Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 07. 08. 2014-cü il tarixli 869 nömrəli əmri ilə təsdiq



Yüklə 2.02 Mb.
Pdf просмотр
səhifə14/23
tarix04.05.2017
ölçüsü2.02 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   23

Sinir sistemi. Bədənin ön hissəsində olan iki sinir düyünü və ondan çıxan sinir 
sütunlarından  ibarətdir.  Sinir  sütunları  bir-biri  ilə  eninə  sinir  atmaları  ilə 
birləşir. 
Hiss orqanları. Sərbəst həyat tərzi keçirən bəzi formalarda hissiyyatda iştirak 
edən  lamisə  çıxıntıları  və  gözlər  olur.  Parazit  həyat  tərzi  keçirən  sorucu  və 
lentşəkilli qurdlarda isə xüsusi hiss orqanları olmur. 
Çoxalması. Yastı qurdlar hermafroditdir. Yəni onların bədənində eyni zamanda 
dişi  və  erkək  çoxalma  orqanı  olur.  Yetkin  fərdlərdə  dişi  cinsiyyət  hüceyrələri 
yumurtalıqlarda, erkək cinsiyyət hüceyrələri isə toxumluqlarda yetişir. 
İnkişafı. Kirpikli qurdlarda mayalanmış yumurtalardan yeni fərdlər meydana 
gəlir. Parazit həyat tərzi keçirən digər qurdlarda sahib dəyişməklə gedən mü-
rəkkəb inkişaf dövriyyəsi baş verir. Yaşlı fərd, adətən, əsas, sürfə mərhələsi isə 
aralıq sahiblər adlandırılan digər orqanizmlərdə yaşayır və inkişaf edir. Aralıq 
sahib, adətən, bir və ya bir neçə ola bilir. Parazit  mütləq əsas sahib tərəfindən 
udulmalıdır ki, burada yetkin fərdə çevrilərək yenidən yumurta qoya bilsin. 
Yastı qurdlarda regenerasiya qabiliyyəti yaxşı inkişaf etmişdir.
Öyrändiklärinizi yoxlayın
Öyrändiklärinizi yoxlayın
planarinin sinir, həzm, cinsiyyət 
və ifrazat sistemi
Yastı qurdlarda hərəkət. Əsasən, əzələlərin yığılması hesabına baş verir. Kir-
pikli qurdların hərəkətində həm də kirpiklər iştirak edir. 
Həzm  sistemi  və  qidalanma.  Yastı  qurdlarda  həzm  sistemi  ağızla  başlayır. 
Onlarda bağırsağın son ucu kor qurtarır və anal dəliyi olmur. Həzm olunmamış 
qida  qalıqları  ağız  dəliyi  vasitəsilə  bədəndən  kənara  atılır.  Bəzilərində  (lent-
şəkilli qurdlar) həzm sistemi olmadığından qidanı bütün bədən  səthi ilə sorur. 
Tənəffüsü. Yastı qurdlarda xüsusi tənəffüs orqanları olmur. Kirpikli qurdlarda 
suda həll olmuş oksigen bütün bədən səthi ilə daxil olur, karbon qazı isə xaric 
edilir.  Sorucu  və  lentşəkilli  qurdlar  isə  parazit  həyat  tərzi  ilə  əlaqədar  fəal 
tənəffüs etmir. 
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Göstərilən orqanlar və onların hissələrinin yastı qurdların hansı orqanlar siste-
minə uyğun olduğunu müəyyən edin. 
1. Şaxələnmiş kanalcıqlar; 2. Toxumluqlar; 
3.  Ağız  dəliyi;  4.  Ulduzşəkilli  hüceyrələr  –  protonefridilər;  5.Udlaq;  6.  Sinir 
düyünləri; 7. Yumurtalıqlar; 8. Bağırsaq; 9. Sinir sütunları.
Həzm sistemi: __  İfrazat sistemi: __  Sinir sistemi: __  Cinsiyyət sistemi: __
1.  
harada yaşayır? 
2. Öküz soliteri insan orqa-
nizminə necə düşür? 
3. Öküz soliteri ilə yolux-
manın qarşısını necə almaq 
olar?
Öküz soliterinin sürfəsi 

Öyrändiklärinizi yoxlayın
Öyrändiklärinizi yoxlayın
Düzgün ifadələri seçin: 
1. Yastı qurdların bədəni iki hüceyrə qatından təşkil olunub. 
2. Yastı qurdlar ikitərəfli simmetriyalı bədən quruluşuna malikdir. 
3. Yastı qurdların nümayəndələri arasında parazit formalar var. 
4. Yastı qurdlarda hiss orqanları olmur. 
5. Yastı qurdlarda qan-damar sistemi meydana gəlir. 
6. Yastı qurdlar ayrıcinsiyyətlidir. 
7. Yastı qurdların həzm sistemində anal dəlik olur. 
8. Planarilər – yırtıcıdır. 
9. Yastı qurdlar bütün bədən səthi ilə tənəffüs edir. 
10. Yastı qurdların orqanlararası boşluğu parenxima ilə doludur.
31. Sap qurdlar tipi. 
Sap qurdların həyat fəaliyyəti
 “Yeməkdən qabaq mütləq əllərini yu!”, “Nə üçün meyvəni yumamış yedin?” 
– 
deyə anası dostum Fərhadı bu sözlərlə tez-tez məzəmmət edərdi.   Əvvəllər bu 
danlaqlar mənə qəribə gəlsə də, sonralar anasının nə qədər haqlı olduğunu başa 
düşdüm.
· Sizcə, nə üçün anası Fərhaddan əllərini və yeyərkən meyvəni  yumağı tələb edirdi?
Məqsəd: Sap qurdların quruluşu ilə tanışlıq. 
Təchizat: Mikroskop, hazır mikropreparatlar və ya tablolar.  
İşin gedişi:  1. Sap qurdların preparatına və ya tablosuna nəzər yetirin. Onların 
Sap  qurdlar.  Bədən  dəyirmi  və  buğumsuzdur.  Ön  və  arxa  hissədən 
sivriləşmişdir. Bunlarda içərisi maye ilə dolu ilk bədən boşluğu meydana 
gəlmişdir. Yastı qurdlardan fərqli olaraq, həzm sistemində ilk dəfə olaraq 
son ucu anal dəliklə qurtaran bağırsaq yaranmışdır. 
Əsl sap qurdlar sinfi. Nümayəndələri sərbəst yaşayır, bəziləri isə müx-
təlif orqanizmlərdə parazitlik edir. İnsan askaridi  uşaq bizquyruğu bu 
sinfin geniş yayılmış nümayəndələrindəndir.
Fäaliyyät – 
Fäaliyyät – 
Laboratoriya iåi. 
  
S
ap qurdların quruluş xüsusiyyətləri
İnsan askaridinin həyat fəaliyyəti
Bədən örtüyü. Askaridin bədəni xaricdən möhkəm kutikula ilə örtülmüşdür. 
Kutikula  həzm  şirələrinə  qarşı  davamlı  olub,  qurdu  kimyəvi  və  mexaniki 
təsirlərdən qoruyur. Bədən örtüyünə daxildən uzununa  istiqamətdə yerləşmiş 
saya  əzələlər  birləşmişdir.  Bunların  hamısı  birlikdə  dəri-əzələ  kisəsini  əmələ 
gətirir. 
Hərəkəti.  İnsan  askaridi  uzununa  əzələlərin  köməyi  ilə  bədənini  dalğavari 
hərəkət etdirir. Eninə əzələləri olmadığı üçün onu uzadıb-qısalda bilmir.
Həzm sistemi. Askaridin ön hissəsində üçdodaqlı ağız yerləşir.
 
Ağızdan daxil 
olan qida udlağa, qida borusuna, oradan bağırsağa daxil olur. Bağırsağın son 
ucu anal dəliklə qurtarır. Həzm olunmamış qida hissəcikləri bu dəlik vasitəsilə  
bədəndən xaric edilir.
Tənəffüsü.  Xüsusi  tənəffüs  orqanı  yoxdur.  Yetkin  fərd  oksigensiz  mühitdə 
yaşayır. 
İfrazat  sistemi.  İnsan  askaridinin  ifrazat  sistemi  bir  cüt  ifrazat  kanalından 
ibarətdir. Bu kanallar  bir-biri ilə birləşərək bədənin ön hissəsində tək axarla 
xaricə açılır. 
Sinir sistemi. İnsan askaridinin sinir sistemi ayrıca sinir düyünləri olmayan 
udlaqətrafı  sinir  həlqəsindən  və  bədənin  arxa  hissəsinə  doğru  gedən  sinir 
şaxələrindən ibarətdir. 
Hissiyyat orqanları. Parazit həyat tərzi ilə əlaqədar olaraq xüsusi hissiyyat 
orqanları inkişaf etməmişdir.
Cinsiyyət sistemi və çoxalması.İnsan askaridi ayrıcinslidir.  Dişilərdə bir cüt, 
erkəklərdə isə tək sapşəkilli cinsiyyət orqanları olur. 
İnsan askaridinin inkişafı. İnkişafında aralıq sahib iştirak etmir. İnsanın ba-
ğırsağında yaşayan yetkin askaridin yumurtaları  nəcis vasitəsilə  ətraf mühi-
tə düşür. Əlverişli temperatur, rütubət və oksigenli mühitdə inkişaf edən yu-
murtanın daxilində sürfələr əmələ gəlir. Bu dövrdə yumurtalar yoluxmaya ar-
tıq tam hazır vəziyyətdə olur.  İnsan çirklənmiş su və ya qida vasitəsilə bu yu-
murtaları udduqda onun nazik bağırsağında həzm şirələrinin təsirindən yu-
murtanın qabığı əriyir, sürfə azad olur və bağırsaq divarını dələrək qan vasitə-
İnsan askaridinin quruluşu
İnsan askaridi. Parazit həyat tərzi keçirir və yetkin halda insanların 
nazik  bağırsağında  yaşayır.  Uzunluğu  20-40  sm-ə  qədərdir.  Erkəkləri 
dişilərdən kiçik olur. Yastı qurdlardan fərqli olaraq, parazitlik edən sap 
qurdlarda yapışma orqanı yoxdur. 
bədən formasını müəyyən edin. 2. Tab-
loda  erkək  və  dişi  qurdların  oxşar  və 
fərqli cəhətlərini müəyyən edin. 3. Dişi 
və erkək   qurdların   şəkillərini dəftərə 
çəkin.
Nəticəni müzakirə edək:   Sap qurdlar 
yastı qurdlardan nə ilə fərqlənir?
3
3
73
72
HEYVANLAR ALƏMİNİN MÜXTƏLİFLİYİ /
 Birhüceyrəlilər və çoxhüceyrəlilər yarımaləmi

Öyrändiklärinizi yoxlayın
Öyrändiklärinizi yoxlayın
Düzgün ifadələri seçin: 
1. Yastı qurdların bədəni iki hüceyrə qatından təşkil olunub. 
2. Yastı qurdlar ikitərəfli simmetriyalı bədən quruluşuna malikdir. 
3. Yastı qurdların nümayəndələri arasında parazit formalar var. 
4. Yastı qurdlarda hiss orqanları olmur. 
5. Yastı qurdlarda qan-damar sistemi meydana gəlir. 
6. Yastı qurdlar ayrıcinsiyyətlidir. 
7. Yastı qurdların həzm sistemində anal dəlik olur. 
8. Planarilər – yırtıcıdır. 
9. Yastı qurdlar bütün bədən səthi ilə tənəffüs edir. 
10. Yastı qurdların orqanlararası boşluğu parenxima ilə doludur.
31. Sap qurdlar tipi. 
Sap qurdların həyat fəaliyyəti
 “Yeməkdən qabaq mütləq əllərini yu!”, “Nə üçün meyvəni yumamış yedin?” 
– 
deyə anası dostum Fərhadı bu sözlərlə tez-tez məzəmmət edərdi.   Əvvəllər bu 
danlaqlar mənə qəribə gəlsə də, sonralar anasının nə qədər haqlı olduğunu başa 
düşdüm.
· Sizcə, nə üçün anası Fərhaddan əllərini və yeyərkən meyvəni  yumağı tələb edirdi?
Məqsəd: Sap qurdların quruluşu ilə tanışlıq. 
Təchizat: Mikroskop, hazır mikropreparatlar və ya tablolar.  
İşin gedişi:  1. Sap qurdların preparatına və ya tablosuna nəzər yetirin. Onların 
Sap  qurdlar.  Bədən  dəyirmi  və  buğumsuzdur.  Ön  və  arxa  hissədən 
sivriləşmişdir. Bunlarda içərisi maye ilə dolu ilk bədən boşluğu meydana 
gəlmişdir. Yastı qurdlardan fərqli olaraq, həzm sistemində ilk dəfə olaraq 
son ucu anal dəliklə qurtaran bağırsaq yaranmışdır. 
Əsl sap qurdlar sinfi. Nümayəndələri sərbəst yaşayır, bəziləri isə müx-
təlif orqanizmlərdə parazitlik edir. İnsan askaridi  uşaq bizquyruğu bu 
sinfin geniş yayılmış nümayəndələrindəndir.
Fäaliyyät – 
Fäaliyyät – 
Laboratoriya iåi. 
  
S
ap qurdların quruluş xüsusiyyətləri
İnsan askaridinin həyat fəaliyyəti
Bədən örtüyü. Askaridin bədəni xaricdən möhkəm kutikula ilə örtülmüşdür. 
Kutikula  həzm  şirələrinə  qarşı  davamlı  olub,  qurdu  kimyəvi  və  mexaniki 
təsirlərdən qoruyur. Bədən örtüyünə daxildən uzununa  istiqamətdə yerləşmiş 
saya  əzələlər  birləşmişdir.  Bunların  hamısı  birlikdə  dəri-əzələ  kisəsini  əmələ 
gətirir. 
Hərəkəti.  İnsan  askaridi  uzununa  əzələlərin  köməyi  ilə  bədənini  dalğavari 
hərəkət etdirir. Eninə əzələləri olmadığı üçün onu uzadıb-qısalda bilmir.
Həzm sistemi. Askaridin ön hissəsində üçdodaqlı ağız yerləşir.
 
Ağızdan daxil 
olan qida udlağa, qida borusuna, oradan bağırsağa daxil olur. Bağırsağın son 
ucu anal dəliklə qurtarır. Həzm olunmamış qida hissəcikləri bu dəlik vasitəsilə  
bədəndən xaric edilir.
Tənəffüsü.  Xüsusi  tənəffüs  orqanı  yoxdur.  Yetkin  fərd  oksigensiz  mühitdə 
yaşayır. 
İfrazat  sistemi.  İnsan  askaridinin  ifrazat  sistemi  bir  cüt  ifrazat  kanalından 
ibarətdir. Bu kanallar  bir-biri ilə birləşərək bədənin ön hissəsində tək axarla 
xaricə açılır. 
Sinir sistemi. İnsan askaridinin sinir sistemi ayrıca sinir düyünləri olmayan 
udlaqətrafı  sinir  həlqəsindən  və  bədənin  arxa  hissəsinə  doğru  gedən  sinir 
şaxələrindən ibarətdir. 
Hissiyyat orqanları. Parazit həyat tərzi ilə əlaqədar olaraq xüsusi hissiyyat 
orqanları inkişaf etməmişdir.
Cinsiyyət sistemi və çoxalması.İnsan askaridi ayrıcinslidir.  Dişilərdə bir cüt, 
erkəklərdə isə tək sapşəkilli cinsiyyət orqanları olur. 
İnsan askaridinin inkişafı. İnkişafında aralıq sahib iştirak etmir. İnsanın ba-
ğırsağında yaşayan yetkin askaridin yumurtaları  nəcis vasitəsilə  ətraf mühi-
tə düşür. Əlverişli temperatur, rütubət və oksigenli mühitdə inkişaf edən yu-
murtanın daxilində sürfələr əmələ gəlir. Bu dövrdə yumurtalar yoluxmaya ar-
tıq tam hazır vəziyyətdə olur.  İnsan çirklənmiş su və ya qida vasitəsilə bu yu-
murtaları udduqda onun nazik bağırsağında həzm şirələrinin təsirindən yu-
murtanın qabığı əriyir, sürfə azad olur və bağırsaq divarını dələrək qan vasitə-
İnsan askaridinin quruluşu
İnsan askaridi. Parazit həyat tərzi keçirir və yetkin halda insanların 
nazik  bağırsağında  yaşayır.  Uzunluğu  20-40  sm-ə  qədərdir.  Erkəkləri 
dişilərdən kiçik olur. Yastı qurdlardan fərqli olaraq, parazitlik edən sap 
qurdlarda yapışma orqanı yoxdur. 
bədən formasını müəyyən edin. 2. Tab-
loda  erkək  və  dişi  qurdların  oxşar  və 
fərqli cəhətlərini müəyyən edin. 3. Dişi 
və erkək   qurdların   şəkillərini dəftərə 
çəkin.
Nəticəni müzakirə edək:   Sap qurdlar 
yastı qurdlardan nə ilə fərqlənir?
3
3
73
72
HEYVANLAR ALƏMİNİN MÜXTƏLİFLİYİ /
 Birhüceyrəlilər və çoxhüceyrəlilər yarımaləmi

Aralıq 
sahib
Əsas
sahib
İlbizin bədənində 
olan sürfə mərhələsi
Sista
Kirpikli 
sürfə
Yumurta
Yetkin 
fərd
Quyruqlu
sürfə
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Öyrändiklärinizi yoxlayın
Öyrändiklärinizi yoxlayın
1. Bədən eninə kəsiyində dəyirmidir. 2. Hermafrodit-
dir. 3. Sormacları yoxdur. 4. 
madadır. 
Bədən yastılaşmış for-
5. Bağırsağın son ucu kor qurtarır.
Uyğunluğu müəyyən edin:
A. Yastı qurdlar
B. Sap qurdlar
1. Düzgün variantı seçin:
2.  Suallara  cavab  verin: 
 
Sap  qurdların  əzələlərinin  quruluş  xüsusiyyətləri 
onların hərəkət qabiliyyətinə necə təsir edir? b)  Sap qurdların hiss orqanlarının 
zəif inkişaf etməsi nə ilə izah olunur? 
1. Sap qurdlar yastı qurdlardan anal dəliyin olmaması-
na/olmasına görə fərqlənir. 2.   Sap qurdlarda həlqəvi və uzununa /yalnız uzu-
nuna əzələlər olur. 3. Askarid insanın bağırsağında həzm olunmur, ona görə ki, 
bədəni kutikula ilə /kirpikciklərlə örtülmüşdür.
a) 
3
3
75
74
HEYVANLAR ALƏMİNİN MÜXTƏLİFLİYİ /
 Birhüceyrəlilər və çoxhüceyrəlilər yarımaləmi
silə ağciyərlərə gətirilir. O, ağciyərdə inkişafını tamamlayır və ağciyəri zədə-
ləyərək öskürək yaradır. İnsan öskürdükdə bəlğəmlə ağız boşluğuna gətirilir və 
təkrar udularaq bağırsağa düşür. Burada yetkin qurda çevrilir. 
İnsan askaridinin həyat dövranı 
Torpaq
Yumurta
Sürfəli yumurta
Cavan 
sürfə
Qan 
axarı
Yetkin 
sürfə
Sürfə 
ürəkdə
Sürfə 
ağciyərdə
Sürfə
traxeyada
Sürfəli yumurta insan 
tərəfindən udulur
Bağırsaqda 
cinsi yetkinliyə 
çatmış fərdlər
Udlaqda 
sürfə
Sürfənin 
ikinci dəfə  
udulması
Sürfə 
qaraciyərdə
Qaraciyər sorucusunun həyat dövranı
32. 
İnsan üçün təhlükəli olan qurd xəstəlikləri 
İnsanlarda ankilostomoz xəstəliyi törədən sap qurdların nümayəndəsi ankilos-
toma qurdudur.  Ankilostoma insanın nazik bağırsağında parazitlik edir. İnsan 
ya qurdun sürfələrini udmaqla, ya da sürfələrin dərini deşərək qana keçməsi 
nəticəsində bu xəstəliklə yoluxur. Xəstəlik bəzən ölümlə nəticələnir.  
·  Qurdlar  daha  hansı  orqanlarda  parazitlik  edə  bilər?  İnsan  özünü  parazit 
qurdlara yoluxmaqdan necə qoruya bilər?
Şəklə baxıb parazit-sahib cütlərini müəyyən edin: canlı orqanizmlərin adlarından 
və “əsas sahib”, “parazit”, “yastı qurd” anlayışlarından istifadə edərək verilən ha-
disəni əks etdirən cümlələr qurun. 
Fäaliyyät
Fäaliyyät
Qurdların insanda törətdiyi xəstəliklər. Bəzi parazit qurdlar insanlar-
da müxtəlif xəstəliklər törədir. Öküz soliterinin əsas sahibi – insan, aralıq 
sahibi  –  qaramaldır.  İnsan  bu  parazitlə  içərisində  parazitin  sürfəsi  olan 
yaxşı bişirilməmiş ət yeməklə yoluxur. Öküz soliterinin insanda törətdiyi 
xəstəlik  teniarinxoz  adlanır.  İnsanlarda  təhlükəli  exinokokkoz  xəstəliyi 
törədən lentşəkilli qurdların digər nümayəndəsi exinokokkdur. Onun əsas 
sahibi yırtıcılar (it, pişik, ayı, çaqqal, canavar və s.), aralıq sahibi isə qa-
ramal və ya insandır. İnsan bu qurdun yumurtalarını udmaqla (sahibsiz it 
və pişikləri sığalladıqda) xəstəliyə yoluxur. Yumurtadan çıxan sürfələr qan 
vasitəsilə aralıq sahibin ağciyərinə və ya digər daxili orqanlarına gətirilir. 
Burada içərisində qurdun başcıqları və boyuncuqları yerləşmiş iri qovuq-
lara (finnalara) çevrilir. 
Sap  qurdların  nümayəndəsi  olan  uşaq  bizquyruğu,  adətən,  uşaqların 
nazik bağırsağında parazitlik edir. Qurdun dişi fərdi bağırsaqdan çıxaraq 
– Parazitləri hansı ümumi xüsusiyyətlər birləşdirir? 
– Daha hansı parazit qurdları tanıyırsınız?

Aralıq 
sahib
Əsas
sahib
İlbizin bədənində 
olan sürfə mərhələsi
Sista
Kirpikli 
sürfə
Yumurta
Yetkin 
fərd
Quyruqlu
sürfə
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Öyrändiklärinizi yoxlayın
Öyrändiklärinizi yoxlayın
1. Bədən eninə kəsiyində dəyirmidir. 2. Hermafrodit-
dir. 3. Sormacları yoxdur. 4. 
madadır. 
Bədən yastılaşmış for-
5. Bağırsağın son ucu kor qurtarır.
Uyğunluğu müəyyən edin:
A. Yastı qurdlar
B. Sap qurdlar
1. Düzgün variantı seçin:
2.  Suallara  cavab  verin: 
 
Sap  qurdların  əzələlərinin  quruluş  xüsusiyyətləri 
onların hərəkət qabiliyyətinə necə təsir edir? b)  Sap qurdların hiss orqanlarının 
zəif inkişaf etməsi nə ilə izah olunur? 
1. Sap qurdlar yastı qurdlardan anal dəliyin olmaması-
na/olmasına görə fərqlənir. 2.   Sap qurdlarda həlqəvi və uzununa /yalnız uzu-
nuna əzələlər olur. 3. Askarid insanın bağırsağında həzm olunmur, ona görə ki, 
bədəni kutikula ilə /kirpikciklərlə örtülmüşdür.
a) 
3
3
75
74
HEYVANLAR ALƏMİNİN MÜXTƏLİFLİYİ /
 Birhüceyrəlilər və çoxhüceyrəlilər yarımaləmi
silə ağciyərlərə gətirilir. O, ağciyərdə inkişafını tamamlayır və ağciyəri zədə-
ləyərək öskürək yaradır. İnsan öskürdükdə bəlğəmlə ağız boşluğuna gətirilir və 
təkrar udularaq bağırsağa düşür. Burada yetkin qurda çevrilir. 
İnsan askaridinin həyat dövranı 
Torpaq
Yumurta
Sürfəli yumurta
Cavan 
sürfə
Qan 
axarı
Yetkin 
sürfə
Sürfə 
ürəkdə
Sürfə 
ağciyərdə
Sürfə
traxeyada
Sürfəli yumurta insan 
tərəfindən udulur
Bağırsaqda 
cinsi yetkinliyə 
çatmış fərdlər
Udlaqda 
sürfə
Sürfənin 
ikinci dəfə  
udulması
Sürfə 
qaraciyərdə
Qaraciyər sorucusunun həyat dövranı
32. 
İnsan üçün təhlükəli olan qurd xəstəlikləri 
İnsanlarda ankilostomoz xəstəliyi törədən sap qurdların nümayəndəsi ankilos-
toma qurdudur.  Ankilostoma insanın nazik bağırsağında parazitlik edir. İnsan 
ya qurdun sürfələrini udmaqla, ya da sürfələrin dərini deşərək qana keçməsi 
nəticəsində bu xəstəliklə yoluxur. Xəstəlik bəzən ölümlə nəticələnir.  
·  Qurdlar  daha  hansı  orqanlarda  parazitlik  edə  bilər?  İnsan  özünü  parazit 
qurdlara yoluxmaqdan necə qoruya bilər?
Şəklə baxıb parazit-sahib cütlərini müəyyən edin: canlı orqanizmlərin adlarından 
və “əsas sahib”, “parazit”, “yastı qurd” anlayışlarından istifadə edərək verilən ha-
disəni əks etdirən cümlələr qurun. 
Fäaliyyät
Fäaliyyät
Qurdların insanda törətdiyi xəstəliklər. Bəzi parazit qurdlar insanlar-
da müxtəlif xəstəliklər törədir. Öküz soliterinin əsas sahibi – insan, aralıq 
sahibi  –  qaramaldır.  İnsan  bu  parazitlə  içərisində  parazitin  sürfəsi  olan 
yaxşı bişirilməmiş ət yeməklə yoluxur. Öküz soliterinin insanda törətdiyi 
xəstəlik  teniarinxoz  adlanır.  İnsanlarda  təhlükəli  exinokokkoz  xəstəliyi 
törədən lentşəkilli qurdların digər nümayəndəsi exinokokkdur. Onun əsas 
sahibi yırtıcılar (it, pişik, ayı, çaqqal, canavar və s.), aralıq sahibi isə qa-
ramal və ya insandır. İnsan bu qurdun yumurtalarını udmaqla (sahibsiz it 
və pişikləri sığalladıqda) xəstəliyə yoluxur. Yumurtadan çıxan sürfələr qan 
vasitəsilə aralıq sahibin ağciyərinə və ya digər daxili orqanlarına gətirilir. 
Burada içərisində qurdun başcıqları və boyuncuqları yerləşmiş iri qovuq-
lara (finnalara) çevrilir. 
Sap  qurdların  nümayəndəsi  olan  uşaq  bizquyruğu,  adətən,  uşaqların 
nazik bağırsağında parazitlik edir. Qurdun dişi fərdi bağırsaqdan çıxaraq 
– Parazitləri hansı ümumi xüsusiyyətlər birləşdirir? 
– Daha hansı parazit qurdları tanıyırsınız?

3
3
77
76
HEYVANLAR ALƏMİNİN MÜXTƏLİFLİYİ /
 Birhüceyrəlilər və çoxhüceyrəlilər yarımaləmi
yıldığı ərazilərdə insan ayaqyalın gəzməməlidir. Meyvə və tərəvəz yeyil-
məmişdən qabaq yaxşı yuyulmalıdır.
Parazit qurdların zərəri. Parazit qurdlar insanın, ev heyvanlarının və  
vəhşi  heyvanların  orqanizmlərində  parazitlik  edərək  onların  orqan  və 
toxumalarını zədələyir və  müxtəlif zəhərlənmələr törədir.  Məsələn, in-
sanın nazik bağırsağında  yaşayan askarid sahib orqanizminə zəhərli mad-
dələr  buraxır  və  bunun  nəticəsində  də  bağırsaq  pozğunluğu,  ürək-
bulanma, müxtəlif bədən ağrıları və s. kimi hallar baş verir.
Qurdlarda parazitizmə uyğunlaşma. Parazitliklə əlaqədar olaraq ək-
sər qurdlarda yapışma orqanı olan sormaclar, qarmaqcıqlar meydana gəl-
mişdir. Bunlarda cinsiyyət sistemləri güclü inkişaf edir. Lakin onlar çox-
lu yumurta qoysa da, bu yumurtalar əlverişli şəraitə düşməyərək məhv 
olur. 
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Cədvəli tamamlayın:
1. Aralıq sahib
2. Əsas sahib
3. Yoluxmuş orqan
4. Yoluxma yolları
Qaraciyər sorucusu      Öküz soliteri        İnsan askaridi
Öyrändiklärinizi yoxlayın
Öyrändiklärinizi yoxlayın
1. Parazitizmə uyğunlaşmaları seçin: 
2. Suallara cavab verin:
1. Dəridə kirpikciklərin olması. 2. Yapışma-
ğa  xidmət  edən  orqanların  olması.  3.  Sahib  dəyişməklə  gedən  inkişaf.  4.  Bədən 
səthi ilə tənəffüsün olması. 5. Cinsiyyət sisteminin yaxşı inkişaf etməsi. 
 1. Xəstə qarınağrısından, ağızda xoşagəlməz dadın ol-
masından şikayət edir. Nəcisində ağ buğumlar aşkar edilib. O, hansı qurda yolux-
muşdur? 2. Askarid bağırsaqda yaşayır. Nə üçün o, bağırsaq şirələrinin təsirin-
dən həzm olunmur?
33. 
Həlqəvi qurdlar tipi 
Şumlanmış torpaq üzərinə dəstə ilə qonan quşlar dimdikləri ilə torpaq hissə-
ciklərini eşələyirdilər.  
–  Soxulcan axtarırlar, – deyə babam dilləndi.  
– Baba, bəs onlar soxulcanları dimdiklərinə alaraq hara aparırlar?
– Balalarını yemləmək üçün. Axı bu, onların ən sevimli qidasıdır.
· Soxulcanların təbiətdə daha hansı əhəmiyyəti var?
Fäaliyyät – 
Fäaliyyät – 
Laboratoriya iåi. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   23


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə