ErməNİstanda azərbaycan məNŞƏLİ toponiMLƏRİN İzahli lüĞƏTİ 1



Yüklə 1.72 Mb.
səhifə6/21
tarix05.03.2017
ölçüsü1.72 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21

Qeyd edilməlidir ki, qədim mənbələrdə eramızın əvvəllərinə qədər "Alban" və "Aran" ölkə adları müxtəlif koordinatlı ərazilərin adlarıdır. Bu məsələ indiyədək Azərbaycan tarixşünaslığında  aydınlaşdırılmamışdır.

Nəzərdə tutulmalıdır ki, adı antik mənbələrdə çəkilən "Albaniya" yalnız Kürdən Dərbəndə qədər olan ərazinin adıdır. Bu mənbələrdə Albaniya dövlətinin cənubda Kür çayı ilə sərhədləndiyi göstərilmişdir. Kürdən cənubdakı ərazimizdə eranın I əsrinin ortalarına qədər (yəni çar Ərənin hakimiyyətinə qədər) mövcud olmuş siyasi qurum aydın deyil. Lakin burası şübhəsizdir ki, türk mənşəli əhalinin dilində qışlaq mənasında "Aran" adlanmış Kür-Araz ovalığı eranın I əsrinin 60-cı illərindən sonra parfiyalılarda, farslarda, suriyalılarda - "Aran", buradan da ərəblərdə "Arran" ölkə adına çevrilmişdir.

V əsrdən başlayaraq erməni mənbələrində və Musa Kalankatlının "Alban tarixi"nin VII əsrə aid hadisələrdən bəhs edən hissəsində adı çəkilən Ağvan ("Alban" adının ermənicə yazılışı) eranın I əsrinin 60-cı illərində Kürdən cənubda yaranmış və yuxarıda dediyimiz kimi,  həmin vaxtda Kürdən şimaldakı Alban dövlətinin ərazisini də əhatə etmiş Alban dövlətinin vahid adıdır. Başqa sözlə, "Alban tarixi"indəki "Alban" adı həm antik mənbələrdəki "Albaniyanı", həm də Kürdən cənubda eranın əvvəllərinə qədərki "Aran"ı ifadə edir. Kürdən şimalda yerləşən Alban dövlətinin dəqiqliklə nə vaxt və necə süqut etməsi və onun ərazisinin eranın I əsrinin 60-cı illərindən sonra  Kürdən cənubda yaranmış Alban dövlətinə qatılması məsələsi aydın deyil. Antik mənbələrdə er. əv. 36-cı ilə aid hadisələrlə əlaqədar olaraq Kürdən şimaldakı Alban dövlətinin başçısı Zoberin adı çəkilmişdir (Dion Kassi, X,IX, 24). Deməli, Ərən Kürdən cənubdakı ərazidə  hakimiyyətə keçdikdə Kürdən şimalda çarlıq hələ də mövcud idi. Kürdən şimaldakı Alban dövlətinin çar adları Alban tarixçisi Musa Kalankatlıya məlum deyil. O, yalnız Kürdən cənubdakı ərazinin həm eradan əvvəl və həm də eranın I əsrinin 60-cı illərində yaranmış Alban dövlətinin  hökmdarlarının adlarını çəkir. Müəllif hökmdar Ərənin vaxtını nəzərdə tutaraq yazır ki, "burada (yəni Kürdən cənubda) Alban dövlətinin tarixi başlanır" (Alban tarixi, I kitab, 5-ci fəsil).

Deyilənlərdən görünür ki, parfiya, fars və suriya dillərində "Aran"  adı Kürdən cənubdakı ərazimizin eradan əvvəlki adı olan "Aran"dır. Eranın I əsrinin 60-cı illərindən başlayaraq həm Kürdən şimalı, həm Kürdən cənubu əhatə edən dövlətin ("Alban tarix"indəki "Alban") adı isə er. əvvəl Kürdən şimaldakı Alban dövlət adının eranın I əsrinin 60-cı illərində Kürdən cənubda - Aranda yaranmış dövlətə şamil olunmuş addır. "Alban tarixi"ndə adı çəkilən Aranşahlar ifadəsi də məhz Aran ölkəsinin şahları mənasındadır.

Beləliklə, maldar ellər üçün qışlaq yeri olduğuna görə qədim türkcə Aran (türk dillərində aran "isti yer", "aşağı yer", "qışlaq" sözündəndir; 143, I, 1, 251) adlanmış Kür-Araz ovalığının adı (qeyd edilməlidir ki, Şərqi Anadoluda Arpaçay-Araz qovşağında Diqor-Qarabağ-Ağcaqala bölgəsi indi də qışlaq mənasında Aran adlanır; 168, 38) eranın I əsrinin 60-cı illərində  yaranmış və Kürdən şimaldakı Alban ölkəsinin adı ilə  Alban adlanmış siyasi qürum parfiyalılarda, farslarda və suriyalılarda ənənəvi olaraq Aran, erməni və alban mənbələrində Alban adlanmağa başlanır. Deməli, Albaniya tarixinə dair mənbələrdə "Aran" adı Kür-Araz ovalığının qışlaq yeri olması ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır. Həm də bu ad təmiz türk mənşəli aran "qışlaq" sözündən ibarətdir. (1588-ci ilə aid məlumatda "Arani-Şəmkir", Gəncə bölgəsində "Ahistabad aranı" və b. qışlaq yerləri qeyd olunmuşdur. bax: 167s. 206-207).

Kür-Araz ovalığının düzən hissəsinin adı kimi Aran toponiminin  yaranma vaxtı da məlum deyil. Lakin Klavdi Ptolemeyin (II əsr) Kür çayı hövzəsində bir bölgənin Tosaren adlandığını yazmasına görə (Ptolemey, V, 12, 9), Aran adının hər halda eradan əvvəl mövcud olduğu şübhəsizdir. Tosaren qədim türk dillərindəki toz, tuz "düzən" (147, III, 309-310) və aran "qışlaq yeri", "mülayim iqlimli yer" sözlərindən ibarətdir (bax: 13, 190). Aran ölkə adı  Musa Kalankatlının "Araşahlar" ifadəsində də əksini tapmışdır. Buna görə də A.P. Novoseltsevin (А.П. Новосельцев, В.Т.Пашуто, Л.В. Черепнин. Пути развития феодализма. М. 1972, с.38). Aran ölkə adını "Alan" və "İran" adları hesab etməsi həqiqətə uyğun deyil.

Yuxarıda deyilənlərdən aydın oldu ki, Albaniyanın tarixi ilə bağlı  məlumatlarda "Aran" ölkə və dövlət adıdır. Lakin eranın I əsrinin 60-cı illərində Alban çarı da Aran adlanmışdır. Bu hökmdarın adı təmiz türkcə olmaq etibarilə ərən - "şücaətli", "cəsur döyüşçü", "mərd oğul", "qoçaq", "qüvvətli" (147, I, 290-291) sözündən ibarətdir. Bununla da Albaniya ilə bağlı qədim məlumatlarda "Aran" sözünün iki anlayışı ayırd olunur.

Lakin qədim mənbələrdə Alban və yaxud Aran dövlətinin ərazisində bir neçə mahal və yaşayış məntəqə adları da Aran adlanır. Musa Kalankatlının "Alban tarixi"ndə ("Alban tarixi", II kitab, 4-cü fəsil) və VII əsrə aid ermənicə mənbədə (59,51) Albaniyanın Artsak (indiki Dağlıq Qarabağ) əyalətində ermənicə yazılışda Mets-Arank ("Böyük Aran") və Aran-Rot (Aran çay) mahal adları çəkilir. Araşdırma göstərmişdir ki, Böyük Aran adı indiyədək Dağlıq Qarabağda Əskəran (“əski” və Aran sözlərindən) adında qalmışdır. Dağlıq Qarabağda Aranzəmin kənd və Arandüzü  yer adları da vardır  (Bu barədə bax: Qeybullayev Q.Ə.Qarabağ, Bakı, 1991). Aronrot mahal adı "Aran" və farsca rot -"çay" sözlərindən ibarətdir. IX əsrə aid ərəb mənbəyində Arranda Arran adlı çayın axdığı qeyd olunmuşdur (12). Araşdırma göstərmişdir ki,  VII əsrə aid ermənicə mənbədə Aranrot və ərəbcə mənbədə Arrançay indiki Həkəriçaydır. Çayın Həkəri adı orta əsrlərdə Türkiyənin Həkəri əyalətindən gəlmiş kürdlərin özləri ilə gətirdikləri addır. VII əsrə aid ermənicə  mənbədə Albaniyanın Uti əyalətində Arandjnak yer adı çəkilir (59, 57). Albaniyada Uti adlı 4-5 əyalət vardı. Həmin Uti əyaləti indiki Ağstafa r-nun ərazisini əhatə edirdi, ona görə də "Alban tarixi"ndə  "Xalxal şəhərinin yerləşdiyi Uti əyaləti" ifadəsi vardır. Həmin Xalxal şəhərinin xarabalıqları Ağstafa r-nun ərazisindədir. Məhz Ağstafa r-nun ərazisində indi "Arançı təpələri" (VII əsrə aid ermənicə mənbədə olan Arandjnak adı "Arançı" adının ermənicə yazılışıdır), Arandağı və Aran kənd adları vardır.

Dağlıq aarabağdQ XII əsrə aid xristian məbədi üzərində ermənicə epiqrafik abidədə Aran-Daş (ermənicə yazılışı - Hrandaşants), Yazı-Aran (ermənicə yazılışı - Yeznarats) və Aran (ermənicə yazılışı - Herants) kənd adları qeyd olunmuşdur (Göyüşov R. Xotavəng məbədi və onun yazılarına dair. Azərbaycan SSR EA Xəbərləri. Tarix, fəlsəfə və hüquq seriyası, 1972, №3, s.71). XVII əsrə aid mənbədə Dağlıq Qarabağda Yazı-Aran və Dorbet-Aran (yəni "Dorbet kəndi yaxınlığında Aran kəndi") kənd adları çəkilir  (Bax: Qeybullayev Q.Ə. Qarabağ, Bakı, 1991).

Bu mənbədə Bərdə bölgəsində Aranbad kənd adı da vardır (Yenə orada). XIX əsrdə İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında əhalisi azərbaycanlılardan ibarət Eran (os) və Tiflis quberniyasının Duşet qəzasında Aran (isi) kəndləri mövcud idi (133, 92 və 152). Aran yaşayış məntəqəsinin adı Cənubi Azərbaycan ərazisində məlumdur (79, 351). XIII əsr ərəb müəllifi Yaqut əl Həməvi cənubda Arran şəhər adını qeyd edir. Aran adlı kənd XIX əsrdə Lerik rəyonunda vardı.

Gətirilən faktlardan aydın olur ki, bu toponimlər nə Alban ölkəsinin başqa adı olan Aran, nə də I əsrin 60-cı illərində Albaniyanın hökmdarı olmuş Aran (Ərən) adlı şəxs ilə bağlı deyil. Türk dillərində "qışlaq yeri", "mülayim iqlimli yer", "isti yer" mənalarında olan aran sözü Qarabağın dağlıq hissəsində mahal və kənd adlarında əksini tapa bilməzdi. Ona görə də Sara Aşurbəylinin ermənicə yazılışda Mets-Arank toponimində Aran (Arran) ölkə adının əks olunduğu fikri (Сара Ашурбейли. Государства Ширваншахов. Баку, 1985, s.57) yanlışdır. Tədqiqat göstərmişdir ki, Aran həm də qədim türk mənşəli bir tayfanın adıdır və yuxarıda gətirilən mənbələrdən göründüyü kimi, bu tayfa eranın əvvəllərində  Albaniya ərazisində yaşayırdı.

İlk dəfə Plini (I əsr) Şimali Qafqazda Oran adlı tayfanın yaşadığını yazmışdır (Plini, VI, 26). II əsrdə müəllif Klavdi Ptolemeyin əsərində  bu tayfanın adı Oriney kimidir (Ptolemey, V, 17, 15). Tədqiqatçılar bu tayfanın etnik mənsubiyyətini müəyyən edə bilməmişlər. Lakin biz onun qədim türk mənşəli tayfa olduğunu yazmışıq (79). Bizim mülahizəmiz aşağıdakı faktlara əsaslanır.

Erkən orta əsrlərdə Cənubi Rus çöllərində yaşamış bir qıpçaq tayfası Uran adlanırdı. Qədim türk dillərində a-o və a-u fonetik əvəzlənməsi qanunauyğunluğuna əsasən (Ряснен М. Материалы  по исторической фонетике тюркских языков. М., 1955, с. 55.)  demək olar ki, Plininin Oran kimi yazdığı etnonimin və qıpçaqlardakı Uran etnoniminin əsli Aran idi. XIX əsrdə Orta Asiyada qaraqalpaqlarda Aranşi, türkmənlərdə Aranji adlı tayfalar vardı (78). Hər iki tayfanın adındakı -şı və -jı şəkilçiləri Azərbaycan dilində  həm də mənsubiyyət bildirən -çi (-çı) şəkilçisi ilə mənşəcə eynidir və bu şəkilçi Qazançı (qədim türk mənşəli  Qazan tayfasına mənsub), Danaçı (qədim türk mənşəli Tana tayfasına mənsub), Quşçu (qədim türk mənşəli Kuşi tayfasına mənsub) və b. yer adlarında əksini tapmışdır. Maraqlısı budur ki, qaraqalpaqlarda və türkmənlərdə Aranşı və Aranjı tayfa adları VII əsrə aid ermənicə mənbədə Albaniyada Arandjnak ("Arançı" adından və fars mənşəli "nak" şəkilçisindən) kimi qeyd olunmuşdur. Yuxarıda deyildiyi kimi, bu ad indiyədək Ağstafa r-nun ərazisində "Arançı təpələri" yer adında qalmışdır.

Yuxarıda qeyd etdik ki, Plini Oran (əsli Aran) tayfasının Şimali Qafqazda yaşadığını yazmışdır. Dağıstanda indi Aran, Arantay, Arankutan, Aranbulaq kəndləri vardır (79, 351).

Deyilənlər Aran adlı türk tayfasının mövcud olduğuna və onun qədimdə geniş arealda yaşadığına şübhə yeri qoymur.

Lakin bu tayfanın Azərbaycan ərazisində məskunlaşma vaxtı dəqiqliyi ilə məlum deyil. "Alban tarixi"ndə VII əsrə aid hadisələrdə və "VII əsr Erməni coğrafiyası" adlı mənbədə Böyük Aran (ermənicə Mets-Aran) adının çəkilməsi göstərir ki, hər halda bu tayfa VII əsrdən əvvəl burada yaşayırdı. Bu fikri təsdiqləyən bir fakt da vardır. Yuxarıda dedik ki, XII əsrdə Cənub-Şərqi Avropada bir qıpçaq tayfası Uran adlanırdı. Qıpçaqların digər tayfasının adı isə Tərtər idi. Dağlıq Qarabağda Tərtər çayının adı "Alban tarixi"ndə VII əsrə aid hadisələrlə əlaqədar çəkilmişdir. Buradan belə nəticə alına bilər ki, Aran və Tərtər tayfaları Dağlıq Qarabağda yanaşı məskunlaşmışdılar. Biz hesab edirik ki, bu tayfalar Albaniyaya eranın ilk əsrlərində hunlarla gəlmişlər.

Bununla da Albaniyaya aid mənbələrdə "Aran" adının üçüncü anlayışı aydınlaşdı.

İndi biz geriyə qayıdaraq Kürdən cənubdakı ərazimizdə yeni Alban dövlətinin yaranması ilə əlaqədar söhbətimizi davam etdirəcəyik.

Nəyə görə Parfiyanın Ərməniyədə (indiki Ermənistan ərazisində, çünki "Kiçik Ərməniyə", yəni Kiçik Asiyadakı Armini Romanın tabeliyində idi) hökmdarı Tiridad Kürdən cənubdakı ərazimizə türk mənşəli  Sisak (yuxarıda dedik ki, ermənicə mənbələrdə "Sisak" adı Sisakan adının qısaldılmış formasıdır) nəslindən çar təyin etmişdi? Aydındır ki, Kürdən cənubdakı ərazi ermənilərə (yəni "hay"lara) mənsub olsaydı, onda oraya etnik mənsubiyyətcə "hay" olan hökmdar təyin edilərdi. Əvvələn, Sisakanda çar sülaləsi Sak çarlığı parçalanandan sonra yaranmış knyazlıqlardan biri idi. Knyazlığın paytaxtının xarabalığı indi Ermənistana məxsus Sisyan ("Sisyan" toponiminin özü "Sisakan" adından təhrifdir) r-nunda olan Şəki (Saka, əsli Şaka etnonimindən) qalası idi; ikincisi, yerli hakimlər tərəfindən idarə olunan bu knyazlığın özü də Parfiyanın tabeliyində olduğuna görə Tiridaddan asılılıqda idi. Lakin Sisakanda çar sülaləsinin hakimləri və Kürdən cənubdakı ərazimizə hakimlik etmiş şəxslər bir şəcərəyə mənsub idilər.

Musa Kalankatlı yazır ki, Ərən şəcərə cədvəli əsasında albanlara hökmdar təyin olunmuşdur ("Alban tarixi", I kitab, 8-ci fəsil). Buradan aydın olur ki, Ərənin əcdadları Kürdən cənubdakı ərazidə nəsillər boyu hökmranlıq etmişlər. Lakin bu hökmranlıq eranın I əsrinə qədər Kürdən şimalda yerləşən Alban dövlətini əhatə etmirdi. Alban tarixçisi Musa Kalankatlı "alban çarları " dedikdə Kürdən şimalda, er. əv. IV əsrdən eranın I əsrinin ortalarına qədər mövcud olmuş Alban dövlətinin çarlarını yox, Kürdən cənubda, eranın I əsrinin 60-cı illərində yaranmış Alban dövlətinin hökmdarı Ərənin ulu əcdadlarını nəzərdə tutur: Aran (deməli, I əsrdə Alban dövlətinin hökmnarı Ərənin bir ulu əcdadı da Ərən adlanmışdır), Aray, Anuşavan, Parat, Arbak, Zavan, Pərnas, Sur, Həvəng, Vaştaq, Ambak. Arnak, Şavarş, Noray, Vastamkar, Həraq, Hiran, Ancak, Dalak, Huray, Zarmehr. Borç, Arbun, Bazak, Xoy, Yusaq, Qaykak, Skaordi, Paruy, Parnavaz, Paçuc, Kornak, Pavus, Eruand və Tiqran ("Alban tarixi", I kitab, 8-ci fəsil). Qədim ermənicə yazılış formaları olduqlarına görə bu hökmdar adları, şübhəsiz, təhrifə uğramışdır.

Maraqlıdır ki, Moisey Xorenasinin Ərməniyə çarları kimi qeyd etdiyi hökmdarların (Skaordi, Parnuas, Karnak, Eruand , Tiqran, Paçuyç, Pavos, Qaykak) adları ilə Alban tarixçisinin Kürdən cənubda albanların hökmdar adları (Skaordi, Paruy, Parnas, Kornak, Eruand, Paçuç, Pavus, Xaykak) eynidir. Alban tarixçisi yazır ki, Tiridad məhz bu şəcərə cədvəlinə əsasən Sisakanda hakim sülalədən Ərəni Kürdən cənubdakı əraziyə hökmdar təyin etmişdi ("Alban tarixi", I kitab, 8-ci fəsil).

Göstərilən hökmdar adlarının hamısı türkcədir: Aran (qədim erməni dilində "ə" səsi olmadığına görə Ərən adının yazılışı), ərən - "igid", "cəsur", "döyüşçü", Arbak - ər və bak "bəy", "el başçısı" sözlərindən (Midiyada da bir hökmdar Arbak adlanırdı), Zaban qədim türkcə zaban, çaban "knyaz" sözündən (er.əv. 820-ci ildə Midiyada hakim Zaban, Albaniyada hakim  Zaban adı orta əsrlərdə çoxlu Çoban şəxs adları ilə eynidir; fars dilindəki çoban - çqoyun oöaran" stzü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, yalnız zahiri oxşarlığı vardır), Parnak - türk dillərindəki bar "var", "özüdür" və ınak - "dost", "etibarlı adam", "yaxşı yoldaş" sözlərindən, Ambak - türk dillərində əm - "bacarıqlı", "mahir" və bak - "bəy", "el başçısı" sözlərindən; Arnak  qədim türkcə ər - "kişi", "igid döyüşçü", "qoruyucu" və ınak - "dost", "etibarlı adam", "yaxşı yoldaş" sözlərindən (Qərbi hun xaqanı Attilanın oğlu Ernakın adı Orta Asiyada orta əsrlərdə Xivə xanı İrnak şəxs adı ilə eynidir),  Ancak türk dillərində enq -"irəlidə (öndə) gedən", "öndə, yəni qabaqda duran» (cərgədə, döyüşdə) və sak, çak  -"sayıq", "ayıq" (93,480),  ya da türk dillərindəki saq - "ehtiyatlı" (Azərbaycan dilində "sığınmaq" felinin kökünü də bu söz təşkil edir), yaxud çak - "böyük", "qüvvətli" (143,III, 1451) sözlərindən,  Bazuk qədim türkcə "iri gövdəli", "dolu bədənli" sözündən (hunlarda Əm-Bazuk hakim adı ilə müqayisə olunur),  Kornak qədim türkcə kür - "səbatlı ər", "möhkəm" və ınak - "dost", "etibarlı adam", "yaxşı yoldaş" sözlərindən ibarətdir və s. Qədim ermənicə "Anuşavan" kimi yazılmış hökmdar adının qədim türklərdə çoxlu Anuş (məsələn, erkən orta əsrlərdə Orta Asiyada Xarəzmşahlar dövlətinin banisi Anuşteqin) şəxs adları ilə eyniliyi şübhə doğurmur. Dediyimiz kimi, eyni hökmdar adlarını V əsr erməni tarixçisi Moisey Xorenasi də çəkir, lakin, o bu hökmdarları  Ərməniyə çarları (Ərməniyədə çarlıq etmiş türk hökmdarları mənasında) kimi qeyd edir. Buradan alınan nəticə ondan ibarətdir ki, Kürdən cənubda yerləşən Azərbaycan ərazisi və indiki Ermənistan ərazisi eyni türk mənşəli hökmdarların hakimiyyəti altında olmuşdur.

Ərən Kürdən cənubda hökmdar təyin olunanda bu şəcərə cədvəli mövcud olmuşdur; bu barədə salnamələr də vardı. Lakin alban tarixçisinin yazdığı kimi,  704-cü ildə Ərəb xilafətinin köməyi ilə Erməni kilsəsi Alban kilsəsini özünə tabe etdikdə albanların tarixinə dair alban yazısı ilə yazılmış hər nə varsa hamısını yandırmışdı. Ona görə Alban tarixçisi bu hadisəyə işarə edərək yazır ki, "şərqdə (yəni Albaniyada) mövcud olan müxtəlif xalqların çoxluğu, kitab və əhdlərin yandırılması ilə əlaqədar olaraq izah edirlər ki, nəyə görə bu (yəni hökmdar Ərənin əcdadlarının tarixi -Q.Q.) mümkün deyil" ("Alban tarixi", I kitab, 9-cu fəsil). Maraqlıdır ki, nə Musa Kalankatlının, nə Moisey Xorenasinin sadaladıqları hökmdar adları içərisində Artaş (Artaşes) adı çəkilmir. Bu onunla izah oluna bilər ki, Artaş yerli yox, madaylı (o dövr üçün atropatenalı) idi.

Oxucu diqqət versə görər ki, indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş Sak çarlığı kimi, fars mənşəli Yervandlar və türk mənşəli Artaşlar sülalələrinə mənsub dövlətlər özlərini "hay" adlandıranların siyasi qurumları deyild1. Lakinterməni arixşünaslığında bu dövlətlər erməni ("hay") mənşəli sayılırlar. Ermənilər uşaqlarına Aran, Artaşes, Artavazd, Tiqran, Paruyr və b. adlar verirlər, lakin onların qədim türkcə  olduqlarını bilmirlər. Oxucu həm də yəqin hiss edir ki, yazdıqlarımız nəsə Azərbaycan tarixinə dair ümumiləşdirilmiş əsərlərdə yazılanlarla üst-üstə düşmür. Amma tarixi həqiqət belədir. Əsl qədim etnik tariximiz hələ yazılmamışdır.

Deyilənlərdən aydın oldu ki, Sak çarlığı, sonra Orodlar (Orontlar, yaxud Ervandlar), Artaşlar və Sisakan türk dövlətləri indiki Ermənistan ərazisini və Kürdən cənubdakı Azərbaycan ərazisini əhatə etdiklərinə görə Kür çayı bu dövlətlərlə Kürdən Dərbəndə qəYərki Azɤrbaycan ərazisini əhatə etmiş Alban dövləti arasında er. əv. IV əsrdən eramızın I əsrinin 60-cı illərinə (yəni çar Ərənə) qədər sərhəd xətti idi. Bəzi antik müəlliflərin Albaniyanın cənubda Kürlə sərhədlənməsi haqqında məlumatlarının kökü də bundadır. Lakin erməni tarixçilərinin yuxarıda adlarını çəkdiyimiz Ervand və Artaşes dövlətlərini etnik mənsubiyyətcə ermənilərin ("hay"ların) siyasi qürumları saydıqlarına görə Kürdən cənubdakı ərazimizin tarixən haylara məxsus olması qondarması yaranmışdır. Əslində isə nə Kürdən cənubdakı Azərbaycan ərazisində, nə də indiki Ermənistan ərazisində  etnik mənsubiyyətcə erməni ("hay") dövlətləri və hökmdar adları məlum deyil. Bd ərazilər er. əv. VII əsrdən eranın I əsrinin 50-ci illərində Parfiyanın Arşaklar sülaləsindən Tiridadın hakimiyyətə keçməsinə qədər türk mənşəli hökmdarlara məxsus olmuşdur.

Eranın 117-140-cı illərində Arşaklar sülaləsindən Sanatrukun (bu ad da təmiz türk mənşəli olmaqla "adlı-sanlı türk" mənasındadır)  oğlu Valarş (bu ad isə fars mənşəli addır) indiki Ermənistan ərazisində bir şəhər saldı. Şəhər onun adı ilə Valarşabad adlanırdı. Erməni dilində "l" səsi olmadığına görə bu ad Vağarşapat kimidir. Şəhər indiki Eçmiadzin kilsəsinin yerləşdiyi ərazidə idi.

Arşaklar sülaləsinin hökmranlığı dövründə indiki Ermənistan ərazisində  aparıcı etnos türk mənşəli tayfalar idi. Ona görə ki, etnik adı "hay" olan ermənilər kompakt halda Kiçik Asiyanın şərqində, Arminidə yaşayırdılar.

Eranın III əsrində Şərqi Türküstandan (Çin Türküstanından) köçüb gəldiyinə görə Çinli (lakin Azərbaycanda və Ermənistanda bu tayfanın adı toponimlərdə Cinli kimi əksini tapmışdır) adlanan tayfa xüsusilə böyük nüfuza malik idi. Bu tayfadan çıxmış şəxslər III əsrin ortalarında Vaçe Mamiqundan başlayaraq VIII əsrin ortalarına qədər Ərməniyədə ordu komandanları olmuşlar. 387-ci ildə Ərməniyə İranla Bizans arasında bölüşdürülmüş və İrana aid ərazidə canişinlik yaranmışdı. Cinli tayfasının başçısı Mamiqunun adı ilə ermənicə mənbələrdə "mamikonianlar" adlanan sərkərdələr isə Ərməniyədə İranın canişinliyinə qarşı çıxırdılar.

Biz qabaqkı əsərlərimizdə Cinli tayfası və bu tayfadan çıxmış Mamiqunlar (erməni mənbələrində "mamikonianlar") barədə danışmışıq. Burada bir də qısaca təkrar etmək zərurəti vardır.

Çin Türküstanından III əsrin ortalarında köçüb gəldiyinə görə Çin adlanan bu tayfanın etnik adı məlum deyil. Erməni mənbələrində bu elin adı "çen" kimi yazılmışdır. İndiyə qədər kənd adlarında "Cinli" forması mövcud olduğuna görə biz bu tayfanı şərti olaraq "Cinli",  yəni "Çin Türküstanından gəlmə" adlandırırıq.

V-VIII əsrin erməni müəlliflərinin özləri yazırlar ki, III əsrin ortalarında Çin Türküstanından Mamiqun (erməni mənbələrində qısaldılmış şəkildə bu ad "Mamik" kimidir) və Qonaq adlı iki elbəyin başçılığı ilə bir tayfa əvvəlcə İrana gəlmiş, lakin İran şahı türklərlə münasibəti kəskinləşdirməkdən çəkinərək onu Ərməniyəyə göndərmişdir. 301-ci ildə Ərməniyədə xristian dini yayıldığı vaxt cinlilər də qatı xristian olmuşdular. Ona görə bu tayfadan çıxmış sərkərdələrin çoxu xristian mənşəli («Bibliya»dan götürülmə) adları daşıyırdılar.

Elin başçısı Mamiqunun adı qədim türklərdə geniş yayılmış Mamay (müqayisə edin: eranın ilk əsrlərində Cənub-Şərqi Avropada hun tayfa başçılarından biri Mamay; bax: D.Kemal Anadolu,  Orta Asiya türk dövlətləri tarixi, İstanbul, 1996, s.73; Qızıl Orda xanlarından biri Mamay xan, "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda "Dəmir donlu Mamaq"; 27, 99 və b.) şəxs adından və qədim türk dillərindəki  qun "knyaz" sözündən ibarətdir. Bu şəxs adının sonunu təşkil edən "qun" sözü bir sıra qədim türk hökmdarlarının adlarında vardır. Altayda V əsrdə Cucan xaqanlığının xanı Anaqun, Şimali Qafqazda erkən orta əsrlərdə türk basillərin hakimlərindən Katarqun və Todrequn, Attilanın oğlu Ədəqun, "İqor polku" dastanında rusca yazılışda qıpçaq xanı Konçak  (əsli Kunçak, qun - "knyaz" və qədim türk dillərində sak, çak - "sayıq", "ayıq"; bax: 93, 480), XIII əsrdə monqol sərkərdəsi Çormaqun, Azərbaycanda Elxanilər sülaləsindən Ərqun və b. Bu adların sırasına  V əsrdə Sisakanda hökmdar Qdixonun (yazılışı qədim ermənicədir, qədim türk dillərindəki qed, ked  -"möhkəm", "seçmə", 93, s. 292  və qun sözlərindəndir) adı da aid oluna bilər.

Cinlilərin digər başçısı Qonaq adlanırdı. Bu bəyin də adı sırf türkcə olmaqla er.əv. I minilliyin ortalarında Qara dənizin şimal sahillərindəki skiflərdə qədim yunanca yazılışda hökmdar Xonaxis (E.A. Qrantovski bu şəxs adını hind dilində khanaka "yer qazıyan" sözü ilə bağlayaraq bu sahədə savadsızlığını göstərmişdir: Грантовски Э.А. Ранняя история иранских племен Передней Азии. М., 1974, с.205),VII əsrdə Xəzər xaqanı Qonak, Şimali Qafqazda türk bulqarlarında xan Konak və b. tarixi şəxs adları ilə sıra təşkil edir. Qədim türk iillərin ə kunakd"arxa", "dirək" mənasındadır.

Ərməniyədə Parfiyanın Arşaklar sülaləsindən hökmdar I Xosrov (217-238) Mamiqunun nəslinə naharar (feodal) titulu vermiş və Taron (indi Şərqi Türkiyədə Muş-Bitlis) əyalətini onlara nəsilli mülk ayırmışdı.

Ərməniyədə Arşakların hakimiyyəti illərində çoxlu naharar nəsilləri vardı. Amatuni (qədim farsca amat - "sınaqdan çıxarılmış", "özünü göstərmiş" və Urartu dili mənşəli şəxsiyyət bildirən "uni" şəkilçisindən ibarətdir) nəsli vergilərə və tikintiyə nəzarət edirdi. Çar ailəsinin hamisi və çarın məsləhətçisinə "mardpet" deyilirdi və "hayra" (əvvəlinə ermənicə yazılışda "h" səsi əlavə olunmuş bu söz türkcə "ər" sözündəndir) adlandĮrılırdı1 Çar ailəsinin mühafizəçiləri Xorxor nəslindən idi və "malxaz" adlanırdılar. YəhUdi mənşəli Baqrat nəsli çarın başına tac qoyma mərasiminə başçılıq edirdi və onlar "aspet" adlanırdılar. Ona görə ki, yəhUdi mənşəli baqratlar Parfiyadan gələn Tiridadı yaxşı qarşılamışdılar. Dövlətdə hərbi işlər isə, yuxarıda deyildiyi kimi, Mamiqunlar nəslinə məxsus idi: IV əsrin 774-775-ci illərinə qədər bütün Ərməniyə sərkərdələri bu tayfadan olmuşlar. V əsr müəllifi Favst Buzand mamikonianları, bütün Ərməniyə ordusunun başçıları adlandırır (Favst Buzand, III kitab, 18-ci fəsil). Onlardan Vaçe, Vasik, Artavazd, Samuel, Muşel, Artaşes, Manvel, Vardan, Amayak, Vaqan, Vard, Amazasp, Qriqor, Bəhram və b.  mamiqunları göstərmək olar. Bu sərkərdələrin adları içərisində Vaçe, Artavaz, Amayak, Vasak, Vaqan və Manvel  qədim türkcədir.

Vasak Mamikonianın adı türk dillərindəki basak - "ox ucu", "nizə" sözündən ola bilər. V əsrin 30-cu illərində Cənub-Şərqi Avropada hunların başçılarından biri Basik, V əsrdə Sisakanın knyazı Vasak ("Alban tarixi",  I, 20) adlanırdı. Vaçe Mamikonian - Orta Asiyada iran mənşəli soqd dilində vaçe -  "(Allaha) haqqını (borcunu) ödəyən," , "oruc tutan" sözündəndir; deməli, bu söz hələ Orta Asiyada türk tayfalarının dillərinə keçmiş və xüsusiləşmişdir (V əsrdə Albaniyanın iki çarı da Vaçe adlanırdı). Artavaz Mamiqunun adı türk dillərindəki  arda - "şux", "gümrah" və bas (başçı) sözlərindən ibarətdir; Amayak Mamiqun  türk dillərindəki  amaq, amak - "qıvraq", "xoş təbiətli", "cəld",  "yaxşı əhval-ruhiyyəli" (147, I, 453) mənasındadır. Addakı "y" səsi erməni dilində əlavə olunmuş və sonra da birləşdirici "a" səsi yaranmışdır. Mannada Ameka (er.əv. 881-ci il), Midiyada Amaxar (er.əv. 821-ci il), Qara dənizin şimal sahillərində skiflərin çarı Amak (er.əv. VIIəsr) sarmatlarda Amaqa şəxs adları ilə eynidir; Vahan Mamiqunun adı erkən orta əsrlərdə Qərbi Türk xaqanlığının sərkərdəsi Vaxanın adı ilə eynidir.




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə