ayıdöşəyini 

çıxardıqdan sonra simpomatik müalicə kimi 

kalsium  xlorid,  akorutin  (“C”  vitanimi  və 

rutin ), urotropin, ammonium xlorid prepa-

ratları və autohematuriya işlədib, 30 gündən 

sonra mikrohematuriyanın tamam kəsildiyini 

qeydə almışlar. Buna baxmayaraq bu tədqi-

qatçılar makrohematuriyanı yenə də müalicə 

olunmaz xəstəlik kimi göstərirlər.

Xəstəliyin  profilaktikasına  dair  aparılan 

işlər  də  ümidverici  deyildir.  Bu  sahədə  bir 

sıra tədqiqatçılar əsas tədbiri Orlyak Ayıdöşəyi 

bitkisinin  heyvan  örüşlərindən  dərin  şum-

lama üsulu ilə məhv edilməsinə və heyvan 

orqanizminin bu bitki zəhərinə qarşı davam-

lığının artırılmasına yönəldiyini göstərmişlər.

B.Q.Petrenko  və  A.V.Cubrina  (1956) 

xronik  hematuriya  xəstəliyinə  qarşı  profi-

laktiki  tədbir  işləyib  hazırlamaq  üçün  xü-

susi  təcrübə  qoymuşlar  və  müəyyən 

etmişlər  ki,  cavan  qaramalı  tamkeyfiyyətli 

yemlərlə  yemləndirdikdə  onlar  xroniki  he-

maturiya  xəstəliyinə  qarşı  davamlı  olurlar. 

B.

 

V.



 

Partes vaniya  və  başqaları  isə  (1988) 

profilaktik  tədbir  üçün  Orlyak  Ayıdöşəyi 

bitkisini  heyvanların  yeminə  qarışdırma-

mağı və heyvanları bu bitki olan sahələrdə 

otarmamağı təklif edirlər.

Yuxarıda qeyd olunan ədəbiyyat materi-

allarını  yekunlaşdıraraq  belə  nəticəyə 

gəlmək  olar  ki,  qaramalın  xroniki  hematu-

riya  xəstəliyinin  müalicə  və  profilaktikası 

hələ  tam  işlənib  hazırlanmamış  və  xəstəli-

yin səbəbinə qarşı spesifik müalicə vasitəsi 

müəyyən olunmamışdır. 

Məsələnin  aktuallığı  nəzərə  alınaraq  

Azərbaycan Elmi-tədqiqat Baytarlıq İnstitu-

tunun laboratoriyasında xroniki hematuriya-

nın  ağır  forması  ilə  (makrohematuriya) 

xəstələnmiş inəklərin qanını, sidiyini və da-

xili orqanlarını müayinə etməyi qərara aldıq.

Təcrübəni  xroniki  hematuriyanın  ağır 

forması (makrohematuriya) ilə spontan xəstə 

olan, Lerik rayonunun Vizəzəmin kəndindən 

alınmış 3 baş (1437, 1222 və 1505 invertar 

nömrəli) eyni klinik əlamətli inək üzərində 

qoyduq. Onların gündəlik yem payını aşağı-

dakı yemdən ibarət təşkil etdik:quru yonca 

otu  –  6  kq,  arpa  yarması  –  2  kq,  göy  ot  – 

4-5  kq  (vaxtaşırı),  yalama  formasında 

yemək duzu.

Ədəbiyyat  məlumatlarına  və  aparılan 

təsərrüfat müşahidələrinə əsasən xronik he-

maturiyanın  ağır  formasında  (makrohema-

turiya)  müalicə  tədbiri  aparılmasında  təbii 

sağalma  halları  qeydə  alınmadığından  və 

təcrübəyə daxil etdiyimiz xəstələrin baş he-

sabı  ilə  miqdarı  az  olduğundan  (3  baş) 

nəzarətdə xəstə heyvan saxlanılmadı.

Müalicə ümumi və yerli formada hər üç 

baş xəstə üzərində aparıldı. Orqanizmdə baş 

vermiş patoloji proseslərin aparılan müalicə 

əməliyyatları  nəticəsində  geriyə  inkişaf  di-

namikasını  müəyyən  etmək  məqsədi  ilə 

təcrübə heyvanlarında klinik, qanlarında mor-

foloji, biokimyəvi, sidiklərində fiziki, kimyəvi 

və  mikroskopik  müayinələr  aparıldı. 

Müayi nələr müalicədən əvvəl üç dəfə (sta-

tus müayinəsi) və müalicədən sonra başlan-

ğıc  dövrdə  hər  5  gündən  bir,  sonralar  isə 

9-14 gündən bir aparıldı. Müayinə üçün qan 

və  sidik  hər  dəfə  səhər  vaxtı,  heyvanlar 

yemlən dirilməmiş və suvarılmamışdan əvvəl 

götürüldü.

Hər  müalicə kursundan  sonra  müayinə-

lərin  göstəriciləri  inəklər  üzərində  aparılan 

status  müayinəsinin  müvafiq  göstəriciləri 


bAyTArlıq

   Elmi-praktik jurnal

28

ilə müqayisə edildi və patoloji prosesin sa-



ğalmaya  doğru  dəyişdirilməsi  dinamik 

tərzdə  təhlil  olundu. Axırda  isə  müalicənin 

effektlilik səviyyəsi müəyyən edildi.

Xroniki  hematuriya  xəstəliyinə  qarşı 

mübarizədə  xəstə  heyvanların  müalicəsi 

başlıca tədbirlərdən biridir. Lakin xəstəliyin 

etiologiyası  kimi  bu  da  hələlik  qəti  həll 

olunmamışdır.  Ona  görə  də  aparılacaq 

tədqiqat işləri ancaq bu sahəyə yönəldildi.

Xəstə  inəklər  alınan  Vizəzəmin  kəndi 

Lənkəran-Lerik şose yolunun üstündə, Lən-

kəran  çayının  kənarında,  meşəli  və  dağlıq 

sahədə yerləşir. Ərazi dağ-subtropik iqlimə 

malikdir.  Yerli  əhalidə  425  baş  qaramal, 

o  cümlədən  136  baş  inək  vardır.  İnəklər 

əksərən  qara-ala,  qalanı  isə  mələz  və  yerli 

cinsdən  ibarətdir.  Heyvanların  saxlama  və 

yemləndirilməsi  primitivdir.  Yazın  ikinci 

yarısı,  yay  ayları,  payızın  birinci  yarısında 

heyvanların yemləndirilməsində əsasən  çay-

kə narı, meşə otlaq sahələrindən istifadə olu-

nur,  inəklərə  əlavə  olaraq  qüvvəli  yem  də 

verilir.  Qış  saxlama  şəraitində  isə  quru  ot, 

küləş və qüvvəli yem verilir. 

Qaramalın, xüsusən inəklərin yem payın-

dakı yaşıl və quru ot bir qayda olaraq həmişə 

Orlyak Ayıdöşəyi bitkisi ilə qarışıq olur.

Kənd  əhalisinin  qaramal  naxırı  ümumi 

klinik  müayinədən  keçirildikdə  22  baş 

inəkdə,  2  baş  düyədə,  bir  baş  törədici  bu-

ğada  makrohematuriya  (açıq),  sidiyin  mik-

roskopik  müayinəsində  isə  87  baş  inəkdə, 

27 baş düyədə və 4 baş buğada mikrohema-

turiya  (gizli)  müəyyən  edildi.  Xroniki  he-

maturiya  xəstəliyində  müalicə  məsələsini 

həll  etmək  üçün  təcrübə  75  gün  davam 

edildi.  Bu  müddətdə  onlarda  cəmi  18  gün 

ərzində  4  müalicə  kursu  aparıb  aşağıdakı 

nəticələri əldə etdik. Xroniki hematuriya ilə 

spontan  xəstə  inəklərin  müalicəsindən 

əvvəlki  müayinə sində  müəyyən  edildi  ki, 

onlarda klinik göstəricilər – bədənin ümumi 

hərarəti, nəbzin və tənəffüsün miqdarı fizio-

loji  norma  daxilində  dəyişir  və  belə 

vəziyyət 

hətta 


müalicədən 

sonrakı 


müayinələrdə də qeydə alınır. Bundan başqa 

heyvanların yem, su qəbulu, iştahası da nor-

mada olur.

Bununla  belə  təcrübə  altında  olan  hər 

3 baş inəkdə kəskin arıqlıq, görünən selikli 

qişaların  anemik  və  işgənbənin  hipotonik 

vəziyyətləri, taxikardiya, ürək tonlarının küt-

ləşməsi və s. müşahidə olundu. Çox səciyyəvi 

dəyişiklik qanın, sidiyin göstəri cilərində gö-

ründü. Belə ki, hemoqlobinin, eritrositlərin 

miqdarı kəskin dərəcədə azalmış (50-60%), 

protrombinin, qələvi fosfotazanın göstərici-

ləri  artmış,  katalaza  və  peroksidaza  göstə-

riciləri  isə  azalmışdır.  Bütün  bunlar  qara 

ciyərin oksidləşdirici, antitoksik və s. fəaliy-

yətlərinin zəifləməsini göstərən amillərdir.

Sidiyin  göstəriciləri  xəstəliyə  xas  olan 

əlamətləri  daha  aydın  göstərdi.  Yəni  sidik 

tünd  şabalıdı,  qırmızı  rəngdə,  bulanıq, 

çoxlu miqdarda qan qarışığı (makrohematu-

riya)  ilə  ifraz  olunur.  1437  və  1222  №-li 

inək lərlərdə arabir sidikdə barmaq yoğunlu-

ğunda  və  uzunluğunda  laxtalanmış  qan  if-

razı da qeydə alındı.

Sidikburaxma aktları tezləşmiş və ağrılı 

keçir.  Sidik  çöküntülərinin  müayinəsində 

əsasən  eritrositlər,  böyrəklər,  sidik  axarları 

və  sidik  kisəsinin  epiteli  hüceyrələri  və 

qələvi duzların kristalları aşkar edildi.

Patoloji prosesin ağır formada getdiyini 

göstərən  əlamətlərdən  biri  də  təcrübə  hey-

vanlarında aşkar edilən proteinuriyadır. Bu-

nun səviyyəsi yüksək olmaqla 1,39 q faizə 

qədər artmışdır. Sidikdə bilirubin və urobi-

lin ifrazı isə müşahidə olunmadı.

Qeyd  olunanlardan  aydın  olur  ki, 

təcrübə də olan inəklərin klinik, hematoloji 

və uroloji göstəricilərində xəstəliyə xas olan 

çox kəskin dəyişikliklər vardır.

Təcrübə heyvanlarında müalicə əməliy-

yatlarına  başlayandan  sonra  yuxarıda  qeyd 

olunan patoloji göstəricilər fizioloji normaya 



29

Elmi-praktik jurnal   




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə