Əlisahib ƏROĞUL



Yüklə 3.17 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/36
tarix23.12.2016
ölçüsü3.17 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   36

Yenə orada - «1833-cü ildə Ġrəvan Ģəhərinin 18.766 nəfər əhalisinin 15.992 
nəfəri,  1866-cı  ildə  27.246  nəfərindən  23.626  nəfəri,  yəni  85,2%-i  azərbaycanlı 
olmuĢdur»; 
Yenə  orada  -  Qəmərlidə  olan  102  kənddən  94-də,  Üçmüəzzində  olan  71 
kənddən  67-də  azəri  türkləri  yaĢayırdılar.  DaĢnak  qırğınından  sonra  bu  rəqəm 
köklü  Ģəkildə  dəyiĢilmiĢdi.  Ermənistanda  Sovet  hakimiyyəti  qurulduqdan  sonra 
Qəmərlidəki 102 kənddən 75-də, Üçmüəzzində isə 71 kənddən 52-də azəri türkləri 
yaĢayırdı»; 
Yenə  orada  (səh.184):  -  «1920-ci  ildə  daĢnaklardan  Sovet  hökumətinə 
cəmi  10.000  nəfərdən  bir  qədər  artıq  türk  əhali  qalmıĢdır.  1922-ci  ildə  60.000 
qaçqın qayıtdıqdan sonra türklər burada 72.596 nəfər təĢkil etmiĢdir»; 
103.
 
Ġ.P.PetruĢevski  «Tarixi  oçerk»  kitabındakı  (Leninqrad,  1949, 
səh.52)  «Azərbaycan  və  Ermənistan  feodal  münasibətləri»  adlı  məqaləsində 
yazır:  «Albanların  əksəriyyəti  Azərbaycan  xalqının  tarixinə  daxil  olaraq  Ġslam 
dinini  qəbul  etmiĢ,  onların  kiçik  azlığı  isə  ġəkidə  və  Dağlıq  Qarabağda  gəlmə 
ermənilərə qoĢulub erməniləĢmiĢdilər»; 
Ġ.P.PetruĢevski  «O  doxristianskix  verovaniyax  krestyan  Naqornoqo 
Karabaxa»  (Bakı,1930)  kitabında  yazır:  «Tatev  və  Gəncəsər  monastırlarına 
ermənilər  təsadüfdən-təsadüfə  gəlirlər,  daha  doğrusu,  Gəncəsər  monastırına  son 
vaxtlar  heç  gəlmirlər,  onlar  çox  xəsis  olurlar.  Bu  ziyarətgahlara,  birinci  növbədə 
Gəncəsərə  türk  maldarları  tez-tez  gəlirlər.  Xüsusən  mal-qaranı  yaylaq  və  qıĢlağa 
köçürərkən mütləq monastırlara gəlirlər və çox səxavət göstərirlər»; 

72 
 
Yenə  orada  -  «Qarabağ  heç  vaxt  erməni  mədəniyyətinin  mərkəzi 
olmamıĢdır.  Qarabağ  mədəniyyəti  vahid  mədəniyyət  olub,  Azərbaycan  xalqına 
məxsusdur»; 
104.
 
Ġ.Dyakonov  «Erməni  xalqının  ilkin  tarixi»  kitabında  (Ġrəvan, 
1968, səh.229-237) yazır:  «Qədim ermənilər təxminən bizim eradan əvvəl birinci 
minillikdə Fərat çayının yuxarı vadisi zonasında meydana gəliblər»; 
Yenə  orada  -  «Erməni  etnosu  Qafqazın  hüdudlarından  kənarda 
formalaĢıb»: 
Yenə  orada  -  «Qədim  erməni  dili  Ermənistan  yaylasının  yerli  əhalisinin 
dilinə qohum olmadığından aydındır ki, o dil buraya kənardan gətirilmiĢdir»; 
105.
 
Manuk  Abekyan  «Erməni  ədəbiyyatı  tarixi»  kitabında  (Ġrəvan, 
1975, səh.11) yazır: «Erməni xalqının əsli nədir, necə və nə vaxt, haradan və hansı 
yollarla  o  buraya  gəlib,  erməni  olmazdan  əvvəl  və  sonra  hansı  tayfalarla  əlaqədə 
olub,  onun  dilinə,  etnik  tərkibinə  kim  və  necə  təsir  göstərib?  Bizim  əlimizdə 
bunları sübuta yetirən aydın və dəqiq dəlillər yoxdur»; 
Yenə  orada  -  «Erməni  dili  hibrid  (calaq  -  Ə.Ə.)  dildir.  O  biri  yandan  da 
erməni qəbiləsi hibriddir. Urartu və baĢqa qonĢuları assimilyasiya etmiĢdir»; 
106.
 
«Kommunist»  (Ġrəvan)  qəzetinin  20  yanvar  1975-ci  il  tarixli 
sayında  məlumat  verilir:  «Ermənistan  KP  MK-nın  1975-ci  il  yanvar 
plenumunda  qeyd  olunur  ki,  476-dan  çox  kənd  (azərbaycanlı  əhalisi  boĢaldılmıĢ 
kəndlər - Ə.Ə.) istifadəsiz qalmıĢdır»; 
107.
 
Amerika  konqresinin  yeganə  erməni  üzvü  olmuĢ  Çarlz  QaĢayan 
12 dekabr 1985-ci ildə bəyan edir: «Mən deməyə borcluyam ki, bu günədək hələ 
də bu səbəb ədalətsiz Ģəkildə təkzib olunur (erməni terrorizmi - red.), hansı ki, bu 
terrorizmi  DTK  və  KP  alov  üstə  yanacaq  tökəcək  kimi  bir  qayda  olaraq 
tamamlayırdı»; 
108.
 
Beynəlxalq  aləmdə  ad  çıxarmıĢ  qatil  Karlos  Ġspan  televiziyasına 
verdiyi  müsahibəsində  bəyan  edir:  «Mənim  təĢkilatım  erməni  terrorçuları  ilə 
iĢgüzar əlaqə saxlayır, biz narkotik ticarəti ilə məĢğul oluruq ki, pul əldə edək və 
imperialist qüvvələrə qarĢı mübarizəni davam etdirək»; 
109.
 
Ġrəvan Universitetinin 1986-cı ildə buraxdığı 4 cildlik «Ermənistan 
və  ətraf  rayonların  toponimlər  lüğəti»  kitabında  yazılır:  «Bu  gün  Ermənistan 
SSR-də mövcud olan kəndlərin 70%-indən çoxunda gəlmə ermənilər yaĢayır»; 
110.
 
A.Benniqsen «Sovet Ġslamı»  məqaləsində («Aravi» jurnalı, № 19-
20,  1988,  səh.10)  yazır:  «Orta  əsrlərin  əvvəlindən  ermənilər  diaspor  xalqdır. 
Əksinə,  Azəri  türkləri  və  gürcülər  SSRĠ  xalqları  arasında  ən  az  «mühacir» 
olandılar»; 
111.
 
«Qolos  Armenii»  qəzetinin  11  noyabr  1990-cı  il  tarixli  sayında 
yazılır:  «Azərbaycanlıların  köçürülməsi  ilə  əlaqədar  boĢaldılan  torpaqlardan  və 
mənzil fondundan xaricdən gələn erməni kəndlilərinin yerləĢdirilməsi üçün istifadə 
edilmədi»; 

73 
 
112.
 
1896-cı  ilin  «Qafqaz  təqvimində»  (48-61-ci  səhifələrində) 
göstərilir:  «Qarabağ  xanlığı  Rusiyaya  birləĢdirilərkən  -  14  may  1805-ci  ildə 
regionda ermənilər əhalinin cəmi 20%-ni - beĢdə birini təĢkil edirdilər»; 
Yenə  orada  -  «Köçürmə  Qarabağın  dağlıq  hissəsində  milli  tərkibin 
dəyiĢilməsinə  səbəb  oldu.  Belə  ki,  XIX  əsrin  80-ci  illərinin  sonunda  ġuĢa 
qəzasında ermənilərin sayı əhalinin artıq 52 faizini təĢkil edirdi»; 
113.
 
Helsinki VətəndaĢ Assambleyasının Ermənistan Komitəsinin sədri 
M.Danielyan Aġ PA-ya göndərdiyi rəsmi arayıĢda yazır: «Ermənistanda qeyri-
qanuni  olaraq  hərbi  çağırıĢ  həyata  keçirilir  və  çağırıĢçılar  hərbi  xidməti  yerinə 
yetirmək  üçün  Dağlıq  Qarabağa  göndərilirlər.  Ermənistanın  milli  ordusu  qonĢu 
ölkənin  20%  ərazisini  öz  nəzarəti  altında  saxlayır,  bu,  iĢğaldan  baĢqa  bir  Ģey 
deyildir» («Zerkalo» qəzeti, 24 iyun 2000-ci il); 
114.
 
Aġ 
NK-nın 
sədri 
R.Aqo 
Ermənistan 
nümayəndələrinə 
müraciətində  deyir:  «Siz  torpaqları  iĢğal  etdiyinizi,  azərbaycanlıları  qırdığınızı 
unutmusunuzmu?!» («Zerkalo» qəzeti, 9 noyabr 2000-ci il); 
115.
 
ABġ  senatının  xarici  əlaqələr  komitəsinin  sədri  C.Helms  baĢda 
olmaqla  bir  qrup  senatorun  ABġ  prezidentinə  ünvanladıqları  məktubda 
göstərilir:  «Ermənistan  Azərbaycan  torpaqlarını  iĢğal  altında  saxladığı  üçün  hər 
iki  ölkə  arasında  sərhəd  bağlı  vəziyyətdə  qalmıĢdır»  («Respublika»  qəzeti,  13 
yanvar 2001-ci il); 
116.
 
Aġ PA-nın sədri Rassel Canston bildirir: «Beynəlxalq hüquqa görə 
birmənalı  Ģəkildə  belə  çıxır  ki,  Ermənistan  Dağlıq  Qarabağın  ərazisini  iĢğal 
etmiĢdir» («Exo» qəzeti, 15 oktyabr 2001-ci il); 
117.
 
Ermənilərin  özlərini  baĢqa  xalqlardan  üstün  tutmalarının 
cavabını  avropalı  Q.E.Lessik  layiqincə  verir:  «Mən  tamamilə  əminəm  ki, 
dünyada heç bir xalq baĢqa xalq üzərində üstünlüyə malik deyildir»; 
118.
 
Q.V.Çiçerin:  «Bütün  Ģərqdə  iĢğalçı  siyasətin  aparıcıları,  xarici 
kapitalın agentləri xain və satqın ermənilərdir»; 
119.
 
Britaniya  müxbiri  Titroy  Plaklen:  «Görünür,  ermənilər  yad 
torpaqlarda  rahatca  yaĢaya  bilirlər.  Bəlkə  də  onlara  kifayət  qədər  vəsait 
verilsəydi, Qarabağdakı torpaqları tərk edərdilər»; 
120.
 
V.Ġ.Lenin: «Ermənilər faydalı axmaqlardır»; 
V.Ġ.Lenin  daĢnak  hökumətinin  böyük  dövlətçilik  iddiasından  bəhs 
edərək yazır: «Türkiyəni sovet Rusiyasına qarĢı qaldırmağa, dostluq münasibətləri 
yaratmaq  haqqında  danıĢıqları  pozmağa  çalıĢan  Antanta  rəhbərləri  fitnəkarlıqla 
daĢnak Ermənistanının Türkiyəyə  hücumunu təĢkil etmiĢlər. DaĢnaklar Türkiyəyə 
qarĢı  təcavüzkar  mövqe  tutaraq  Kiçik  Asiyanın  təqribən  yarısı  daxil  olmaqla 
«Böyük  Ermənistan»  yaratmağa  can  atırdılar.  1920-ci  il  sentyabrın  24-də  daĢnak 
hökuməti  Türkiyəyə  qarĢı  hərbi  əməliyyata  baĢladı.  Müharibədə  daĢnak  ordusu 
dalbadal  məğlubiyyətə  uğrayır,  hücum  edən  türk  qoĢunları  isə  irəlilədikcə  dinc 
əhalini qovur,  yaĢayıĢ  məntəqələrini viran qoyur, erməni talanları təĢkil edirdilər. 

74 
 
Türkiyə  hökuməti  Ermənistan  ərazisini  ələ  keçirmək  üçün  daĢnakların  avantürist 
siyasətindən istifadə etməyi qərara aldı. Müharibə Ermənistanı var-yoxdan çıxardı 
və  onun  əhalisini  tamamilə  məhv  olmaq  təhlükəsi  qarĢısında  qoydu»  (V.Ġ.Lenin, 
ƏTK, c.54, səh. 803-804); 
121.
 
Əfqanıstan müharibəsindən keçmiĢ SSRĠ Silahlı Qüvvələrinin baĢ 
leytenantı O.Getenov 24 mart 1990-cı ildə erməni-daĢnak faĢistlərinin Qazax 
rayonunun Bağanis Ayrım kəndində törətdikləri faciəni belə təsvir edir: «Diz 
üstə küllükdə sürünərək öz qardaĢının cəsədinin yanıb kömürə dönmüĢ parçalarını 
vedrəyə  yığan  qocaya,  xirtdəyi  kəsilmiĢ  qadına,  silahın  qundağı  ilə  baĢı  əzilmiĢ 
körpəyə  baxmaq  dəhĢətli  idi.  Beynimdə  fasiləsiz  olaraq  oxĢar  obrazlar  -  Xatın, 
Oradur,  Lidissa  dolaĢırdı.  Lakin  kiçik  Azərbaycan  kəndi  Bağanis  Ayrımı  mən 
onlarla yanaĢı qoya bilməzdim. Axı, onlarda cinayəti alman faĢistləri törətmiĢdilər, 
burada isə özümüzünkülər (daĢnak terrorçuları - Ə.Ə.)»; 
122.
 
Bakının  bir  qrup  rus  əhalisi  RSFSR  xalq  deputatlarının  VI 
qurultayına  müraciətində  yazırdı:  «Arutyunovun  (rus  qaçqınları  ilə  iĢ  üzrə 
komitə)  məsuliyyətsiz  çıxıĢları  rusların  Bakıya  dəstə  ilə  qayıtmasının  qarĢısını, 
əlbəttə, ala bilməyəcək, onlar öz talelərini çoxdan Azərbaycan xalqı ilə bağlayıblar, 
onun  heç  bir  çığır-bağırı  Bakıda  yaĢayan  biz  ruslarla  bizim  azərbaycanlı 
qardaĢlarımız arasında nifaq sala bilməyəcəkdir»; 
123.
 
Leninqraddakı  «ElektronmaĢ»  EĠB-nin  fəhləsi  Ġqor  Poyarkov 
1989-cu  ildə  SSRĠ  Konstitusiya  Nəzarəti  Komitəsinin  sədri  S.Alekseyevə 
ünvanladığı  məktubda  yazır:  «Bu  regiondakı  (Qarabağdakı  -  Ə.Ə.)  çıxılmaz 
vəziyyəti  millətçilikdən  ağlını  itirmiĢ  adamlardan  çox,  SSRĠ  hakimiyyət 
orqanlarının,  o  cümlədən  Sizin  baĢçılıq  etdiyiniz  komitənin  prinsipsizliyi 
yaratmıĢdır»; 
Yenə orada - «Hərgah onlar (ermənilər - Ə.Ə.) üçün müəyyən anda millətin 
öz  müqəddəratını  təyin  etmək  hüququ  dünyadakı  bütün  baĢqa  hüquqlardan  üstün 
olmuĢdursa,  DQMV-dən  Ermənistana  çıxıb  getməklə  sərbəst  və  tam  Ģəkildə  bu 
hüquqdan  istifadə  edə  bilərlər.  Bəs  onlar  bunu  niyə  etmirlər?  Onlar  Ermənistana 
üstündə  yaĢadıqları  ərazi  ilə  birlikdə  çıxıb  getmək  arzusundadılar.  Bəs  ərazisiz 
necə? Ərazisiz onlar getmək istəmirlər! Təəssüf eləyirəm, amma tamamilə aydındır 
ki,  hər  halda  bu  adamlar  üçün  onların  yaĢadığı  ərazi  millətin  öz  müqəddəratını 
təyin  etməsindən  daha  vacibdir.  Ermənilərin  öz  müqəddəratını  təyin  etməsi  artıq 
olmuĢdur. Bir millət öz müqəddəratını neçə dəfə təyin edə bilər?»; 
124.
 
Ġngilis  Vilson:  «Ermənilər  acgöz  və  tamahkardılar,  fitnəkar  və 
araqarıĢdırandılar,  heç  kəsi  bəyənmirlər.  Onlar  xırda  bir  iĢi  ĢiĢirtməkdə 
istedad sahibidirlər və intriqa yaratmağı da sevirlər»; 
125.
 
Erməni  tarixçisi  Kanakerli  Zakari  (Xronika,  M.,  1969,  səh.113) 
yazır:  «Ermənilərin  Gəncə-Qarabağ  əyalətlərinə  köçüb  gəlmələri  Osmanlıların 
Ġrəvan  bəylərbəyiliyini  1635-ci  ildə  tutmaları  ilə  də  bağlı  olmuĢdu.  Bununla 

75 
 
əlaqədar  Ġrəvan  xanı  əhalinin  əsasən  qonĢu  əyalətlərə  köçməsi  əmrini  verir.  O 
zaman ermənilər Gəncəyə, Zəyəmə, Vərəndə, Xaçına, KeĢtəyə köçmüĢlər»; 
Yenə orada - «Əmirqulu xan (1605-ci ildə ġah Abbasın Ġrəvana təyin etdiyi 
hökmdar - Ə.Ə.) Ġrəvana sahib olan kimi quruculuq iĢlərinə baĢladı, Ģenlik yaratdı, 
qala  tikdi,  saray  ucaltdı,  bağ-bağça,  bostan  saldı,  arxlar  çəkdirib  Ģəhərin  suyunu 
artırdı»; 
126.
 
SSRĠ  AS  RH-nin  sədri  seçilən  kimi  Anastas  Mikoyan  DQMV-ni 
Ermənistana  birləĢdirmək  təklifini  edərkən  Sov.ĠKP-nın  baĢ  katibi 
N.S.XruĢĢov ona əsəbiliklə cavab verir: «Bir sutka ərzində DQMV ermənilərini 
Ermənistana köçürmək üçün 12 min hərbi yük maĢınını onların ixtiyarına verməyə 
hazıram»; 
127.
 
S.P.Zelenski  (Ekonomiçeski  bıt  qosudarstvennıx  krestyan 
Zanqezurskoqo  uyezda  Yelizavetpolskoy  qubernii.  Materialı  dlya  izuçeniya 
ekonomiçeskoqo  bıta  qosudarstvennıx  krestyan  Zaqafkazskoqo  kraya,  t.  IV, 
Tiflis, 1886, st.10) yazır: «Yerli ermənilər gəlmə ermənilərin dilini çox çətinliklə 
baĢa  düĢmüĢ,  hətta  geyimləri  ilə  də  fərqlənmiĢlər,  gəlmələr  yerlilərə  dilini 
unutdurmuĢlar»; 
128.
 
DaĢnak  ideoloqu  Ruben  Darbinyan  «Erməni  inqilabçısının 
xatirələri» 
(Los-Anceles,  1952,  səh.59)  kitabında  yazır: 
«Ölkəyə 
göndərilənlərin  90%-i  ola  bilsin  ki,  məhv  olsun,  lakin  10%-i  gedib  yerinə  çata 
bilər. Bu o demək deyil ki, bizim məqsədimiz «ölmək, məhv olmaqdır», hər halda 
on  nəfərdən  biri  gedib  sağ-salamat  vətənə  çata  bilər  və  bizim  ideyamızı  yayıb 
geniĢləndirə bilər»; 
Yenə  orada  -  «Bizim  xalqımız  müstəqil  vahidlərin  cəmidir.  Digər  xalqlar 
isə müstəqil cəmin sıfıra bərabər mənasız bir zərrəsidir»; 
R.Darbinyan  «Haraç»  qəzetinin  1920-ci  il  tarixli  119-cu  sayında 
yazırdı:  «Ġfrata  varmadan  demək  olar  ki,  bütün  millətimizlə  birlikdə  qəbul 
etdiyimiz rus təmayülü real siyasi  təfəkkürün  və  ya  hesablamaların nəticəsi deyil, 
qarĢısıalınmaz bir ictimai psixoz, kütləvi xəstəlik, kütləvi sərsəmlik idi»; 
129.
 
Rusiya  Xarici  ĠĢlər  Nazirliyinin  nümayəndəsi  Sazanov: 
«Türkiyənin təqsirləndirilməsi və tənqidi erməniləri həvəsə gətirir, bu da Türkiyə 
əleyhinə mübarizə üçün olduqca əlveriĢlidir»; 
130.
 
Rus  tarixçisi  N.Dubrovin  1866-cı  ildə  Sankt-Peterburqda  nəĢr 
etdirdiyi  «Zaqafqaziye  v  1803-1806  qodax»  kitabında  məlumat  verir:  «Ağa 
Məhəmməd Ģah Qacarın hücumunadək Qarabağda 60 min ailə olmuĢ, 1805-ci ildə 
10  min  ailə,  1828-ci  ildə  isə  3080  ailə  qalmıĢdır  (Deməli,  qanlı  müharibələr 
nəticəsində Qarabağın türk əhalisi 20 dəfə azalmıĢdır - Ə.Ə.)»; 
131.
 
ġuĢa Ģəhər sovetinin deputatı AĢxen Qriqoryanın SSRĠ Ali Soveti 
Rəyasət  Heyətinin  1988-ci  il  18  iyul  tarixli  iclasındakı  çıxıĢından:  «Vacib  bir 
məsələni  deyirəm.  Azərbaycan  xalqının  heç  nədə  günahı  yoxdur.  Bütün  günahlar 
erməni  ekstremistlərindədir.  Biz  sakitcə  yaĢayır  və  iĢləyirdik.  Erməni 

76 
 
ekstremistlərinin  baĢına  Qarabağı  Ermənistana  birləĢdirmək  ideyası  düĢdü.  Lakin 
biz yaxĢı bilirik: Qarabağ Azərbaycanın olub və olacaqdır»; 
AĢxen  Qriqoryan  özünün  SSRĠ  AS  RH-nin  1988-ci  il  18  iyul  tarixli 
iclasındakı  çıxıĢından  sonra  demiĢdir:  «Zori  Balayan  Ġrəvanın  «Kommunist» 
qəzetində  məqalə dərc etdirərək  yazır  ki, guya  mənə bir kiloqram konfet veriblər, 
sonra  döyüblər,  daha  sonra  isə  öldürüblər.  Mən  Zori  Balayana  deyərdim  ki,  o, 
cürbəcür Ģayiələr buraxmasın. Elə Zori Balayanın özüdür ermənilərin düĢməni»; 
132.
 
1989-cu  ilin  avqustunda  öz  milliyyətindən  utanaraq  intihar  edən 
Bakı  sakini  Qavril  Ġvanoviç  Petoyanın  ölümqabağı  yazdığı  məktubundan: 
«Mən  öz  ölümümdə  Dağlıq  Qarabağ  və  Ermənistanın  erməni  ekstremistlərini 
ittiham edirəm. Qəzetlərdə oxuyuram, televiziya və radio veriliĢlərindən eĢidirəm, 
onlar  Azərbaycan  xalqına  nə  qədər  bəla  və  bədbəxtlik  gətirmiĢlər.  Mənə  yuxusuz 
gecələr  əziyyət  verir.  Mən  daim  bu  barədə  düĢünürəm  və  bu  biabırçılığa  dözə 
bilmirəm. Etiraz əlaməti olaraq özümü qurban verirəm»; 
133.
 
Görkəmli  rus  yazıçısı  Yuri  Pompeyev  «Qarabağ  qan  içində» 
(Sankt-Peterburq,  1992)  publisist  əsərində  yazır:  «Erməni  mətbuatı 
millətlərarası  ədavətin  alovlanmaqda  olan  odluğuna  daim  quru  odun  atır,  obıvatel 
kütləsini öz yaxın qonĢusunun üstünə salıĢdırır, akademik Ġ.Orbelinin dediyi kimi, 
on və yüz minlərlə erməni qaçqınına sığınacaq vermiĢ və indi 150-200 il keçəndən 
sonra özü kənarda sığınacaq axtaran bu xalqı hər yerdə günahlandırırlar»; 
Yenə  orada  -  «SSRĠ  xalq  deputatı,  Spitak  rayonunun  ağası  Muradyan 
azərbaycanlıların  gecə  ikən  zəlzələdən  zərər  çəkmiĢ  Qursalı  kəndindən 
qovulmasını  tələb  edirdi.  Ongünlük  aclıqdan  və  əziyyətlərdən  sonra 
azərbaycanlıların  bu  son  ailələri  Ermənistandan  vertolyotla  qonĢu  Qazaxa 
göndərildilər.  Əməliyyata  Azərbaycan  SSR  NS  sədrinin  birinci  müavini  baĢçılıq 
edirdi»; 
Yenə  orada  -  «Belə  görünür  ki,  bizdə  və  Qərbdəki  erməni  millətçilik 
hərəkatının  təĢəbbüskarları  əmin  idilər  ki,  Dağlıq  Qarabağın  Ermənistana 
birləĢdirilməsi  elə  bir  çətinliklə  qarĢılaĢmayacaqdır.  Hər  Ģey  hesaba  alınmıĢdır, 
yalnız  bir  faktordan  -  Azərbaycan  xalqının  iradəsindən  savayı.  Onu  partiya 
«ĢirvanĢahları» (KP-nın rəhbərləri - Ə.Ə.) iflic edə bilməmiĢdi»; 
Yenə  orada  -  «DQMV-də  qəsəbə  sovetliyindən  tutmuĢ  vilayət 
rəhbərliyinədək, böyük və kiçik vəzifələrlə birlikdə bütün hakimiyyət həmiĢə 99% 
ermənilərin  əlində  olmuĢdur...  Taleyin  acı  təsadüfünə  bax  ki,  məhz  Allahın  da 
unutduğu  yarıuçuq  azərbaycanlılar  yaĢayan  kəndlər  ermənilər  və  onların  hüquq 
müdafiəçiləri  tərəfindən  lentə  alınaraq  baxımsız  erməni  kəndləri  kimi  nümayiĢ 
etdirilirdi»; 
Yenə orada  -  «Mən  heç  vaxt nə Minasyanın («Vesti»),  nə də Saqalayevin 
milli  mənsubiyyətindən  danıĢmazdım.  Əgər  onlar  Ermənistanın  Azərbaycana 
təcavüzü  barədə  həqiqəti  blokadaya  almasaydılar.  Bu  abırsız  müharibəni  varlı 
diasporun (erməni diasporundan söhbət gedir  - Ə.Ə.)  nəzarəti altında olan, demək 

77 
 
olar  ki,  bütün  informasiya  vasitələri  və  Demokratik  Rusiyadan  olan 
qaraqıĢqırıqçılar  (Komitet  Rossiyskoy  Ġntelligensii  «Karabax»  -  KPHK-unlar  - 
daha  doğrusu,  erməni  diasporunun  yalağından  yallanan  rus  ziyalılarının 
nümayəndələri - Ə.Ə.) müdafiə edirlər. Bu təĢviqatın məqsədi azərbaycanlıları bir 
millət kimi məhv etməkdir»; 
Yenə  orada  -  «Qarabağın  dördillik  qan  girdabını  doldurub  daĢdıran  son 
damla isə 1992-ci il fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Ģəhər tipli qəsəbə olan 
Xocalının  tutulması  oldu.  Bunun  Xatın  və  Sonqmi  ilə  hər  hansı  müqayisəsi 
yersizdir.  Həmin  kəndlərdə  cəlladlar  Xocalıdakı  kimi  köməksiz  dinc  adamların 
tükü  ilə  birlikdə  soyduqları  baĢ  dərilərini  və  kəsdikləri  qulaq  seyvanlarını 
kolleksiya etmirdilər, onları sadəcə öldürürdülər»; 
Y.P.Pompeyevin  1992-ci  il  yanvar  ayının  16-da  RF-nın  prezidenti 
B.Yeltsinin  və  RF-nın  spikeri  R.Xasbulatovun  adına  vurduğu  teleqramdan: 
«Radio,  televiziya,  bir  çox  qəzetlər  hər  gün  Azərbaycan  əleyhinə  ehtirasları 
qızıĢdırır.  Vasitəçilik  baĢ  tutmadı.  Aydındır  ki,  boyeviklərin  və  Rusiya  xüsusi 
alayının  ixtiyarına  verilmiĢ  Qarabağda  Rusiyanın  baĢçılığı  ilə  qanlı  divantutma 
hazırlanır.  Rusiya  hökumətini  Xankəndindən  (Stepanakertdən)  366-cı  alayı 
çıxarmağa və hazırlanan qırğının qarĢısını almağa çağırıram»; 
134.
 
Qatı ermənipərəst rus jurnalisti Andrey Nuykin «Komsomolskaya 
pravda»  qəzetinin  1992-ci  il  mart  nömrəsində  yazırdı:  «Biz  öz  əllərimizlə 
Qarabağlar yaradırıq»; 
135.
 
Bakı  Ģəhərindəki  rus  millətindən  olan  müəllimlərin  bir  qrupu 
erməni muzdlusu Q.Starovoytovaya 20 mart 1992-ci il tarixdə ünvanladıqları 
məktubda  yazırdılar:  «Müharibə  Azərbaycan  torpağında  gedir,  beĢinci  ildir  ki, 
bütün  xalqların  nümayəndələrinin  qanı  tökülür.  Bu  müharibə  öz  ərazisindən 
tədricən  bütün  milli  azlıqları  sıxıĢdırıb  çıxarmıĢ  monomilli  respublika  tərəfindən 
baĢlanmıĢdır.  Sizin  kimi  «alim-siyasətçilərin»  yazı-pozusunun  nəticəsidir  ki,  indi 
Azərbaycan  xalqının  birbaĢa  məhv  edilməsi  baĢ  verir...  Siz  erməni  xalqının 
genosidi barədə çox ağlayırsınız. Kim kimi məhv edir? Təkcə son ayda 30-dan çox 
Azərbaycan kəndi məhv edilmiĢdir (qeyd edirik Azərbaycan ərazisində). 
Xocalı  faciəsi  tarixdə  erməni  bandaları  və  onların  hüquq  müdafiəçiləri: 
Bonner, Balayan, Nuykin və xanım Starovoytova, məhz sizin Azərbaycan xalqına 
qarĢı  törətdiyiniz  genosid  kimi  qalacaqdır.  Gəlin  kimə  bəraət  qazandırdığınızı  öz 
gözlərinizlə görün. Əlbəttə, əgər sizdə hələ bir damla rus qanı qalıbsa»; 
136.
 
Qondarma  DQR-nın  ilk  prezidenti  Artur  Mkrtıçyan  1992-ci  ilin 
aprel ayında öldürülməzdən bir az əvvəl etiraf etmiĢdi: «Bizdə müharibə deyil, 
bizdə baĢ verən hadisələri mən qısaca belə adlandırıram: insanları ələ salmaq. Heç 
güman  etmək olardımı  ki,  hər  bir qarabağlıya  bu qədər qarĢısıalınmaz  məhvetmə 
instinkti sirayət edib. Mən özümüzü də, onları da nəzərdə tuturam (azərbaycanlıları 
Ə.Ə.). Lakin bu var, indi üzə çıxdı, deməli, gizlədilibmiĢ»; 

78 
 
137.
 
1919-cu  ilin  payızında  Yudeniçin  ġimal-qərb  ordusunun  həmləsi 
zamanı  Petroqrad  quberniyasından  10  min  qaçqın  Ġzborska  geri  çəkilərkən 
kütləvi  insan  tələfatı  ilə  bağlı  anonim  müəllif  yazır:  «Kimin  canı  bərk  idi  - 
dözdü,  qalanlar  öldülər...  Müsibətin  mənzərəsi  belədir  ki,  o  rusların  deyil, 
ermənilərin baĢına gəlsəydi, indi bütün Avropa dəhĢətdən lərzəyə gələrdi»; 
138.
 
Tereza  Qavrilovna  Petoyan  deyir:  «Bilirsinizmi,  atam  bütün  ömrü 
boyu  böyük  çətinliklər  çəkmiĢdi  və  onlara  səbirlə  dözmüĢdü.  Lakin  DQMV-dəki 
həmtayfaları  tərəfindən  bu  cür  satqınlığa  və  əclaflığa  dözə  bilmədi.  Dağlıq 
Qarabağda  bir  gün  sakitlik  yaranacaq,  lakin  mən  atamın  etirazını  heç  zaman 
unutmayacağam və bağıĢlamayacağam»; 
139.
 
Ġsrail  publisisti  R.David  Qarabağ  süjetinin  müəllifi  barədə 
yazırdı: «Kənardan təhrik edilməsələr oturduqları budağı kəsməyə baĢlamazdılar. 
Onların  Amerikadakı  rəhbərlərinə  konflikt  lazım  idi,  Sovet  Ġttifaqında  milli 
düĢmənçilik  zəminində  aləmi  qarıĢdırmaq  lazım  idi  və  bu  məqsədə  elə  həmin 
ermənilərin qanı hesabına çatdılar»; 
Yenə  orada  -  «Görünür,  təsadüfi  deyil  ki,  BirləĢmiĢ  ġtatlarda  nəhəng 
icması  olan  iki  SSRĠ  xalqından  biri,  məhz  ermənilər  yenidənqurmanın  lap 
baĢlanğıcından  sovet  ordugahında  Troya  atı  rolunu  oynadılar.  Dağlıq  Qarabağ 
millətçilik  taununun  ilk  yarası  oldu  və  ondan  bu  yoluxucu  xəstəlik  yayılaraq 
Ġttifaqın cənub və qərb ucqarlarını dolaĢmağa baĢladı»; 
140.  Ermənistanın  dövlət  xadimi  S.Spandaryan  1906-cı  ildə  yazırdı: 
«DaĢnaksutyun  millətçi  Ģovinist  partiyadır»  (Məqalələr,  məktublar,  sənədlər.  M., 
1958, səh.14); 
Yenə  orada  -  «DaĢnaksutyun  milli  Ģovinizmin  və  xəyali  sosializmin 
hermafroditidir»; 
141.
 
1989-cu  ilin  oktyabr  ayında  Azərbaycan  və  Ermənistana  səfər 
edən  «Oqonyok»  jurnalının  Ģərhçisi  Georgi  Rojnov  «Sonu  görünməyən  yol» 
oçerkində  yazırdı:  «Ġki  aydan  çox  keçməsinə  baxmayaraq  mən  hələ  də 
Azərbaycana  və  Ermənistana  səfərim  barədə  bir  sətir  də  dərc  etdirə  bilməmiĢəm. 
Moskvanın  nə  bir  qəzeti,  nə  də  bir  jurnalı  mənə  öz  səhifələrində  yer  vennək 
istəmədi. Niyə? Səbəbi sadədir: mənim yazdığım və danıĢdığım həqiqət aydan-aya 
oxucuların və dinləyicilərin beyninə yeridilən «həqiqətə» heç cür oxĢamırdı»; 
142.
 
1990-cı  ilin  iyul  ayında  Sov.  ĠKP  MK-nın  XXVIII  qurultayının 
nümayəndələri 
ilə 
görüĢ 
zamanı 
Qarabağ 
ermənilərinin 
onlara 
müraciətindən:  «Hər  yerdə  danıĢın,  qoy  bizi  yenidən  peyda  olmuĢ  saqqallı 
banditlərdən  (daĢnak  terror  qruplarından  -  Ə.Ə.)  azad  etsinlər.  Onlar  ilk  növbədə 
bizim  düĢmənimizdir,  ermənilərin  düĢmənidir.  Özlərini  müdafiəçilərimiz 
adlandırırlar,  amma  özbaĢınalıq  edir,  qadınlara  və  qızlara  sataĢır,  gəncləri 
düĢmənçilik  etməyə  məcbur  edir,  bütün  vasitələrlə  millətlərarası  ədavəti 
qızıĢdırırlar.  Yuxarıda  oturanlar  isə  öz  yalan  informasiyaları  ilə  onları 
həvəsləndirir, cəlb edir. Qoy Allah bu adamların cəzasını versin!»; 

79 
 
143.
 
Rus  jurnalisti  Q.Kotoya  «Qonaqsevərlik  qanunlarını  pozaraq» 
(«Arqumentı  i  faktı»  qəzeti,  1986,  №  3)  məqaləsində  yazır:  «1957-ci  ildən 
baĢlayaraq Ġrəvana oxumağa gələn xarici vətəndaĢlar (müəllif bu gün Ermənistanda 
20  ölkədən  700  tələbə  oxuduğunu  qeyd  edir  -  Ə.Ə.)  arasında  daĢnak  təbliğatı 
aparanların  sayı  ildən-ilə  çoxalmıĢdı...  bu  daĢnak  təbliğatçıları  qara  yaxır,  yetkin 
olmayanların milli duyğuları ilə oynayır, xalqların dostluq və qardaĢlığına böhtan 
atırlar.  Bu  təbliğatçılar  ilk  növbədə  «özlərini  erməni  məsələsinin  həllinə  imkan 
yaradan qüvvə» hesab edir, «tarixi saxtalaĢdırır», «ərazi iddiaları irəli sürürlər»; 
144.
 
«Krasnaya  zvezda»  qəzeti  1990-cı  il  31  iyul  tarixli  sayında 
jurnalist,  sənətĢünas,  «Erməni  xalçaları»  kitabının  müəllifi  olan  EMO  hərbi 
Ģurasının sədri V.Vardanyan tərəfindən erməni-azərbaycanlı düĢmənçiliyinin 
təbiəti  barədə  lap  zooloji  mühakimə  yürüdülür:  «Elə  erməni  tanımıram  ki, 
ruslara  pis  münasibət  bəsləsin.  Yalnız  üzünü  Türkiyə  və  Azərbaycana  çevirdikdə 
erməni  qəlbini  qəzəb  hissi  bürüyür...  ermənilərin  və  azərbaycanlıların  qardaĢ  ola 
biləcəkləri tarixən sübut edilməmiĢdir. Ġki il yarım müharibə dövründə biz belə bir 
qənaətə  gəldik  ki,  erməni  mütləq  əlində  tüfəng  anadan  olmalıdır... 
erməni  xalqı  o  vaxt  daim  yaĢayacaqdır  ki,  millət  orduya  çevrilmiĢ  olsun,  millətin 
dini  isə  hər  hansı  qondarma  Allah  yox,  millətin  özü  olsun.  O  zaman  suveren 
Ermənistan  özünün  qüdrətli  diasporunun  köməyi  ilə  tanınmaz  dərəcədə 
dəyiĢiləcək,  çiçəklənən  ölkəyə  çevriləcək  və  onun  əsasını  inam  uğrunda  baĢdan 
ayağadək silahlanmıĢ indiki fədainlər təĢkil edəcəklər»; 
145.
 
1923-cü  ildə  Ask.  Mravyan  («Xorhurdain  Hayastan»  qəzeti, 
Ġrəvan, 1923, № 88) yazırdı: «Sıravi daĢnak passivdir, kor kimidir, istər xmbabet, 
təlimçi  müəllim,  istərsə  də  büro  üzvü,  fərqi  yoxdur,  ona  komanda  verən  adamlar 
istənilən  vasitə  ilə  sıravini  istədiyi  yerə  qova,  istədiyi  yerə  göndərə  bilər.  Ona 
«müqəddəs  vətənə  xidmət»  ideyası  aĢılayaraq  onun  duyğularını  zəhərləyir  və 
Türkiyə Ermənistanına - «vətənə» göndərirlər. DaĢnak komandirləri onları bu cür, 
türkləri gözgötürməzlik duyğusu ilə  hazırlayıb Güney Qafqazdakı türk kəndlərini 
dağıtmağa və talan etməyə göndərirdilər»; 
Askanaz  Mravyan  «DaĢnaksutyunun  böhranı»  əsərində  bu  partiyanın 
xalqa  zidd  siyasətindən  bəhs  edərək  yazır  (səh.37):  «Onlar  qırğınlar  törədir, 
ancaq bunu böyük bir bəla hesab etmirdilər. Bircə bu qırğınlar Avropanın diqqətinə 
yetərli  olsun.  «Axıdılan  qanlar,  küçələrdə  qalan  meyitlər  nə  qədər  çox  olsa, 
azadlığa bir o qədər tez qovuĢarıq» siyasəti də elə buradan meydana atılmıĢdır; 
146.
 
«Azadlıq»  radiosunun  ermənicə  veriliĢlərinin  baĢ  redaktoru, 
DaĢnaksutyun  partiyasının  liderlərindən  biri  Eduard  Ohanesyan  Münhenin 
erməni  klubunda  1991-ci  il  yanvar  ayındakı  çıxıĢlarından  birində  deyir 
(Y.Pompayev.  «Qarabağ  qan  içində»,  B.,1996,  səh.34):  «Bir  erməni 
intellektualları  kimi  biz  qərara  gəldik  ki,  yaranmıĢ  Ģəraitdə  Qarabağ  ərazicə  və 
hüquqi cəhətdən Azərbaycana məxsus olmalıdır. Mən siyasi baxımdan bu nəticəyə 

80 
 
gəlmiĢəm. Biz buna o vaxt gedəcəyik ki, siz azərbaycanlılar Qarabağ ermənilərinin 
həyatını erməni dəyərləri ilə təmin etməyə razı olasınız»; 
147.
 
1919-cu  ildə  daĢnak  emissarlarının  fitnəsinə  uymayan  erməni 
yepiskopu 
R.N.Melik-ġahnazaryan 
yazırdı:  «Bu  cənablar  həmiĢəlik 
bilməlidilər ki, onlar nə qədər cəhd göstərsələr də və nə qədər əllaməlik etsələr də, 
son nəticədə Qarabağda ermənilər və azərbaycanlılar yaĢayacaqlar»; 
148.
 
ABġ-ın  deputatlar  palatasının  üzvü  Valter  M.Çandler 
Amerikadakı  erməni  təbliğatçılarının  Azərbaycana  bəslədikləri  hissləri 
müĢahidə  edərək  yazırdı:  «Azərbaycanın  müstəqilliyi  ideyasına  o  qədər  də  çox 
fikir  vermək  lazım  deyil,  çünki  onlar  türk,  tatar  və  müsəlmandılar...  Amerikada 
yaydıqları  ədəbiyyat  türkə  və  tatara  aid  nə  varsa,  hamısı  ittiham  və  hücumlarla 
doludur və bu hücumların çox hissəsi Azərbaycanın payına düĢür»; 
149.
 
1988-ci ilin iyul ayında Kremldəki qurultaylarda ermənilərin tez-
tez  səsləndirdikləri  genosid  ittihamlarına  Vəzirov  və  onun  silahdaĢları  deyil, 
Azərbaycan  xalqının  qatili  M.S.Qorbaçov  bir  gülləylə  iki  quĢ  vuraraq  cavab 
verdi:  «Genosid  kortəbii  deyil,  müəyyən  mütəĢəkkil  irqçilik  siyasətidir.  Genosid 
hər  hansı  xalqa  və  ya  milli  azlığa  münasibətdə  aparılan  düĢünülmüĢ  məhvetmə 
siyasətidir.  Niyə  siz  banditlərin  hərəkətini  bütün  Azərbaycan  xalqının  adına 
çıxırsınız? Hansı genosid haqqında danıĢmaq olar?»; 
150.
 
Rus müəllifləri «ġeypur» jurnalının 7 dekabr 1918-ci il tarixli 8-ci 
sayında yazırlar: «Doğrudan da həya yaxĢı Ģeydir, insan ki həyasız oldu, heç nə, 
həyasız  adamdan  hər  nə  desən  baĢ  verir.  Bu  həyasızlardan  biri  də  Andronik 
kirvədir  ki,  yenə  də  Qarabağda  baĢ  qaldırıb  müsəlmanları  qırmağa  baĢlamıĢdır. 
Ermənistan hökuməti də gözlərini yumub əli ilə iĢarə edir. Ermənistan hökumətinin 
nə  tövr  siyasət  yeritdiyini  və  nə  fikirdə  olduğunu  təsvir  etmək  artıqdandır.  Bu 
hökumət  deyir  ki,  Qafqazda  Gürcüstan  və  Azərbaycan  ola  bilməz.  Burada  ancaq 
Ermənistan ola bilər. Qafqaz hamısı ya gərək Ermənistan olsun, ya da Ermənistana 
tabe kimi bir Ģey olsun»; 
151.
 
Ermənistanın  «Hüquqi  özbaĢınalığa  qarĢı»  fondu  özünün  rəsmi 
sənədində  yazır  («Snak»  informasiya  bülleteni,  9  dekabr  2000-ci  il): 
«Ermənistan  tərəfindən  1992-ci  ildə  Azərbaycana  1600  nəfər  əsir  və  girov 
qaytarılmıĢdır»; 
152.
 
Parisli  müxbir  Klod-Mari  Vardo  1988-ci  ilin  dekabr  ayında 
Ermənistandan yazırdı: «Son günlər Livandan Ġrəvana ağır silahlar, minamyotlar 
və  avtomatlar  yüklənmiĢ  təyyarələr  gəlməkdə  davam  edir.  Onlar  gecələr  erməni 
gömrükxana  iĢçilərinin  mühafizəsi  altında  boĢaldılır.  Artıq  bir  neçə  gündür  ki, 
aeroportun  gömrükxanasında  bir  nəfər  də  olsun,  rus  qulluq  etmir.  Dağlıq 
Qarabağda  vətəndaĢ  müharibəsinin  qızıĢdığı  bir  vaxtda,  Ġrəvanda  və  kəndlərdə, 
paytaxtla  Azərbaycan  sərhədi  arasındakı  ərazidə  daha  çox  silahlı  adama  rast 
gəlinir. Bu bandaların baĢında çox vaxt Beyrutdan və DəməĢqdən gələn erməniləri 

81 
 
görmək  olur.  «Qarabağ  komitəsi»  Azərbaycana  basqınların  təĢkilini  öz  əlində 
saxlayır. Ölkənin Ģərqinə çatmaq üçün yalnız o vertolyot verə bilər»; 
153.
 
Ermənistan EA xarici ermənilərin tarixi və mədəniyyəti Ģöbəsinin 
baĢ elmi əməkdaĢı R.XurĢudyan «Antisovetizm dalanda. DaĢnak partiyasının 
istiqaməti  haqqında»  («Kommunist»  qəzeti,  Ġrəvan,  17  yanvar  1985-ci  il) 
məqaləsində  yazır:  «DaĢnaklar  əski  bayraqlarını  yeni  rəngə  boyayır, 
proqramlarına  obyektivlik  forması  verirlər...  Ancaq  yeni  proqramları  ilə  tanıĢlıq 
göstərir  ki,  müəyyən  ifadələr  zahiri  görkəmini  dəyiĢib,  mahiyyəti  isə  öncəki 
kimidir»; 
154.
 
Strasburqdakı  ġərq  Tədqiqatları  Ġnstitutunun  direktoru  Pyer 
Düman  qondarma  erməni  genosidi  ilə  bağlı  mülahizələrində  yazır:  «Osmanlı 
Ġmperiyası hökumətinin Türkiyə ərazisini erməni əhalisindən tamamilə təmizləmək 
barədə  qoĢunlara  əmr  göndərdiyi  və  bu  iĢdə  marağı  olan  siyasətçilərin  son  70  il 
ərzində  tarixi  dəlil  kimi  istinad  etdiyi  xüsusi  teleqram  həyatda,  ümumiyyətlə, 
mövcud olmamıĢdır...»; 
Yenə  orada  -  «Dinc  kürd,  türk  və  erməni  əhalisi  arasında  tələfat,  hərbi 
qarĢıdurmanın güclənməsini kəskinləĢdirən xarici iĢğalçı qoĢunların iĢtirakı ilə hər 
iki  tərəfin  apardığı  hərbi  əməliyyatların  nəticəsidir  və  bu,  genosid  hesab  edilə 
bilməz.  Bu  hadisələr  ətrafında  möhtəkirlik  nəticəsində  qurbanların  sayını  2 
milyona  çatdırmıĢlar.  Halbuki  o  zaman  Osmanlı  Türkiyəsinin  və  çar  Rusiyasının 
sərhədləri daxilində cəmi 1,4 milyon erməni yaĢayırdı»; 
Yenə  orada  -  «Qoy  siyasətçilər  tarixə  müdaxilə  etməsinlər...  Onların 
müdaxiləsi həmiĢə saxtakarlıqla müĢayiət olunur»; 
155.
 
Qarabağ  vilayətini  uzunmüddətli  gəzintiyə  çıxan  erməni  Ģairəsi 
Marietta  ġaginyan  1927-ci  ildə  yazırdı:  «Bu  torpaq  özünün  coğrafi  və  iqtisadi 
mövqeyi baxımından üzünü daha çox Azərbaycana çevirmiĢdi. Əsrarəngiz  meĢəli 
yaylaqları buraya enir, çaylar buraya axıb gedir, yollar buraya uzanır, çay axarı və 
yollar  boyunca  kəndlər  və  adamlar  da  öz  iqtisadi  maraqları  ilə  birlikdə  yerini 
buraya  dəyiĢir:  ticarətlə  məĢğul  olur,  mal  alır,  mal  dəyiĢir,  uyğunlaĢır,  tələbata 
cavab  verir,  məiĢət  cizgilərini  mənimsəyir,  ümumi  məqsədlərlə  bir-biriylə 
bağlanırlar»; 
156.
 
1919-cu il  may ayının 22-də Anastas Mikoyan V.Ġ.Leninə yazırdı: 
«Erməni  hökumətinin  daĢnak  agentləri  Qarabağı  Ermənistana  birləĢdirməyə 
çalıĢırlar.  Bu,  Qarabağ  əhalisi  üçün  Bakıdakı  həyat  mənbəyindən  məhrum  olmaq 
və heç zaman və heç nə ilə əlaqəsi olmadığı Ġrəvanla bağlanmaq deməkdir. Erməni 
kəndliləri V qurultayda Azərbaycanı tanımağı və ona birləĢməyi qərara aldılar»; 
157.
 
Vaxtilə  Ġrəvandakı  seçkilərdə  mistik  təcavüzkar,  qadınlıq 
hissiyatını itirmiĢ Qalina Starovoytovanın vəkili, sonralar isə RF Xarici ĠĢlər 
nazirinin  birinci  müavini  iĢləyən  Fyodor  ġelov-Kovedyayevin  «Brüssel-
Moskva»  reysi  ilə  uçarkən  Ġl-68  təyyarəsinin  salonunda  verdiyi  
müsahibəsindən: «Dağlıq Qarabağdakı konflikt yaxĢı planlaĢdırılmıĢ, əvvəlcədən 

82 
 
hazırlanmıĢ,  həyata  keçirilməsi  Ermənistanın  kommunist  rəhbərliyinin  üzərinə 
düĢən aksiyadır... «Qarabağ hərəkatı»nın liderləri millətin öz  müqəddəratını təyin 
etməsi  prinsipini  hipertrofiyaya  uğradaraq  elə  bir  həddə  çaldırmıĢlar  ki,  ondan 
sonra separatizm baĢlayır»; 
158.
 
Erməni-daĢnak  terror  təĢkilatı  ASALA-nın  türk  diplomatlarına 
qarĢı törətdikləri kütləvi terror aktları ilə əlaqədar ABġ prezidenti Reyqanın 
28  iyul  1983-cü  il  tarixli  bəyanatından:  «Bu  dəhĢətlərə  heç  bir  həqiqi  və  ya 
xəyali  faktorlarla  haqq  qazandırmaq  olmaz.  Bu  mənasız  zorakılıq  aktlarına 
lazımdır  ki,  son  qoyulsun.  Mən  bununla  bağlı  yaxın  günlərdə  digər  dövlət 
rəhbərləri ilə danıĢıqlar aparacam. Mədəni cəmiyyətimizdə baĢ verən belə vəhĢi və 
qeyri-insani hərəkətlərin kökünün birdəfəlik kəsilməsi üçün təcili və təxirəsalınmaz 
tədbirlər görülməsini təmin etmək barədə söhbət edəcəyəm»; 
159.
 
1989-cu  ildə  ABġ  senatı  qarĢıdan  gələn  1990-cı  ilin  «erməni 
genosidi  ili»  elan  olunmasını  təklif  edərkən  bu  məsələylə  əlaqədar 
müzakirələrdə  söz  alan  ABġ-ın  yəhudi  icmasının  baĢçısı  öz  çıxıĢında  bəyan 
edir:  «BəĢər  tarixi  yalnız  bir  genosid  yəhudi  xalqının  soyqırımını  tanıyır,  lakin 
faciədən ucuz oyunbazlıqlar düzəltməyə bizim qürurumuz heç cür yol verməz»; 
160.
 
RSDFP  Qafqaz  təĢkilatının  1915-ci  ildə  qəbul  etdiyi  qətnamədən: 
«Türkiyə  ermənilərini  azadlığa  çıxarmaq  Ģüarı  ilə  erməni  xalqı  arasında  özünü 
Ģöhrətləndirən  erməni  burjaziyası  DaĢnaksutyun  partiyasının  uzaqgörməzliyindən 
istifadə  edərək  erməni  kəndlisi  və  meĢĢanlarının  böyük  nüfuzunu  qazanaraq 
Türkiyə  ermənilərinin rus  hökumətinə  sədaqətli olduqlarını bildirməklə, onları öz 
yaĢadıqları dövlətə xain çıxan satqına çevirdilər»; 
Yenə orada - «DüĢüncə tərzindən məhrum olan, öz məqsədinə çatmaq üçün 
xalq  kütlələrinin  qırılmasına  bir  qəpiklik  əhəmiyyət  verməyən  adamlar  bu  cür 
hərəkət edə bilərlər»; 
161.
 
Amerika  vətəndaĢı,  məĢhur  erməni  yazıçısı  L.Z.Sürməliyan 
«Xanımlar  və  cənablar,  sözüm  sizədir»  adlı  kitabında  yazır:  «Türklərlə 
ermənilər arasındakı ziddiyyətlərin yaranmasının əsas səbəblərindən biri də türk və 
azəri  xalqlarının  humanizminə,  qayğıkeĢliyinə,  vətənpərvərliyinə  qarĢı  erməni 
millətçilərinin aramsız qəddarlığıdır»; 
162.
 
Erməni  tarixçisi  Movses  Xorenatsinin  özləri  haqqında  dedikləri: 
«Ġndi  olduğu  kimi,  keçmiĢdə  də  qədim  «hay»ların  (ermənilərin  -  Ə.Ə.)  elmlərə, 
ağızdan-ağıza keçən nəğmələrə həvəsləri olmayıb. Ona görə də kəmağıl, nadan və 
vəhĢi adamlar haqqında danıĢmaq artıqdandır»; 
Yenə orada - «Biz «hayklar» kiçik azsaylı, zəif və çox hallarda özgələrinin 
hakimiyyəti altında yaĢayan xalqıq»; 
163.
 
Xocalı  soyqırımının  iĢtirakçısı  olmuĢ  366-cı  rus  alayının  əks-
kəĢfiyyat  Ģöbəsinin  rəisi,  polkovnik  Vladimir  Savelyev  «məxfi  arayıĢında» 
yazır:  «Erməni  əsgərləri  qadınları,  uĢaqları,  qocaları  xüsusi  qəddarlıqla, 
amansızlıqla  qətlə  yetirirdilər.  Qeyri-insani  cəza  üsullarına  əl  atırdılar.  Mənimsə 

83 
 
əlimdən  heç  nə  gəlmirdi.  Edə  bilmədiyim  köməyə  görə  qoy azərbaycanlılar  məni 
bağıĢlasınlar»; 
Yenə  orada  -  «Azərbaycanlı  meyitləri  qalaqlanan  çalaların  ətrafında 
axĢamlar itlərin və çaqqalların səs-küyündən, boğuĢmalarından qulaq tululur, adam 
vahimələnirdi. Hər yerdən laxtalanmıĢ qan və cəsəd iyi gəlirdi»; 
164.
 
DaĢnak lideri Xr.Mikaelyan «Ġnqilabçının düĢüncələri» (Cenevrə, 
1906,  səh.54)  kitabında  yazır:  «Avropa  yox,  qoy  bütün  ermənilər  bilsin  ki,  nə 
qədər ki erməni torpağı tökülən qanla istilənməyib, heç nə əldə edə bilməyəcək»; 
Yenə  orada  -  «Rusiyanın  hər  yanından  erməni  gəncləri  kütləvi  Ģəkildə 
Qafqaza axıĢıb gəlirdilər. Ermənilərin ruh yüksəkliyi səmimiydi. Bütünlüklə onları 
bura  çəkib  gətirən  bir  məqsəd,  bir  istək  vardı  -  «Böyük  Ermənistan»  uğrunda 
döyüĢə atılmaq»; 
165.
 
Erməni  jurnalisti  Robert  Arakelov  «Dağlıq  Qarabağ:  Faciənin 
müqəssirləri məlumdur» (Bakı, «ġərq-qərb», 1991) kitabında istehza ilə yazır: 
«Erməni  qəzet  və  jurnallarında  mən  erməni  xalqının  böyüklüyünü,  onların 
sivilizasiyanın  inkiĢafında,  elm  və  mədəniyyətin  tərəqqisində  müstəsna  rolunu 
eĢitdim,  oxudum.  Bu  qəzet  və  jurnallardan  ilk  dəfə  bildim  ki,  hələ  tarixi  dövrə 
qədər  ulduzlu  səmanın  ilk  atlasını  ermənilər  yaradıblar,  rəngli  televizorların  da 
yaranması bu gün ermənilərin adı ilə bağlıdır, demə, Hind-Avropa dillərinin hamısı 
da erməni dilinin əsasında yaranmıĢdı»; 
Ümumiyyətlə,  Robert  Arakelov  bu  kitabında  erməni  daĢnakları 
tərəfindən  təĢkil  olunmuĢ  «Qarabağ  hərəkatı»nın  fəaliyyətini  beynəlxalq 
hüquqa və ölkələrin konstitusiyalarına zidd, avantürist bir hərəkat adlandırır. 
QonĢu  azərbaycanlılara  qarĢı  düĢmənçilik  toxumu  səpən  Z.Balayanın, 
S.Xanzadyanın,  L.Arutyunyanın  pis  əməllərini  lənətləyir.  Azərbaycanlıların 
doğma  yurd-yuvalarından  zorakılıqla  qovularaq  Ermənistanda  monoetnik 
erməni  dövləti  yaradılması  fikrini  və  bu  prosesin  baĢlanğıcında  Quqark 
rayonunda  100  nəfərdən  artıq  azərbaycanlının  vəhĢicəsinə  qətlə  yetirilməsini 
xəstə  təxəyyülün  məhsulu  hesab  etməklə  soydaĢlarını  ayıqlığa  çağırır. 
R.Arakelov yazır:  «Qarabağa gəlincə, demək lazımdır ki, nə qədər ki bu ərazi hər 
cür  yaramaz  millətçi  ünsürlərdən  təmizlənməmiĢdir,  bu  torpaqlarda  sakitlik 
olmayacaqdır»; 
166.  ABġ-ın  Konnektikut  universitetinin  professoru  Odri  L.Altstadt 
«Mərkəzi  Asiya  icmalı»  jurnalının  1988-ci  il  tarixli  4-cü  sayında  (s.63-78) 
yazır:  «1920-ci  ilin  martında  Anastas  Mikoyan  V.Ġ.Leninə  yazdığı  məruzədə 
ermənilərin  Qarabağın  hər  hansı  bir  hissəsinə  qarĢı  irəli  sürdükləri  iddiaya  qarĢı 
çıxdı.  Mikoyan  təsdiq  etdi  ki,  Qarabağın  Ġrəvanla  heç  bir  bağlılığı  yoxdur,  onu 
Bakıdan ayırmaq olmaz»; 
Yenə  orada  -  «Əslində  Ermənistanda  yaĢayan  azərbaycanlıların  torpağı 
tarixən  onların  öz  qanuni  torpağıdır  və  onlar  ev  sahibi  kimi  öz  «erməni 
qonaqlarına» yaxĢı münasibət göstərmiĢlər»; 

84 
 
167.
 
Erməni  yazıçısı  Karen  Simonyanın  1990-cı  il  iyul  ayının  8-də 
«Azadlıq»  radiostansiyasının  erməni  redaksiyasına  verdiyi  müsahibəsindən: 
«Xülasə,  onu  demək  istəyirəm  ki,  akademik  Aqanbekyanın  ideyaları  erməni 
xalqının  milli  mənafelərinə  daban-dabana  ziddir  və  ermənilərin  qonĢu  xalqlarla 
münasibətlərinin pisləĢməsinə xidmət edir»; 
168.
 
ABġ-ın  Pasadena  Ģəhərində  çıxan  «Masis»  həftəliyi  (1991-ci  il) 
yazır: «Ədalətli və mühüm Arsak məsələsi səhv yollarla və səhv hesablaĢmalarla 
irəli  sürülmüĢdür.  Bu  səhv  siyasətin  günahkarlarından  biri  Zori  Balayan  kimi 
Ģübhəli vətənpərvərdir. O, Arsak problemini qeyri-düzgün stimullaĢdırdıqdan sonra 
indi ağlağan məktublar göndərir, aclıq elan edir və mətbuatı demaqoq məqalələrlə 
doldurur»; 
169.
 
Amerikalı  professor  Devid  Nisman  «Amerikanın  səsi» 
radiostansiyasına  verdiyi  müsahibəsində  deyir:  «Ermənilərin  ərazi  iddialarının 
heç bir əsası yoxdur, çünki ermənilər Qarabağa XIX əsrin əvvəllərində, Rusiya ilə 
Ġran  arasında  Türkmənçay  müqaviləsi  bağlanandan  sonra  köçmüĢlər.  Ermənilərin 
bu regionda  yığcam halda  yaĢamaları isə onlara həmin torpağın iddiasında olmaq 
hüququ vermir»; 
Devid  Nismanın  1989-cu  ildə  «Azadlıq»  radiostansiyasına  verdiyi 
müsahibəsindən:  «Mənim  fikrimcə,  Dağlıq  Qarabağda  gərginliyin  qalmasının 
səbəblərini Bakıda yox, Ġrəvanda axtarmaq lazımdır. Artıq neçə ildir ki, ermənilər 
«Böyük  Ermənistan»  konsepsiyasını  Ermənistan  SSR-nin  rəsmi  təbliğat 
ideologiyasına çevirmiĢdir. Əgər ermənilər bu ideologiyadan imtina etsələr, Dağlıq 
Qarabağda sakitliyin bərpa olunmasına kömək etmiĢ olarlar»; 
170.
 
Konqresmen  Denis  Dikontin:  «...  çalıĢmalıyıq  ki,  Qarabağda  həm 
ermənilərin, həm də azərbaycanlıların hüquqlarına təminat verilsin»; 
171.
 
Senator  Cim  Meybol  özünün  konqresdəki  nitqində  deyir: 
«Konqres  üzvləri  və  Amerika  xalqı  təhrif  olunmuĢ  faktlara  əsaslanan  birtərəfli, 
qərəzli  təbliğata  məruz  qalıblar.  Bu  təbliğat  ermənilərin  türklərə  qarĢı  təĢkil  edib 
həyata keçirdikləri geniĢ tədbirlərin bir qismidir»; 
172.
 
ABġ  Dövlət  Departamentinin  keçmiĢ  SSRĠ-də  millətlərarası 
münasibətlər 
Ģöbəsində 
iĢləmiĢ 
Pol 
Qoqon 
«Amerikanın 
səsi» 
radiostansiyasına  müsahibəsində  demiĢdir:  «Bugünkü  Dağlıq  Qarabağ 
münaqiĢəsi ermənilərin azərbaycanlılara qarĢı ərazi iddiasıdır. Torpağı isə heç bir 
xalq  verməz.  Torpaq  müharibə  ilə  geri  qaytarılmalıdır.  Ancaq  mənim  dərin 
inamıma  görə  bu problemi danıĢıqlar  yolu ilə  həll etmək olar. Bir Ģərtlə  ki,  ərazi 
iddialarına son qoyulsun». 
173.
 
Alman  professoru  Petra  Kapekin  «Azadlıq»  radiostansiyasına 
verdiyi müsahibəsindən: «Əlbəttə, arzu edərdim ki, bu bölgədə sülh olsun, əmin-
amanlıq  olsun.  Sülhə  isə  o  zaman  nail  olmaq  olar  ki,  ərazi  iddialarına  son 
qoyulsun, hər iki xalqın hüquqları qorunsun»; 

85 
 
174.
 
Herodotun  «Tarix»  kitabında  oxuyuruq:  «Ermənilər  «Erməni 
yaylası»  adlanan  (Fərat  çayının  yuxarı  vadisində  -  Ə.Ə.)  sahənin  qərbində 
yaĢayırlar»; 
Yenə  orada  -  «Fərat  çayının  yuxarı  axarındakı  ölkəyə  Ermənistan 
deyirmiĢlər»; 
175.
 
Xaçatur  Abovyan  («Ranı  Armenii»,  Ġrəvan,  1977,  səh.312)  yazır: 
«Qədim  rəvayətə  görə,  Ġncil  cənnəti  Ermənistanın  ərazisindədir.  BaĢlanğıcını 
Ermənistandan alan Dəclə və Fərat çayları da cənnət çaylarıdır»; 
X.Abovyan  Ġrəvan  qalasının  ruslar  tərəfindən  iĢğalı  ilə  bağlı  hədsiz 
sevincini  belə  ifadə  edir:  «Ermənilərdən  ötrü  Ġrəvan  qalasının  süqutu  günaha 
batmıĢ  insan  üçün  cəhənnəmin  tar-mar  olunmasından  da  qiymətli  bir  hadisədir» 
(SeçilmiĢ əsərləri, III cild, Ġrəvan, 1948, səh.256); 
Yenə orada - «Mənə elə bir müasir dil məlum deyil ki, yeni erməni dilinin 
qədim erməni dilindən fərqləndiyi qədər fərqlənsin. Heç bir dil mənim üçün qədim 
erməni dili qədər çətin olmamıĢdır»; 
176.
 
Henrix  Raulikson  yazır:  «Ermənilər  Frikiyadan  gəlmədilər.  Onlar 
tədricən  Frikiyadan  Ģərqdə  yerləĢən  yüksəkliklərə  yiyələnir,  oradan  qədim 
urartuları  sıxıĢdırır,  onların  adına,  dininə,  dilinə  və  rəvayətlərinə  yiyələnib 
özlərinki ilə əvəz edirlər»; 
177.
 
Mixi  yazılarının  nüfuzlu  tədqiqatçısı  Fransua  Lenorman  yazır: 
«Urartu  dili  və  xalqı  ilə  erməni  dili  və  xalqının  heç  bir  qohumluğu  yoxdur. 
Ermənilər Urartuya e.ə. VI əsrdə gəlmiĢlər. Urartulardan bəhs edən mixi yazılar isə 
e.ə.  IX  əsrə  aiddir.  Aydındır  ki,  bu  yazıların  ermənilərdən  bəhs  etdiyini  güman 
edənlər böyük səhvə  yol verirlər, çünki  mixi  yazılar ermənilərin gəliĢindən azı üç 
əsr əvvəl yazılmıĢdır və buna görə də onlardan bəhs edə bilməzdi»; 
178.
 
«Ġstoriya  drevneqo  mira»  (M.,  «ProsveĢeniye»,  1979,  səh.220) 
kitabında oxuyuruq: «Ermənilərin əcdadı Çarox çayı hövzəsindən gəlmiĢlər»; 
179.
 
«Ġstoriya armyanskoqo naroda» (Ġrəvan, 1980, səh.27) kitabından 
oxuyuruq: «Ermənilərin əcdadı balkanlardan gəlmiĢlər»; 
Yenə  orada  -  «Qədim  erməni  tayfaları  Zaqafqaziyada  deyil,  məhz  yuxarı 
Fərat vadisində məskunlaĢmıĢlar»; 
180.
 
V.Qriqoryevin  1833-cü  ildə  Sankt-Peterburqda  nəĢr  edilən 
«Statistiçeskoye opisaniye Naxçıvanskoy provinsii» kitabında yazılır: «1828-ci 
ilin  yanvarında  Ġrandan  Naxçıvan  əyalətinə  2551  erməni  ailəsi  köçürülüb 
məskunlaĢdırılmıĢdır.  Bunlardan  416  ailə  Ģəhərdə,  1869  ailə  Naxçıvan,  260  ailə 
Ordubad nahiyələrində yerləĢdirilmiĢdir»; 
181.
 
Moskvada  nəĢr  olıınan  «Hərbi  tarix»  jurnalında  oxuyuruq: 
«Rusiyanın  Daxili  ĠĢlər  Nazirliyinin  Polis  departamentinin  polkovniki 
öz  hesabatında  Türkiyədən  Cənubi  Qafqaza  yarım  milyon  erməni  köçürüldüyünü 
bildirir»; 

86 
 
182.
 
Ermənistan Mərkəzi Statistika Ġdarəsi tərəfindən 1962-ci ildə nəĢr 
olunmuĢ məlumatda bildirilir: «XIX əsrin əvvəllərində Ġrəvanda yaĢayan 10 min 
əhalinin 7 min nəfəri azərbaycanlılar idi»; 
183.
 
«Böyük  Sovet  Ensiklopediyası»ndan  (birinci  buraxılıĢ,  c.3., 
səh.437)  oxuyuruq:  «DaĢnaklar  1918-ci  ildə  əllərindən  alınmıĢ  Qars  vilayətini, 
Ġrəvan  quberniyasının  bir  hissəsini  müttəfiqlərdən  alaraq  Ermənistanın  ərazisini 
17.500  ingilis  kvadrat  milinə,  əhalisini  1  milyon  510  min  nəfərə  (795.000 
ermənilər,  575.000  azərbaycanlılar,  140.000  baĢqa  millətlər)  çatdırdılar.  Onlar 
bununla  kifayətlənməyib  Gürcüstan  SSR  ərazisinə  daxil  olan  Axalkalaki  və 
Borçalını,  Azərbaycan  SSR  tərkibində  olan  Qarabağ,  Naxçıvan  diyarını  və 
Yelizavetpol  quberniyasının  cənub  hissəsini  tələb  edirdilər.  Bu  əraziləri  zorla 
birləĢdirmək  cəhdi  Zaqafqaziyanın  ingilis  islahı  dövründə  Gürcüstanla  (dekabr 
1918-ci il) müharibəyə və Azərbaycanla uzunmüddətli və qanlı müharibəyə gətirib 
çatdırdı ki, bunun da nəticəsində mübahisəli rayonların əhalisi 10-30% azalmıĢ, bir 
sıra kəndlər, sözün əsl mənasında, yerlə yeksan edilmiĢdir»; 
184.
 
1920-ci  il  sentyabr  ayının  22-də  28-ci  diviziyanın  komandiri 
Nesterovski  XI  Qırmızı  Ordunun  rəisinə  vurduğu  teleqramda  bildirirdi: 
«DaĢnakların  törətdikləri  qırğından  qaçıb  xilas  ola  bilən  qaçqınlar  Naxçıvan 
rayonunda  məskən  salmıĢlar.  Onların  sayı  təqribən  milyona  çatır.  Qaçqınlar  çox 
ağır Ģəraitdədilər, açıq havada Araz sahilində lüt, ac, taqətdən düĢürlər. Qocaların, 
uĢaqların vəziyyəti daha ağırdır»; 
185.
 
1655-ci  ildə  Ġrəvanda  olmuĢ  fransız  səyyahı  Jan  Babtist 
Taverniyen  yazır  (Əsərləri,  I  cild):  «ġəhər  qalasında  yalnız  müsəlmanlar 
(azərbaycanlılar - Ə.Ə.) yaĢayır»; 
186.
 
1673-cü  ildə  Ġrəvanda  olmuĢ  fransız  səyyahı  Jan  ġarden  yazır 
(Əsərləri,  I  cild):  «Ġrəvan  qalasını  özlüyündə  kiçik  bir  Ģəhər  hesab  etmək  olar. 
Qalada 800 ev var. Burada ancaq təmiz qanlı Səfəvilər yaĢayırlar (azərbaycanlılar - 
Ə.Ə.)»; 
187.
 
Fransız  tarixçisi  Jean-Michel  Thibaux  Fransa  parlamentində 
qondarma  erməni  soyqırımının  cinayət  hesab  edilməsi  barədə  qanun 
layihəsinin  müzakirəyə  çıxarılmasına  etiraz  əlaməti  olaraq  yazır:  «Mən  bu 
ucuz siyasətə üsyan edirəm. Belə olan halda Türkiyə də Fransada 1789-cu ildə baĢ 
vermiĢ inqilabda törədilən qətliamın tanınmasını istəyə bilər. Həmin vaxt yüzlərlə 
fransız parça-parça edilib, güllələnib. ĠĢgəncə verilən insanların dərisindən paltarlar 
tikilib,  ölülərin  piylərindən  həbsxana  mətbəxlərində  istifadə  olunub.  Deməli, 
milyonlarla  hindunu  didərgin  etdikləri  üçün  amerikanlar,  Cənubi  Amerikada  yerli 
mədəniyyəti  yox  etdikləri  üçün  ispanlar  ittiham  olunmalıdır.  Bu  Ģərtlərlə  insanlıq 
tarixinə yenidən baxılmalı və heç bir cəmiyyət bundan kənarda qalmamalıdır»; 
188.
 
Ermənistanın  dövlət  xadimi  A.Miyasnikyan  1921-ci  il  noyabr 
ayının  29-da  «Xorhurdain  Hayastan»  qəzetində  «Ermənistanın  Qırmızı 
Ordusu» məqaləsində yazırdı: «DaĢnaklar öz ordularına təlqin edirlər ki, türklərə 

87 
 
nifrət  bəsləyin,  azərbaycanlıları  qırın,  kəndlərinə  od  vurub  yandırın,  əmlaklarını 
talan edin və bu yolla, hər vəchlə çalıĢın xmbabetlik ruhu canlansın»; 
Yenə  orada  -  «DaĢnakların  milli  siyasətlərinin  mahiyyəti  belə  idi: 
Ermənistanı  erməni  olmayanlardan,  ilk  növbədə  nifrət  etdiyiniz  tatarlardan  və 
insana bənzəməyən türklərdən təmizləmək»; 
Yenə  orada  -  «DaĢnak  ordusunun  baĢında  duran  kimlər  idi?  Aram  və 
Rubendən Martiros və Pilosadək nadan, talançı quldur xmbabetlər, bu ordu silahsız 
müsəlmanlara divan tutmaqda, dinc əhalini çapıb-talamaqda məharətli və cəsarətli 
idi»; 
Yenə  orada  -  «DaĢnaklar  türklərə  hücum  etməyi  və  onların  Aralıq 
dənizinədək  torpaqlarını  iĢğal  etməyi  planlaĢdırmıĢdılar.  Sonra  isə  ölkənin 
sərhədlərini geniĢləndirmək, müsəlmanlardan təmizləmək məqsədilə ölkə daxilində 
və  Ermənistanın  hüdudlarından  kənarda  müharibə  aparmaq  hamıya  bəlli  məsələ 
idi. Bu, nasionalizmin ən yüksək həddi və heyvani Ģovinizm idi»; 
Yenə orada - «Ermənistanın qonĢuları ilə qarĢılıqlı münasibətləri haqqında 
yek fikir vardı. Türk düĢmənçiliyi ölçü, hüdud bilmirdi»; 
Yenə orada - «MenĢevik Gürcüstanı azad və «müstəqil» Ģəkildə erməniləri 
təqib  edirdi.  DaĢnak  Ermənistanı  isə  «müstəqil»  Ģəkildə  və  cəzasızlıq  Ģəraitində 
müsəlmanları doğrayırdı»; 
189.
 
SSRĠ  prokurorluğunun  baĢ  istintaq  idarəsi  rəisinin  birinci 
müavini  V.T.Ġlyuxin  öz  müsahibəsində  Qarabağ  hərəkatının  tarixi  haqqında 
deyir: «Biz «Qarabağ komitəsi»nin istintaqı ilə çox dərindən məĢğul olmuĢuq. Bu 
məlum komitənin fəaliyyəti əvvəllər çoxlarının baĢa düĢdüyü kimi heç də günahsız 
deyildir.  «Qarabağ  hərəkatı»  bəzilərinin  iddia  etdiyi  kimi  yenidənqurmanın  da 
yetirməsi deyildir. Bu hərəkat 40-50-ci illərdən mövcuddur»; 
190.
 
Ermənistan  SSR  DĠN-nin  birinci  müavini  V.Yerin  SĠTA-nın 
müxbirinə  müsahibəsində  demiĢdir  («Pravda»  qəzeti,  18.XII.1988-ci  il): 
«DQMV  ətrafında  törədilən fitnəkarlıqları nə  «qaraköynəklər»,  nə  «ağköynəklər» 
və nə də «saqqallılar» törətmiĢlər. Onlar ancaq «Qarabağ komitəsi»nin 10-12 nəfər 
ideoloqunun iradəsinin kor-koranə icraçılarıdır»; 
191.
 
Bonn  Universitetinin  professoru  xanım  Yeva  Mariya  Auxun 
etirafı:  «Biz  daĢnak  terroru  haqqında  çox  eĢitmiĢik.  Amma  bu  gün  ilk 
dəfə olaraq bu barədə faktları təsdiqləyən konkret sənədlərlə tanıĢ oluruq»; 
192.
 
Böyük Britaniyanın Avropada dövlət naziri, Xarici ĠĢlər və Birlik 
məsələsi idarəsinin rəhbəri Cef Qunun ölkə parlamentinin 4 oktyabr 2006-cı il 
tarixli  yığıncağındakı  çıxıĢından:  «Biz  tərkibinə  Dağlıq  Qarabağ  da  daxil 
olmaqla Azərbaycanın müstəqilliyini və ərazi bütövlüyünü tanıyırıq»; 
193.
 
Erməni  yazıçısı  Sero  Xanzadyanın  «Qovorite,  qorı  Armenii» 
(Ġrəvan, 1987, səh.79) kitabında oxuyuruq: «Trabzon ən cənub rus limanı, Fərat 
çayı isə Rusiyanın, ancaq Rusiyanın sərhədi olmalıdır»; 

88 
 
Yenə  orada  (səh.49)  -  «Rusların  sırasında  erməni  könüllü  dəstələri  var  və 
fədakarcasına, cəsarətlə döyüĢürlər - axı, bu da xeyli gücdür»; 
Yenə orada (səh.78) - «Müdafiə nazirliyi dəftərxanasının verdiyi məlumata 
görə,  hal-hazırda  rus  ordusunda  300.000  erməni  generalı,  zabiti,  əsgəri  xidmət 
edir»; 
Yenə orada (səh.266-267)  - «Trabzondakı rus ordusunun  tərkibində çoxlu 
sayda erməni əsgər və zabitləri var. Onların sayı 250.000-dən çoxdur»; 
Sero  Xanzadyan:  «Erməni  yenidən  o  kəndlərə  (Ordubadın  kəndləri) 
qayıtmalıdır. Ġlk addım çətin olur. HəmiĢə bayraqdar olmaq gərəkdir»; 
194.
 
BMT Tġ-nın 30 aprel 1993-cü il tarixli 822 saylı qətnaməsinin 1-ci 
bəndindən  çıxarıĢ:  «AtəĢin  qəti  Ģəkildə  dayandırılması,  habelə,  bütün  iĢğalçı 
qüvvələrin  Kəlbəcər  rayonundan  və  Azərbaycanın  bu  yaxınlarda  iĢğal  olunmuĢ 
digər  rayonlarından  çıxarılması  məqsədilə  bütün    hərbi    əməliyyatların  və 
düĢmənçilik hərəkətlərinin  dərhal dayandırılmasını tələb edir»; 
195.
 
BMT Tġ-nın 29 iyul 1993-cü il tarixli 853 saylı qətnaməsinin 3-cü 
bəndindən 
çıxarıĢ: 
«Bütün 
hərbi 
əməliyyatların 
təxirə 
salınmadan 
dayandırılmasını  və  münaqiĢədə  iĢtirak  edən  iĢğal  qüvvələrinin  Azərbaycan 
Respublikasının Ağdam rayonundan və bu yaxınlarda iĢğal olunmuĢ  bütün digər 
rayonlardan dərhal, tamamilə və qeyd-Ģərtsiz çıxarılmasını tələb edir»;  
196.
 
BMT Tġ-nın 14 oktyabr 1993-cü il tarixli 874 saylı qətnaməsində 
oxuyuruq: «Tġ 822 və 853 saylı qətnamələrini təsdiq edərək, iĢğalçı qüvvələrin bu 
yaxınlarda  iĢğal  edilmiĢ  ərazilərdən  çıxarılmasına  dair  təxirəsalınmaz  tədbirləri 
dərhal həyata keçirməyə çağırır»; 
197.
 
BMT Tġ-nın 12 noyabr 1993-cü il tarixli 884 saylı qətnaməsindən: 
«Hərbi  əməliyyatların  dərhal  dayandırılmasını;  iĢğal  qüvvələrinin  Zəngilan 
rayonundan və Horadiz qəsəbəsindən, həmçinin Azərbaycanın  zəbt  edilmiĢ  digər 
rayonlarından birtərəfli qaydada çıxarılmasını tələb edir»; 
198.
 
25  yanvar  2005-ci  il  tarixli  sessiyasının  qətnaməsiylə  Aġ  PA 
«Ermənistanı təcavüzkar, Dağlıq Qarabağın qanunsuz rejimini isə separatçı qurum 
kimi tanımıĢdır»; 
199.
 
 Ġngiltərəli  deputat  David  Atkinsonun  Aġ  PA-nın  sessiyasındakı 
məruzəsindən: «SSRĠ-nin süqutundan sonra DQ erməniləri Azərbaycan ərazisində 
yeni  bir  «dövlət»  yaratmaq  iddiasına  düĢmüĢ  və  beləliklə,  iki  dövlət  arasında 
(Ermənistanla Azərbaycan - Ə.Ə.) münaqiĢəyə səbəb olmuĢlar». 
David  Atkinsonun  Bi-Bi-Si-yə  müsahibəsindən:  «...millətlərin  öz 
hüquqlarını təyin etməsi prinsipi DQ barəsində tətbiq oluna bilməz»; 
200.
 
Alman  tarixçisi  Müller:  «...erməni  tarixçiləri  Ermənistan  tarixini 
yazmağa baĢlayanda tarixçi olduqlarını unudaraq erməni kimi yazırlar»; 
201.
 
BMT  BaĢ  katibinin  dövlət  daxilində  baĢqa  yerə  köçürülmüĢ 
Ģəxslər  üzrə  nümayəndəsi  F.Denq  «Daimi  yaĢayıĢ  yerinin  dəyiĢdirilməsi 
təcrübəsinin təhlili. Azərbaycan»  mənzərəsində yazır:  «Həm  Azərbaycan, həm 

89 
 
də  Ermənistan  iddia  edir  ki,  onları  Dağlıq  Qarabağla  çoxəsrlik  tellər  bağlayır. 
Lakin    indiki    münaqiĢənin    mənbəyi  XX  yüzilliyin  əvvəllərində  meydana 
çıxmıĢdır.  Oktyabr  inqilabından  sonra  yeni  müstəqil  dövlətlərə  çevrilən 
Azərbaycan  və  Ermənistan  Dağlıq  Qarabağ  ərazisi  uğrunda  mübarizə  aparırdılar. 
1919-cu  il  Paris  sülh  konfransı  Azərbaycanın  bu  əraziyə  olan  iddiasını  tanıdı. 
Azərbaycan  və  Ermənistanın  Sovet  Ġttifaqı  tərkibinə  daxil  edilməsindən  sonra 
Dağlıq Qarabağa dair bu mövqe təsbit olundu, amma o halda ki, Azərbaycanı onun 
qərb rayonu ilə - Naxçıvanla birləĢdirən Zəngəzur rayonu Ermənistana verildi»; 
202.
 
1920-ci  ilin  iyun  ayında  Q.K.Orcenikidzenin  RSFSR  Xalq  Xarici 
ĠĢlər  komissarı  G.V.Çiçerinə  vurduğu  teleqramdan  (Sov.ĠKP  MK  yanında 
MLĠ AFPA, fond 85, siyahı 13, qovluq 32, vərəq 3): «Qarabağda və Zəngəzurda 
sovet  hakimiyyəti  elan  edilmiĢdi  və  yuxarıda  adları  çəkilən  ərazilər  özlərini 
Azərbaycan Sovet Respublikasının bir hissəsi hesab edirlər»; 
203.
 
«Ġstoriçeskiye  zapiski»  jurnalında  oxuyuruq  (c.2,  M.,1938,  s.80): 
«DaĢnaksutyunun  30  aylıq  ağalığı  dövründə  azərbaycanlı  əhalinin  əlində  olan 
torpağın 60%-i müsadirə edilmiĢdir»; 
204.
 
ġimali  Qafqaz  mənĢəli,  Rusiya  parlamentinin  liderlərindən  biri 
Ramazan  Abdulatipovun  çıxıĢından:  «Bu  gün  hər  hansı  erməni  lideri  desə  ki, 
azərbaycanlılar bizə düĢmən deyillər, dostdurlar, ola bilsin ki, onu lap sabah məhv 
edəcəklər.  Niyə?  Ona  görə  ki,  o  özü  milli  prinsipləri  çox  yüksək  pilləyə  çatdırıb, 
milləti  psixoz  vəziyyətinə  gətirib  çıxarıbdır.  Gizli  atəĢ  vaxt  etibarı  ilə  öz  xalqını 
müharibə və qisas bayrağı altına çağırmıĢ lider əleyhinə iĢləyəcəkdir»; 
205.
 
Rus  yazıçısı  Andrey  Bitov  özünün  «Uroki  Armenii»  əsərində 
erməni  dostunun  psixologiyasını  istehzalı,  ironiyalı  Ģəkildə  göstərir:  «Bundan 
sonra o mənimlə belə danıĢmağa baĢladı: 
Gördü qarpız aparırlar... 
-
 
Bu, erməni qarpızıdır, - dedi.  
Qoduğu gördü... 
-
 
Bu, erməni eĢĢəyidir, dedi. 
-
 
Bu, çox kök erməni qadınıdır. Bu isə erməni pivəsidir. Pivə istəyirsən? 
Bu adi erməni taksisidir. Minmək istəyirsən? 
Əvvəlcə gülümsündüm. Sonra mənim üçün asan oldu: mən bilirdim ki, bu, 
erməni hasarı olacaq, bu, erməni dirəyidir, bu isə adi erməni milis nəfəridir, o necə 
də bundan bezikmir?»; 
206.
 
Bir  il  Ermənistanda  olmuĢ  dallaslı  jurnalist  Canin  Frend  Nyu-
Yorkda çıxan «Biznes yi» həftəlik jurnalında dərc olunmuĢ  «Batmaqda olan 
ölkəni  tərk  edərkən»  adlı  məqaləsində  yazır:  «Belə  nəticə  çıxarmaq  olar  ki, 
Ermənistan heç vaxt imkana malik olmayıbdır. Kütləvi mühacirət hətta müstəqillik 
əldə  edilməzdən  əvvəl,  1988-ci  ildəki  viranedici  zəlzələdən  dərhal  sonra 
baĢlamıĢdır. DöyüĢ əməliyyatları baĢlandıqdan sonra çoxları orduya çağırılmaqdan 

90 
 
yayınmaq üçün ölkəni tərk etmiĢdi...həkimlər mehmanxana və restoranlarda qapıçı, 
universitet müəllimləri həftədə 5 dollara ofislərdə süpürgəçi iĢləyirlər»; 
Yenə  orada  -  «27  yaĢlı  Ġrəvan  ermənisi  Anahit  Gülbudaqyan  deyir: 
«Müharibənin  nəfəsi  duyulur.  Əgər  müharibə  yenidən  baĢlasa,  az  sayda 
çağırıĢçıları  olan  Ermənistan  müharibəni  uduza  bilər.  Biz  daha  çox  torpaq  əldə 
etmək istəyirik. Amma indi bütün torpaqlarımız boĢ qalmıĢdır»; 
207.
 
MəĢhur tarixçi alim Maqda Neyman yazır: «Tarixi ədalətsizliyə yol 
verən Türkmənçay müqaviləsindən (10 fevral 1828-ci il) dərhal sonra Azərbaycana 
Ġrandan 40.000 erməni, 1829-cu ildə isə Türkiyədən 90.000 erməni köçürülmüĢdür. 
(Ümumiyyətlə,  1828-1896-cı  illərdə  Ġrandan  və  Türkiyədən  1.200.000  erməni 
köçürülmüĢdür  ki,  onun  da  985.460  nəfəri  indiki  Ermənistanda,  qalanları  isə 
Qarabağda və Gəncə quberniyasının ərazilərində yerləĢdirilmiĢdir - Ə.Ə.)»; 
208.
 
Y.Rathauzer  1929-cu  ildə  nəĢr  etdirdiyi  «ġura  Azərbaycanı 
uğrunda»  kitabında  (səh.63)  yazır:   «Türkiyə  ərazisindən  geri çəkilərkən 250 
minlik bu qaniçici ordu (erməni könüllüləri - Ə.Ə.) yol boyu silahsız və günahsız 
müsəlmanları  qırmağa,  ata-baba  yurdlarından  didərgin  salmağa,  sözün  geniĢ 
mənasında fiziki və mənəvi soyqırımına məruz qoymağa giriĢdi. Türk kəndlərinin 
qanı eləcə sel kimi axmağa baĢladı. Yüzlərcə kənd darmadağın edilib yer üzündən 
götürüldü.  On  minlərcə  qaçqın  yeməksiz,  yersiz  və  yurdsuz  qalıb  məhv  olurdu. 
DaĢnak  diplomatları  sülh  və  dostluq  barəsində  təntənəli  nitqlər  söyləyirdilər. 
Qəzalarda isə topların səsi kəsilməyir, mənasız qırğın nəhayət bulmayırdı»; 
209.
 
Ermənistan  EA-nın  müxbir  üzvü  A.Qazaryanın  1988-ci  il  noyabr 
ayının 4-də Ġrəvanda keçirilən mitinqdəki çıxıĢından: «Bu onilliklər ərzində ilk 
dəfədir  ki,  Ermənistanı  təmizləmək  üçün  nadir  imkan  verilmiĢdir.  Mən  bunu  on 
ayda apardığımız mübarizənin ən böyük nailiyyəti hesab edirəm»; 
210.
 
1989-cu  ilin  mart  ayında  daĢnakların  cəllad  generalı,  türk 
qaniçəni  Q.Nijdenin  Qafanda  heykəli  qoyularkən,  abidənin  açılıĢında  rayon 



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   36


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə