Əlisahib ƏROĞUL


Partiya  Komitəsinin  birinci  katibi  Mkrtıçyanın  çıxıĢından



Yüklə 3.17 Mb.
Pdf просмотр
səhifə8/36
tarix23.12.2016
ölçüsü3.17 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   36
Partiya  Komitəsinin  birinci  katibi  Mkrtıçyanın  çıxıĢından:  «Siz  çox  zəhmət 
çəkdiniz, lakin respublikanı türklərdən təmizləyə bilmədiniz. Sizin böyük arzunuzu 
biz - nəvələriniz yerinə yetirdi. Ġndi Ermənistanda heç bir türk qalmayıb»; 
211.
 
Qnçakçılar «Yeridasard Hayastan» qəzetində yazırlar: «BirləĢmiĢ 
azad  Ermənistan  terminini  biz  1916-cı  ildən  sonra  iĢlətməyə  baĢlasaq  da,  çoxdan 
dəstəklədiyimiz  tarixi  tezisdən  heç  vaxt  yan  keçməmiĢ  və  həmiĢə  Ermənistan 
dedikdə  təkcə  onun  əzəli  məkanı  olmuĢ  Türkiyə  Ermənistanını  deyil,  bütövlükdə 
tarixi Ermənistanı, yəni Rusiya, Türkiyə və Ġran Ermənistanını nəzərdə tutmuĢuq» 
(A.F.Miyasnikyan, SeçilmiĢ əsərləri, Ġrəvan, 1965, səh.643); 
212.
 
DaĢnak  lideri  M.Bardanyan  1927-ci  ildə  nəĢr  etdirdiyi  «Simon 
Zavaryan»  adlı  monoqrafiyasında  (səh.18)  yazır:  «Ġnqilabi  gücə  malik  bu 
partiyaya  (DaĢnaksutyun  -  Ə.Ə.)  Türkiyə  Ermənistanında  həmiĢə  narazılıq  və 
savaĢ, qarıĢıqlıq və xaos olması gərək idi. Bu, Rusiyanın iĢə qarıĢmasına, ya da bu 
əraziləri zəbt etməsinə Ģərait yaradırdı»; 

91 
 
213.
 
Akademik  AĢot  Havhannisyan:  «Erməni  məsələsi»  Avropa  siyasəti 
üçün xüsusilə iri miqyaslı müharibələr zamanı aktuallaĢırdı»; 
214.
 
Erməni  tarixçisi  H.Pastermaçanyan  yazır:  «E.ə.  VII-VI  əsrlərdə 
meydana  gələn  Hind-Avropa  xalqı  olan  haykların  gəliĢindən  qabaq,  indi 
Ermənistan  adlanan  ərazidə  Urartu  mənĢəli  Koldis  və  ya  Xaldes  xalqı  yaĢayırdı. 
Onların ölkəsi Urartu adlanırdı»; 
215.
 
Ġlk  erməni  partiyalarından  olan  Armenakanı  yaradan 
M.Portakalyan  1885-ci  ildə  nəĢrinə  baĢladığı  «Armeniya»  qəzetində  yazırdı: 
«Qan tökmədən azadlığa nail olmaq mümkün deyil»; 
216.
 
V.Nazardsaryan  yazırdı  («Ġdeoloqların  ruhu»,  Qahirə,  1915, 
səh.119):  «Söhbət  yaĢamaq  hüququndan  deyil,  ölüm  daxilindəki  azadlıqdan 
gedir»; 
«BolĢevizm və DaĢnaksutyun» əsərində (səh.103) yazır: «Erməni torpağı 
gərək  öz  əhalisi  ilə  erməni  olsun,  öz  dili  ilə  erməni  olsun,  indisi  və  əbədiyyətə 
çalan gələcəyi ilə, öz ruhu və gücü ilə, öz idealı və ölməzliyə can atan xəyalları ilə 
erməni olsun»; 
217.
 
1913-cü  ildə  fransız  Jorj  Klemanson  yazırdı:  «Erməni  islahatları. 
Bu, qədim bayatıdır. Ġngiltərədə çoxlu komitələr təĢkil etdilər. Oradan Ermənistana 
nitqlər  sel  kimi  axırdı.  Fransada  biz bununla  bağlı  saysız-hesabsız  məqalələr  dərc 
etdik. Hər kəs belə düĢünməkdə sərbəst idi ki, qırğınlara o zaman son qoyulacaq ki, 
qırmağa adam qalmasın»; 
218.
 
Erməni  tarixçisi  Con  Girokosyan:  «Qısacası,  «erməni  məsələsi» 
Avropa  imperialistləri  üçün  elə  bir  qapı  idi  ki,  Osmanlı  imperiyasının  daxili 
iĢlərinə qarıĢmaqdan ötrü istədikləri vaxt onu açırdılar (Birinci Dünya müharibəsi, 
Ġrəvan, 1967, səh.129)»; 
219.
 
Almaniya  Texniki  ƏməkdaĢlıq  Cəmiyyətinin  eksperti  Vilhelm 
German:  «Əgər  Rusiya  Ermənistanla  mövcud  olan  hərbi  müttəfiqliyə  son  qoysa, 
məsələnin  sülh  yolu  ilə  həll  olunması  naminə  bu  müttəfiqliyi  aradan  qaldırsa, 
Dağlıq Qarabağ məsələsi hamının marağında olacaq»; 
220.
 
Loyd Corc:  «Böyük Ermənistan dövləti yaradılmasının məsuliyyətini 
mən  öz  üzərimə  götürə  bilmərəm...  ġəxsən  mən  bu  fikirdəyəm  ki,  Böyük 
Ermənistan yaradılması Hindistanda və bütün dünyada arzuolunmaz əhvali-ruhiyyə 
doğura bilər»; 
221.
 
Erməni  tarixçisi  V.Parsamyan  1977-ci  ildə  Ġrəvanın  «Hayastan» 
nəĢriyyatında çap olunmuĢ «Erməni xalqının tarixi» kitabında yazır: «1828-ci 
il mart ayının 20-də Nikolay müqaviləni təsdiq etdi. Mart ayının 21-də isə erməni 
vilayətinin 
yaranması  haqqında  qərar  imzalandı.  1829-1830-cu  illərdə 
Ərzurumdan, Qarsdan, Bəyaziddən Zaqafqaziyaya 90 mindən çox erməni köçdü»; 
222.
 
28  noyabr  1988-ci  il  tarixdə  milis  cildinə  girmiĢ  daĢnak 
terrorçuları  tərəfindən  xüsusi  amansızlıqla  qətlə  yetirilən  Zəngibasarın 
QaraqıĢlaq  kənd  sakini  MüĢviq  Tağıyevin  əmlakını  Azərbaycana  gətirərkən 

92 
 
terror  aktının  və  talançılığın  Ģahidi  olmuĢ  kuybıĢevli  sürücü  Kalyakinin 
izahatından: «Məni maĢının yanına gətirəndə təhnədəki yükü boĢaldıb qurtarmaq 
üzrə idilər. Bir Ģeydən dördü-beĢi yapıĢıb, hərəsi bir yana dartırdı. Gözüm MüĢviqi 
axtarırdı, yox idi. Serjant gördü narahatam, dedi: «Onu görsən tanıyarsan?» Qəribə 
məntiq  idi.  Öldürməkləri  heç  ağlıma  gəlmirdi.  Axı,  nə  üçün  də  günahsız  adamı 
öldürsünlər? Kənarda çuxura atılmıĢ meyiti görəndə tam aydın oldu ki, baĢqa yerdə 
yox,  Ermənistanda  zorakılıqdır,  istənilən  vaxt,  istədiyin  adamı,  ancaq  qeyri 
millətdən  olanı  daha  asan  öldürtnək  olur.  Onlar  çox  vəhĢi,  insanlıqdan  kənarda 
qalmıĢ  xalqdılar.  Ona  görə  belə  deyirəm  ki,  ölümün  də  təhri  var.  Gözümün 
qarĢısında  adam  öldürdülər.  Bu  cür  ölümü  faĢistlər  etməmiĢdilər.  Doğrudan  da 
meyiti  tanımaq  olmurdu.  Kəlləsi  ortadan  iki  bölünmüĢdü.  Yanımda  bir  vedrə 
benzin  gətirib  üstünə  tökdülər.  Od  vurmaq  istəyəndə  qoymadım.  Yalvardım  ki, 
meyiti yandırmasınlar. Sahibinə nə cavab verəcəyəm? «Türkə rəhmin gəlir?» deyib 
mənim üstümə düĢdülər. ġahid olmayım deyə məni də öldürəcəydilər. Yox, Allah 
var, həmin an mənim Allahım harayıma çatdı. QarĢı tərəfdən iki hərbi maĢın gəldi, 
məni onların  əlindən alıb buraxdılar. Gedərkən  hərbçilərə yalvardım ki, MüĢviqin 
meyitini orada qoymasınlar, götürüb özləri ilə aparsınlar»; 
223.
 
Ermənilərin  erməni  tarixinin  atası  adlandırdıqları  Leo  1934-cü 
ildə  Parisdə  çap  etdirdiyi  «Türkiyə  ermənilərinin  inqilabi  ideologiyası» 
kitabında  yazır:  «Roma  ordusu  gözlənilmədən  hücum  edib  Ģəhər  və  kəndləri 
dağıtdı. Tiqranın padĢahlığına son qoydu. M.ö. 387-ci ildə Roma ilə Ġran arasında 
erməni torpağı iki yerə bölündü. Fərat çayının sol sahili Van, Qars, Bitlis Romaya 
keçdi, sağ sahili Ġrana qaldı»; 
Yenə  orada  -  «1890-cı  il  iyunun  18-də  Ərzurumda  türk  əsgərləri  ilə  yerli 
ermənilər  arasında  ilk  toqquĢma  baĢ  verdi.  ĠğtiĢaĢı  «Vətəni  müdafiə»  adlı  erməni 
təĢkilatı  salmıĢdı.
 
Əlbəttə,  bu,  dəlicəsinə  törədilmiĢ,  təsəvvürə  gəlməyən  bir 
xəyanət,  bir  fitnə  idi.  Bu  cəhdin  nə  qədər  ağır  nəticə  verəcəyini  fitnəkarlar 
əvvəlcədən bilirdilər»; 
Tarixçi  1990-cı  il  iyulun  15-də  Qnçaq  partiyasının  tapĢırığı  ilə 
Cangülyan  tərəfindən  Ġstanbulun  Qum-Qapı  məhəlləsində  törədilən  iğtiĢaĢ 
haqqında  yazır:  «Bütöv  bir  xalqın  taleyini  belələrinə  tapĢırmaq  gerçəkdən 
bədbəxtlikdir.  Hadisənin  baĢ  verdiyi  o  adi  gün  sonradan  müsibətlər  üzünə  geniĢ 
qapı açdı...»; 
Yenə  orada  -  «Erməni  xalqı  üçün  nə  daimi  dost,  nə  də  daimi  düĢmən 
yoxdur. Onlar üçün ancaq mənafe var»; 
Leo «Erməni tarixi» kitabında yazırdı: «Erməni məsələsi»ni San-Stefano 
saziĢinin ilk günlərindəcə Türkiyənin təhkimçi kəndlilərinin naləsi, qanı və gözyaĢı 
kimi Avropanın xarici iĢlər nazirliklərinin bərli-bəzəkli otaqlarında tacir laqeydliyi 
ilə satırdılar»; 
224.
 
Beynəlxalq  dərəcəli  avantürist  ləqəbi  kimi  ad  qazanmıĢ, 
Hindistandan  vurub  Bavariyadan  baĢ  çıxaran  erməni  Ġsrail  Orinin 

93 
 
XVIII  əsrin  baĢlanğıcında  I  Pyotra  yazdığı  məktublarından  sətirlər:  «Ġrəvan 
Ģəhərində iranlılar ermənilərə zülm edirlər. Ermənilər də yığıĢıb məsləhətləĢmiĢ və 
qərara  gəlmiĢlər  ki,  bu  zülmdən  xilas  olmaq  üçün  imperator  həzrətləri,  Ģəxsən 
cənablarınıza müraciət etsinlər»; 
Yenə orada  -  «Rus qoĢunları Cənubi Qafqaza daxil olandan sonra, güman 
ki,  türklər  savaĢa  baĢlaya  bilərlər.  Lakin  bunun  faydası  yoxdur.  Müharibə  onlara 
heç  nə  verməyəcək,  çünki  burada  tutulmalı  yeganə  bir  Ģəhər  varsa,  Ġrəvan 
Ģəhəridir»; 
Yenə orada - «Ġrəvan daĢla tikilən qaladır, buna baxmayaraq rus qoĢunları 
onu  hətta  müqavimətə  rast  gəlmədən  də  ala  bilər.  Qalada  bomba,  barıt  yoxdur. 
Barıt və digər hərbi sursat ermənilərin əlindədir. Qalanın iki qapısı var, hərəsini bir 
keĢikçi  mühafizə  edir.  Yerli  ermənilər  darvazaları  asanlıqla  aça  bilər  və  rus 
qoĢununun daxil olmasını təĢkil edərlər»; 
225.
 
Arxiyepiskop  Minas  Pərvazyan  22  sentyabr  1722-ci  ildə  I  Pyotra 
yazdığı  məktubda  göstərirdi:  «Hazırda  ermənilərin  40.000  nəfərdən  ibarət  bir 
ordusu  var.  Ġmperator  ordusunun  yaxınlaĢdığını  görən  kimi  40.000  nəfərlik  bir 
ordu da səfərbər etməyə imkanımız var». 
Ġki  ay  sonra  daha  həyəcanla  yazır:  «20-30  minlik  imperator  qoĢunu 
tezliklə  ġamaxıya  çatmasa  biz  batar-qırılarıq,  türklər  Ġrəvanı  tutarlar.  Ġrəvan  Ġran 
torpaqlarının  açarıdır.  Məqsədimiz  Ġrəvana  sahib  olmaqdır.  Ġrəvanı  ələ  keçirə 
bilsək, türklər və iranlılar daha bizə heç nə edə bilməzlər»; 
226.
 
Məlik  Abraham  baĢda  olmaqla  bir  qrup  Ġrəvan  ermənisi 
Ģirnikdirmək  üçün  çar  generalı  Sisianova  yazırdılar:  «Ġrəvanda  çox 
az döyüĢçü var. Cəmi 3000 nəfərdi. Qaladakı tatarlarla, qaladan kənarda olan əhali 
ilə danıĢmıĢıq, söz veriblər, sizin ordu Ġrəvana gəlsə, hamısı təslim olacaq, çətinlik 
çəkmədən qalanı alıb Ģəhərə və xanlığa sahib ola bilərsiniz»; 
227.
 
Türkiyədə olmuĢ çar üsuli-idarəsi müĢaviri Qryaznov 1896-cı ildə 
nəĢr  etdirdiyi  «Türkiyədə  ermənilərin  vəziyyəti»  əsərində  (səh.69)  yazır: 
«YaxĢı torpaqları yalnız ermənilər becərirdilər, sənaye və ticarətlə məĢğul olanlar 
da  ancaq  onlar  idi.  Türklər  və  kürdlər  qismən  ermənilərin  hesabına  yaĢasalar  da, 
bunun  əvəzinə  əkinçiliyin,  sənayenin  və  ticarətin  qazancını  bu  bacarıqlı  və  eyni 
zamanda  çox  fəndgir  bir  xalqa  verirdilər.  Kim  Asiya  Türkiyəsi  ermənilərinin 
vəziyyəti ilə tanıĢdırsa, hökmən bunu etiraf etməlidir ki, Bason, AlaĢkert, Xarbert 
torpaqları, Murad çayı və Van gölü sahillərinin ən bərəkətli torpaqları ermənilərin 
əlindədir.  Türkiyədə  gəzib-dolaĢdığım  dörd  ildə  Rusiyanın  Ģimalındakı  rus 
kəndlərində camaata çoxdan bəlli olan yoxsulluğu mən Türkiyə ermənilərində görə 
bilmədim.  Türkiyədəki  erməni  kəndlərinin  çoxunda  olan  taxılın  və  mal-qaranın 
say-hesabını rus kəndliləri heç təsəvvürə belə gətirə bilməzlər»; 
228.
 
Peterburqda  çıxan  «Qolos»  qəzetində  dərc  olunmuĢ  bir  yazıda 
deyilir  (Qryaznovun  «Türkiyədə  ermənilərin  vəziyyəti»  kitabının  109-cu 
səhifəsi):  «Ərzurum  vilayətinin  ermənilərinin  soyuq  və  odlu  silah  ehtiyatları 

94 
 
kifayət  qədərdir,  bu  səbəbdən  də  onlar  indi  türklərə  qarĢı  tamamilə  baĢqa 
münasibətdədilər. Mənə dedilər ki, ermənilər silahlı cəmiyyətlər təĢkil ediblər. Bu 
cəmiyyətlər hadisələrin gediĢini diqqətlə izləyir. Lazım gələn kimi öz köməklərini 
göstərməyə hazırdılar»; 
229.
 
Türkiyədəki  rus  səfirliyinin  nümayəndəsi  podpolkovnik  Tomilov 
1904-cü  ildə  yazdığı  hesabatda  göstərir:  «...qırğınları  erməni  inqilabçıları  təĢkil 
edirlər.  Onlar  baĢıpozuqluqlar  salmaqla,  hətta  öz  can  qardaĢlarının  qanı  bahasına 
xristianları  üsyana  təhrik  edir  və  bu  yolla  Avropa  dövlətlərinin  diqqətini  erməni 
məsələsinin  həllinə  yönəltmək  istəyirdilər.  Bu  yolla  muxtariyyət  əldə  etməyə  can 
alırdılar»; 
230.
 
Rusiya Xarici ĠĢlər Nazirliyinin fiziki coğrafiya müəllimi Vasilyev 
adıyla Türkiyəyə göndərdiyi polkovnik Putyata Sasun iğtiĢaĢının səbəbini belə 
Ģərh  edir:  «Sasun  əhvalatında  diqqəti  cəlb  edən  fakt  budur  ki,  hadisələrə  səbəb, 
məlum  olduğu  kimi,  erməni  təĢviqatçıları  olub.  Onlar  öz  təxribatçı  dəstələrinin 
vasitəsi ilə  kürd əhalisini ədavət salmağa  məcbur ediblər ki, həm  kürdlər, həm də 
türk  hökuməti  sərt  tədbirlərə  əl  atsın  və  beləliklə,  Avropa  dövlətlərinin  diqqəti 
erməni məsələsinin həllinə yönəldilsin»; 
Yenə  orada  -  «Ermənilər  müstəqil  padĢahlıq  yaratmaq  istəyirlər.  Erməni 
qırğınlarına da məhz bu baxımdan bəraət qazandırırlar»; 
231.
 
1843-cü  ildə  Ġrəvana  gələn  alman  səyyahı  Moris  Vaqner  yazırdı: 
«Rusiya  öz  ikibaĢlı  qartalını  Ġrəvan  çuxurunadək  çatdırdığı  gündən,  öz  eybəcər, 
zəhlətökən maks (rüsum) siyasətini Cənubi Qafqaz quberniyalarına yaydığı andan 
bu  ölkədə  əvvəllər  çiçəklənmə  həddinə  çatmıĢ  ticarət  birdəfəlik  soldu,  pozuldu. 
Ġran-Gürcüstan yolunun tən ortasında olduğundan Ġrəvanın dükan və karvansaraları 
aĢıb-daĢmaqdaydı. Ġndi bomboĢ qalmıĢ o dükanlar, o karvansaraların həyətində bir 
vaxtlar atlar kiĢnəyər, ağır yükləri altında dəvələr mələĢərdi»; 
232.
 
«Erməni  xalqının  tarixi»  kitabında  (I  c,  səh.  96)  oxuyuruq: 
«BəĢərin beĢiyi, ilk vətəni Ermənistandır. Ən qədim xalq erməni xalqıdır, ən qədim 
dil erməni dilidir»; 
233.
 
Dinisi:  «Xəzərsahili  xalqlar  -  hunlar,  albanlar,  kaduslar,  mordovlar 
sırasında erməni adına rast gəlmədim»; 
234.
 
Strabon:  «Erməni çarları qonĢu xalqların xeyli torpağını iĢğal etsələr 
də, orada davam gətirə bilməmiĢlər»; 
235.
 
H.Pastermaçyan:  «Ermənilər  friqlərlə  birlikdə  qərbdən  e.ə.  VII-VI 
əsrlərdə Ģərqə gəlmiĢlər»; 
Yenə orada: - «Atam Azərbaycan türklərinə qarĢı qılıncla vuruĢurdu. Mən 
də bu vuruĢu qələmlə davam etdirirəm»; 
236.
 
R.Hovannisyan:  «Ermənilər  iĢğalçılar  kimi  gəlmiĢ  və  yerli  əhalini 
iĢğal altına almıĢlar»; 
237.
 
R.Kuriyan: «Nəhayət, ermənilər isveçlərdən gəliblər»; 

95 
 
238.
 
Erməni  jurnalisti  Levon  Dabbağyan  yazır:  «...ermənilər  indiki 
dövrdə  milli  varlıqlarına  görə  həqiqətən  səlcuq  və  osmanlı  türklərinə 
borcludurlar.  Bizansların  və  ya  digər  avropalıların  əlində  qalsaydı,  erməni  adı  bu 
gün sadəcə olaraq tarix kitablarında saxlanılan bir ad ola bilərdi»; 
Yenə  orada:  -  «Biz  ermənilər  din  qardaĢlarımız  olan  xristianların  zərərli 
vədlərinə  inanaraq  böyük  türk  dövlətinə  qarĢı  üsyan  etdik.  Daha  doğrusu,  vətənə 
xəyanət etdik. Acı olsa da gerçək budur. Bütün bunlara baxmayaraq yenə də böyük 
türk milləti bizi öz bağrında barındırır. Unutmayaq ki, türklərin düĢməni bizim də 
düĢmənimizdir»; 
239.
 
Qədim  tarixçi  Urfalı  Motevos  Bizans  hökmranlığı  altında  «inim-
inim» inləyən ermənilərin vəziyyəti barədə yazırdı: «Erməni milləti zülm-əsarət 
altında  qalmıĢdı.  Bütün  məmləkətimiz  qan  içindəydi.  Bu  qanlar  vətənimizin  bir 
ucundan o biri ucunadək dərya kimi coĢub-daĢırdı. Məzhəbini dəyiĢmək istəməyən 
ermənilərin  boğazına  əridilmiĢ  qurğuĢun  tökərək  ən  faciəli  ölümlərə  mübtəla 
edirdilər»; 
Urfalı Motevos Səlcuq sultanı MəlikĢahın ata Ģəfqətindən vəcdə gələrək 
yazırdı:  «MəlikĢahın  səltənəti  Allahın  lütfünə  nəsib  oldu.  Hakimiyyəti  uzaq 
ölkələrə qədər yayıldı. Və ermənilərə sakitlik verdi. Qəlbi xristanlara qarĢı Ģəfqətlə 
dolu idi. Keçdiyi ölkələrin xalqları ilə ata kimi rəftar edirdi»; 
240.
 
Səlcuq  Sultanı  MəlikĢahın  ədalətli  rəftarı  haqqında  erməni 
katolikosu Vasil yazırdı: «O, hər tərəfdə barıĢ və hakimanə bir idarə qurmuĢdu... 
bildiklərimizin hamısından adil olduğuna görə heç bir insana kədər vermədi...hərb 
və zorakılıqla deyil, könüllərə yol tapmaqla indiyədək heç bir hökmdarın əldə edə 
bilmədiyi məmləkətlərə sahib oldu»; 
241.
 
1968-ci  ildə  erməni  müəllifi  Ter  Çersisyan  yazırdı:  «Ermənilər 
üzərində Bizansın öldürücü ilhaq siyasətinin xeyli davam etdiyi və ermənilərə qarĢı 
düĢmənçiliyin artdığı bir zamanda Ģərqdə Səlcuq türklərinin zühur etdiyi göründü. 
Bizansın  MalaĢkert  fəlakətinə  uğramağı  üzündən  bütün  ermənilər  1071-ci  ildə 
Səlcuqların iradəsinə keçdilər. Səlcuqların köməyi ilə hürriyyət qazanan ermənilər 
Qriqorian idarəsində tərəqqi etdilər»; 
242.
 
Erməni  ziyalısı  minnətdarlıq  hissi  ilə  yazırdı:  «Sultan  Fatehin 
Ġstanbulu  fəth  etməsi  ilə  ermənilərin  taleyi  üçün  yeni  bir  ulduzun  parlamağa 
baĢlamasını söyləsəm, tarixi bir həqiqəti etiraf etmiĢ olacağıma əminəm»; 
243.
 
Patriarx  Nerses  Varjapetyan  1878-ci  il  mart  ayının  17-də 
Ġngiltərənin  Ġstanbuldakı  elçisi  Loyarda  yazırdı:  «Bir  il  bundan  əvvəl  bizim 
Osmanlı  üsuli-idarəsindən  heç  bir  Ģikayətimiz  yox  idi.  Lakin  Rusiyanın  bu  son 
zəfərləri  vəziyyəti  dəyiĢdirdi.  Ġndi  biz  də  bağımsız  bir  Ermənistana  sahib  olmaq 
istəyirik.  Əgər  siz  yardım  etməsəniz,  biz  bu  istəyimizi  gerçəkləĢdirmək  üçün 
Rusiyaya müraciət etməli olacağıq»; 
Nerses  Varjapetyan  1878-ci  il  aprel  ayının  13-də  Ġngiltərənin  xarici 
iĢlər naziri Solisberiyə göndərdiyi məktubda yazırdı: «Ermənilərlə türklərin bir 

96 
 
yerdə yaĢaması artıq imkansızdır. Bərabərlik, ədalət, vicdan azadlığı ancaq xristian 
dövlətlərində bərqərar ola bilər. Buradakı müsəlman üsuli-idarəsini xristian üsuli-
idarəsi  əvəz  etməlidir.  Qərbi  Anadolu  və  Kilikiya  xristian  dövlətinin  ərazisi 
olmalıdır. Türkiyə erməniləri bunu istəyirlər»; 
244.
 
Ġstanbuldakı  erməni  milli  məclisinin  San-Stefanoda  sülh  danıĢığı 
aparan Rusiyanın nümayəndə heyətinin baĢçısı qraf Ġqnatyevə ünvanladıqları 
məxfi  məktubda  yazılırdı:  «ġərq  xristianları  olan  biz  ermənilər  də  Qərb 
xristianları  kimi  Rusiyanın  köməyi  sayəsində  müstəqillik  əldə  etmək  istəyirik. 
XahiĢimiz, istəyimiz budur»; 
245.
 
1878-ci  il  tarixli  23  saylı  nömrəsində  «MĢak»  qəzeti  yazırdı: 
«Beləliklə,  San-Stefano  müqaviləsi  Batumu  və  Qərbi  Ermənistanın  böyük  bir 
hissəsini Rusiyaya verdi»; 
246.
 
1878-ci  il  iyun  ayının  1-də  keçirilən  Berlin  konqresi  ərəfəsində 
Ġngiltərənin Xarici ĠĢlər nazirinin erməni nümayəndə heyətinin baĢçısı Mkrtıç 
Xrımyana  cavabı:  «Londonun  Ermənistandan  3000  mil  uzaqda  olduğunu  gərək 
biləydiniz. Bizim gəmilərimiz Ermənistan dağlarına qalxa bilməz. Taleyinizin daha 
pis  olmasını  istəmirsinizsə  itaət  edin,  səbir  eləyin,  mən  sizə  ancaq  bunu  deyə 
bilərəm»; 
247.
 
Erməni  nümayəndə  heyəti  erməni  məsələsinə  dair  proqram 
sənədlərini  Berlin  konqresinin  sədri  Bismarka  vermək  istəyəndə  Bismark 
deyir: «Pomeranlı tək bir əsgərin sümüyünü bütün ermənilərə dəyiĢmərəm»; 
248.
 
Berlin  konqresində  Almaniya  imperatoru  I  Vilhelmlə  görüĢə 
bilməyən erməni nümayəndə heyəti üzvləri onun xanımının qəbuluna düĢmək 
istəyirlər.  Bu  hadisəni  nümayəndə  heyətinin  üzvü  Minas  Çeraz  belə  təsvir 
edir:  «Qapının  ağzında  bizi  rəsmi  geyimli  nəhəng  bir  kiĢi  qarĢıladı.  Dedik  ki, 
imperatriçanı  görmək  istəyirik.  Bunu  eĢitcək  o  zorba  kiĢi  bizi  söyməyə  baĢladı. 
YaxınlaĢıb  Mkrtıç  Xrimyana  bir  sillə  çəkdi,  çaĢıb  qalmıĢdıq.  Xrimyanın  baĢı 
hərləndi,  papağı  səkiyə  düĢdü.  Papağı  götürüb,  gəldiyimiz  faytonla  da 
mehmanxanaya qayıtdıq. Hayrik qarĢıda əyləĢmiĢdi, dinib-danıĢmırdı, üzü gömgöy 
göyərmiĢdi.  Silləni  tək  ona  deyil,  elə  bil  böyük  erməni  xalqına  vurmuĢdular. 
Ümidlərimiz üzülmüĢ halda qayıdıb Konstantinopola gəldik»; 
249.
 
Berlin  konqresinə  yollanan  Mkrtıç  Xrimyanın  «siz  konqres 
iĢtirakçılarının  dilini  bilmədiyiniz  halda  onlara  hansı  dildə  necə  müraciət 
edəcəksiniz» sualına cavabı:  «Siz narahat olmayın, mən orada hamının çox asan 
baĢa düĢdüyü bir dildə danıĢacağam - ağlayacağam»; 
250.
 
Tiflis  kitabxanasında  əlinə  keçən  kitabın  üstündə  «Xaçatur 
Abovyan, «Ermənistanın yaraları» sözlərini oxuyan çar məmuru romanı ayaq 
altına  ataraq  hiddətlə  demiĢdir:  «Rusiyada  Ermənistan  yoxdur,  yarası  da  ola 
bilməz»; 
251.
 
1903-cü  ildə  «Novoye  vremya»  qəzetinin  Ġrəvan  müxbiri 
Qriqoryev  yazırdı:  «Törədilən  cinayətlərin  icraçılarının,  «millət  naminə»  əhalini 

97 
 
soyub var-yoxunu əlindən alanların 80 faizi Türkiyədən gəlmiĢ yarımvəhĢi erməni 
qatilləridir»; 
252.
 
DaĢnaksutyun  partiyasının  13-20  noyabr  1905-ci  il  tarixdə 
keçirilən  gizli  yığıncağının  stenoqramasından:  «Alnımızın  yazısıdır,  tatarlarla 
yanaĢı  yaĢamalıyıq.  Bizə  nisbətən  onların  mədəni  səviyyəsi  aĢağıdır.  Bu  hal  öz-
özlüyündə  bir  bəladır.  Gələcəkdə  federasiya  tərkibində  biz  tatarlarla  iki  düĢmən 
düĢərgəsini təmsil etməli olacağıq»; 
Yenə  orada:  -  «Qələbənin  baĢlıca  rəhni  hücumdur.  Əgər  qırılmaq,  məhv 
olmaq istəmiriksə, onda birinci biz hücum etməli, ölümcül zərbə endirməliyik»; 
253.
 
4  yanvar  1915-ci  ildə  R.Milyukov  deyirdi:  «Mənim  üçün 
ermənilərin istədikləri deyil, iĢdə Rusiya üçün əlveriĢli olanlar vacibdir»; 
254.
 
1917-1918-ci  illərdə  Qars  qırğınlarının  Ģahidi  olmuĢ  yunan 
müəllifi  yazır:  «Türk  ordusu  qarĢısında  geri  çəkilən  silahlı  erməni  qaçqınları 
ətrafdakı  müsəlman  kəndlərini  yer  üzündən  silərək  hər  Ģeyi  atəĢ  və  qılıncdan 
keçirir, təsəvvürə gəlməz bir dəhĢət və fəlakət törədirdilər. «Qalib» erməni ordusu 
hərbi qənimətləri, yəni süngü ucuna taxılmıĢ südəmər uĢaqlarla keçdikləri yolların 
ətrafına  çılpaq  soyundurulmuĢ  müsəlman  qadınlarını  düzürdülər.  Bu  cəhənnəm 
əzabından  ağlını  itirmiĢ  qadın  və  uĢaqların  ürək  parçalayan  iniltilərini,  qocaların 
ümidsiz nalələrini dinləmək üçün adamın qəlbi daĢ olmalıdır»; 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   36


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə