AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi



Yüklə 2.95 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/14
tarix11.06.2017
ölçüsü2.95 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

                                                                                                    Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
 
 
AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI 
 
 
  MƏHƏMMƏD FÜZULİ adına ƏLYAZMALAR İNSTİTUTU
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ELMİ 
ƏSƏRLƏR 
Научные  труды 
Scientific publications 
 
 
№3(4), 2016 
 
 

                                                                                                    Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
   ISSN: 2410-5619 
 
 
 
AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI 
MƏHƏMMƏD FÜZULİ adına ƏLYAZMALAR İNSTİTUTU
 
                                                                                                                  
 
 
 
 
 
 
 
 
ELMİ 
ƏSƏRLƏR 
Научные  труды 
Scientific publications 
 
№3(4),2016 
 
                                           27.07.2015-ci idə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi 
tərəfindən “Mətbu  nəşrlərin  reyestri”nə (22/9) daxil edilmişdir. 
 
Fransada Beynəlxalq İSSN Mərkəzində  
qeydiyyatadan keçmişdir.
 
 
 
BAKI – 2016 
 
 
 

                                                                                                    Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ılə tarix çap olunur 
 
 
 
Baş redaktor:
 
Aybəniz ƏLİYEVA-KƏNGƏRLİ 
AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun 
elmi işlər üzrə direktor müavini, filologiya üzrə elmlər doktoru 
 
 
Redaksiya heyəti:
 
 
 
İsa HƏBİBBƏYLİ 
Azərbaycan 
MEA-nın 
vitse-prezidenti, 
akademik 
 
Teymur KƏRİMLİ 
Azərbaycan    MEA-nın  Humanitar  Elmlər  Böl-
məsinin  akademik-katibi,  Məhəmməd  Füzuli 
adına 
Əlyazmalar 
İnstitutunun 
direktoru, 
akademik 
 
Abuzər XƏLƏFOV 
BDU-nun 
“Kitabxanaşünaslıq” 
kafedrasının 
müdiri, tarix üzrə elmlər doktoru, professor 
 
Xəlil İSMAYILOV 
BDU-nun  “Kitabxana  resursları  və  informasiya 
axtarış  sistemləri”  kafedrasının  müdiri,  tarix 
üzrə elmlər doktoru, professor 
 
Gülbəniz BABAXANLI 
AMEA  Hüseyn  Cavidin  Ev  Muzeyinin  direk-
toru, filologiya üzrə elmlər doktoru 
 
Nikolay KALYONOV 
Rusiya  EA  Təbiət  Elmləri  Kitabxanasının 
direktoru, texnika üzrə elmlər doktoru 
 
 
 
 
 
Aleksandr  QRUŞA,  Belarusiya  Milli  EA 
Kitabxanasının  direktoru,  tarix  elmləri  üzrə 
fəlsəfə doktoru, dosent 
 
Janna ŞAXMUXANBETOVA 
Qazaxıstan  Milli  Akademik  Kitabxanasının  baş 
direktoru 
 
Şirin İBRAİMOVA 
Qırğızıstan  EA  Mərkəzi  Elmi  Kitabxanasının 
direktoru 
 
Nadir İSMAYILOV 
BDU-nun  “Biblioqrafıyaşünaslıq”  kafedrasının 
müdiri, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent 
 
Firəngiz HUSEYNOVA 
AMEA  Məhəmməd  Füzuli  adına  Əlyazmalar 
İnstitutunun Elektron resurslar şöbəsinin müdiri 
 
Cavid CƏFƏROV 
AMEA  Məhəmməd  Füzuli  adına  Əlyazmalar 
İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə 
doktoru 
 
Qutiyera CƏFƏROVA 
AMEA  Məhəmməd  Füzuli  adına  Əlyazmalar 
İnstitutunun    Kitabxana  və  elmi  informasiya 
şöbəsinin müdiri 
 
 
 

                                                                                                     Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ. 
Mətnşünaslıq.Mənbəşünaslıq. 
                                                                                                                                                                                         
                                                                                                                           
UOT:821.222.1 
                                                                                                              Paşa Kərimov, 
                                                      AMEA  Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu, 
                                                                                            filologiya üzrə elmlər doktoru 
 
 
                                       TƏSİR TƏBRİZİNİN ƏDƏBİ İRSİ 
Açar sözlər: şeir, poema, qəzəl, qəsidə, məsnəvi 
Ключевые слова: стихи, поэма, газель, касыда, маснави  
Key words: poem, ghazal, qasida, masnavi 
 
Həyat  və  yaradıcılığı  tədqiqatçılarımız  tərəfindən  kifayət  qədər  araşdırılmamış, 
əsərləri  ölkəmizdə  nəşr  edilməmiş  Azərbaycan  şairlərindən  biri  də  XVII  əsrin  ikinci 
yarısı — XVIII əsrin əvvəllərində  yaşamış Mirzə Möhsün Təsir Təbrizidir. Şair Səfəvi 
hökmdarlarından  Şah  Süleyman  (1666-1694)  və  Şah  Sultan  Hüseyn  (1696-1722) 
dövrünün məşhur şəxsiyyətlərindən və dövlət adamlarından olmuşdur. Ulu babası I Şah 
Abbasın əmri ilə bir çox azərbaycanlılar kimi Təbrizdən İsfahana köçürülmüş, Təsir də 
1650-ci  ildə  orada  dünyaya  gəlmişdir.  Bu  barədə  şair  farsca  bir  rübaisində  maddeyi-
tarix  tərtib  etmişdir  (16,  402).  Məhəmmədəli  Tərbiyət  Təsirin  ana  tərəfindən  təbrizli  
Məhəmməd  Hüseyn  Çələbinin,  ata  tərəfindən  isə  təbrizli  zərgər  Əbülxanın  nəvəsi 
olduğunu  bildirir  (15,  331).  Şairin  adı  “Möhsün”,  təxəllüsü  isə  “Təsir”  olmuşdur.  O, 
qəsidələrindən  birində  təxəllüsünün  ona  Səfəvilər  dövləti  divanının  vəziri  olmuş 
Məhəmməd xan tərəfindən verildiyini qeyd etmişdir (16, 400). Saib, Qövsi, Məczub və 
digər  müasirləri  kimi  Təsir    İsfahanda  yaşasa  da,  əsərlərində  Təbrizi  üstün  tutduğunu, 
təbrizli olduğu ilə fəxr etdiyini bildirmişdir: 
“Be sehhəte-soxən xod dəlile-mən, Təsir, 
Həmin əst ke, əz xake-pake-Təbrizəm” 
Tərcüməsi: 
“Təsir, sözümün düzlüyünə dəlil odur ki, 
Mən Təbrizin pak torpağındanam”. 
 
“Zic dər eşq çü mən kəs natəvanəd bəstən, 
Mən təbriziyəm, əgər Xacə Nəsir əz Tus əst” 
Tərcüməsi: 
“Eşqdə heç kəs mənim tək zic bağlamayıb, 
Əgər Xacə Nəsir Tusdandırsa, mən də Təbrizdənəm” (16, 401-402). 
Mirzə  Möhsün  dövlətin  maliyyə  işləri  sahəsində  50  ildən  çox  dürüstlüklə 
çalışmış,  Yəzdin  maliyyə  vəziri  təyin  edilmişdir.  Şair  “Hüsni-ittifaq”  adlı  poemasında 
Yəzd şəhərinin maliyyə vəziri təyin edilməsindən danışır, buna görə Səfəvi hökmdarına 
minnətdarlığını  bildirir.  “Hüsni-ittifaq”  əsərini  Mirzə  Möhsün  Yəzdin  sərin  və 
mənzərəli  yerlərindən  olan  Təft  qəsəbəsinə  həsr  etmişdir.  Şairin  Yəzddə  işlədiyi  vaxt 

                                                                                                     Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
fəal  surətdə  şəhərin  abadlıq  işləri  ilə  məşğul  olduğu,  h.1119-cu  ildə  (m.1707)  burada 
Təsirabad  adı  verdiyi  bulaq  tikdirdiyi  barədə  məlumatımız  vardır  (1,  404).  Mənbələr 
göstərir  ki,  Təsir  dövlət  işində  düzgün  və  vicdanla  çalışdığına  görə,  özünə  var-dövlət 
toplamamışdı,  buna  görə  də  düşmənlərinin  fitnəsi  nəticəsində  vəzifəsindən 
uzaqlaşdırıldıqdan  sonra  maddi  cəhətdən  ağır  vəziyyətə  düşmüşdü.  Belə  olan  halda 
Təsir  “Canannüma”  poemasını,  yazır  əsərin  sonunda  uzun  illər  ərzində  dövlət 
qarşısındakı  xidmətləri, vəziyyəti barədə Şah Sultan Hüseynə  məlumat verir, dövrünün 
məşhur din xadimi Məhəmməd Bağır Məclisinin vasitəçiliyi ilə ərzini şaha çatdıra bilir, 
nəticədə şair yenidən əvvəlki vəzifəsinə təyin edilir. Lakin, şeirində dediyi kimi, Yəzdin 
dələduzları onu incidib üzünə durduqlarına görə  şair h.1120-ci ildə (m.1708) həmişəlik 
dövlət işlərindən əl çəkərək istefaya çıxır (16, 404). Beytlərindən birində Mirzə Möhsün 
bəzi insanlarda gördüyü vəfasızlıq, nankorluq kimi naqis cəhətləri belə ifşa etmişdir: 
Sana sanmazsan olsun müttəfiq güzgudə timsalın, 
Əgər mən gördügüm görsən vəfasız aşinalərdən (13,49).  
Burada  şair  deyir  ki,  əgər  kimsə  keçmiş  dostlardan  mən  gördüyüm  vəfasızlığı 
görsəydi,  güzgüdəki  əksinə  belə  yaxın  olmaq  istəməzdi.  Fikrimizcə,  bu  sözləri  şairə 
yazdıran  başına  gələn  əhvalat,  acı  həyat  təcrübəsidir.  Müxtəlif  mənbələr  göstərir  ki, 
Mirzə  Möhsün  ömrünün  son  illərində  güşənişin  həyat  keçirmiş,  Sultan  Hüseynin 
ölümündən əvvəl vəfat etmişdir. Təsirin müasiri, “Eşq” təxəllüsü ilə şeirlər yazan Mirzə 
Davud  İsfahaninin  şairin  ölümü  münasibəti  ilə  yazdığı  şeirindəki  “Ah,  əz  Təsir,  ah” 
sözlərini əbcədlə hesabladıqda onun h.1131-ci ildə (m.1719) vəfat etdiyini öyrənirik (7, 
266). 
Məhəmməd  Tahir  Nəsrabadi  təzkirəsində  Təsirin  gözəl  insan,  işlərində  dürüst 
dövlət  məmuru,  istedadlı  şair  olduğunu  qeyd  edir:  “Mirzə  Möhsun  olduqca  məlahətli, 
zahiri  cəhətdən  gözəl  və  görkəmli,  batini  cəhətdən  isə  sanki  yer  əhalisinin  başına 
göydən  səpilmiş  müqəddəs  cəvahir  tozudur,  ya  da  mənim  arzularımı  təcəssüm  etdirən 
bir  ilahədir. Ona  maliyyə dəftərlərindən  birini  yazmaq tapşırılmışdır. Maliyyə  işlərinin 
hər  cəhətdən  bəxti  gətirmişdir,  ona  görə  ki,  bu  cənab  son  dərəcədə  xeyirxah  və  pak 
qəlblidir. Şeirdə onun ürəyəyatan təbi vardır. Şeirini ilk dəfə oxuduqda belə, onun fikri 
aydın  olur”  (11,  171).  Şeyx  Məhəmmədəli  Həzin  öz  təzkirəsində  Mirzə  Möhsünün 
dövrünün görkəmli dövlət xadimi  və şairi Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvininin qayğısı 
ilə  həyatda  irəlilədiyini  məlumat verir:  “Mirzə Möhsün Təsirin  xoş xisləti  və  mülayim 
rəftarı var idi. Nəvvab Vəhidüzzəman onun tərbiyəsi və inkişafına səy göstərərək İranın 
maliyyə  işlərini  ona  tapşırmışdır.  Daha  sonra  Mirzə  Möhsün  Yəzdin  maliyyə 
vəzifəliyinə irəli çəkilmişdir. O, siyaq elmində, divan işlərini nizama salmaqda və xalqla 
xoş rəftar etməkdə misilsiz idi. Mirzə Möhsün mənim köhnə dostum idi. Son vaxtlarda 
divan  işlərindən  əl  çəkmiş,  böyük  izzət  və  hörmətlə  ölənədək  evində  guşənişin 
olmuşdur. O, müxtəlif janrlarda şeir qoşardı, sözlərin ən incəliklərini dərk edərək, həm 
məna,  həm də  forma cəhətdən söz ustası olub, bu barədə  bir  sıra tay-tuşlarından üstün 
idi” (6, 72). 
 Xoşgu “Səfinə” əsərində Təsir şeirlərinin dövründə geniş yayıldığı barədə yazır: 
“Son dövrdəki şairlər içərisində İsfahanda yaşayan Təsir kimi fəsahətli və bəlağətli şair 
olmamışdır.  O,  şəhid  olmuş  padşah  (Sultan  Hüseyn  —  P.K.)  zamanında  Şöhrət 
təxəllüslü  Şeyx  Hüseyn  Həkimülməmalikə  öz  şeirlərini  göndərmişdir.  Onun  şeirləri 
bütün Hindistan şairlərinin hüsni-rəğbətini cəlb etmişdir. Mən Xoşgu ondan çox istifadə 
etmişəm” (Bax:15, 332). 
Təbrizli  Mirzə  Əbu  Talıb  xan  “Xülasətül-əfkar”  əsərində  Mirzə  Möhsünün  
sağlığında  İsfahanda  ən  tanınmış  azərbaycanlılardan  biri  olduğu  barədə  yazır:  “Mirzə 

                                                                                                     Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
Möhsün  Təsir  İsfahan  Abbasabadının  adlı-sanlı  təbrizli  şəxsiyyətlərindən,  alicənab, 
xoşqəlb söz ustası idi. Səfəvilər sülaləsinin axırlarında Təsir bir müddət Yəzdin maliyyə 
vəziri  olmuş,  Əfqan  macərasına  yaxın  o,  ruzigarın  hadisələrinə  dözməyərək  vəfat 
etmişdir.  Onun  şeir  divanında  on  min  beytə  yaxın  şeir  vardır.  Mirzə  Möhsün  incə 
məfkurəli bir şəxs olmuşdur “ (Bax:15, 332). 
Prof.  Turxan  Gəncəyi  “İsfahandakı  Səfəvi  sarayına  türk  dilinin  mövqeyi”  adlı  
məqaləsində  şairin  müxtəlif  rəsmi  ziyafətlər,  bayramlar  münasibəti  ilə  yazdığı  şeirləri 
nəzərdən  keçirdikdən  sonra  belə  qərara  gəlmişdir  ki,  Təsir  Şah  Süleyman  və  Sultan 
Hüseyn zamanında faktiki olaraq sarayda məliküş-şüəralıq vəzifəsini də icra etmişdir (5, 
25). 
Təsirin  fars  dilində  yazdığı  qəsidə,  qəzəl,  qitə,  rubai  və    məsnəviləri  barədə 
məlumatımız vardır. Şairin  lirik şeirləri  bir divan halında tərtib edilmişdir. Hal-hazırda 
Tehranın  Məclise-Şuraye-İslamiye-İran  və  Sepəhsalar  Ali  Mədrəsəsi  kitabxanalarında 
Mirzə Möhsün əsərlərinin əlyazma külliyyatı saxlanılmaqdadır.  
M.Tərbiyət Təsirin aşağıdakı məsnəviləri barədə məlumat vermişdir:  
1.  “Minhacül-merac”  —  bu    məsnəvi  əruzun  təqarüb  bəhrində  yazılmış  və 
Məhəmməd  peyğəmbərin merac gecəsinə aiddir. 
2.  “Meymənət”  (“Xoşbəxtlik”)  —  bu  məsnəvi  də  təqarüb  bəhrindədir,  gözəl 
xislətlər və xoş rəftar kəsb etmək məsələsinə həsr edilmişdir. 
3.  “Dəvətül-aşiqin”  isə  “Xosrov  və  Şirin”  bəhrində  və  İsfahanın  Səadətabad 
binaları və bağlarının tərifində yazılmışdır. 
5. “Səmərətül-hicab” — “Yeddi gözəl” əsəri bəhrində yazılmışdır. 
6.  “Cahannüma”  əsəri  “Sirlər  xəzinəsi”  bəhrində  yazılmış,  İsfahanın  Fərəhabad 
binaları və bağlarının tərifi haqqındadır.  
7. “Hüsni-ittifaq” —  “Leyli-Məcnun” əsəri  bəhrində  yazılmış  və Təft qəsəbəsi, 
onun  suyu,  havası,  ağacları,  meyvələri  və  gül-çiçəklərinin  tərifi  haqqındadır  (15,  333-
334).  Tədqiqatçı  Mir  Tohid  Yüzbaşinin  verdiyi  məlumata  görə,  şairin  “Risaleyi-
müəmma” adlı əsərinin başlanğıcında daha bir məsnəvisi vardır ki, ona ad verməmişdir 
(16, 405). 
T.Təbrizinin  yaradıcılığında  Ənvəri,  Xaqani,  Nizami,  Sədi,  Hafiz,  Səlman 
Savəci kimi klassiklərin, Səfəvilər dövrü şairlərindən Nəziri, Saib Təbrizi, Talib Amuli, 
Feyz  Dəkəni,  Möhtəşəm  Kaşani  və  Kəlim  Kaşaninin  təsiri  aydın  hiss  olunur.  Farsdilli 
poeziyada  XVI-XVII  əsrlərdə  meydana  çıxmış  “hind  üslubu”nun  nümayəndəsi  Təsir, 
təbii  ki,  bu  yeni  üslubun  ən  böyük  ustadlarından  olan  Saibin  yaradıcılığından 
bəhrələnməli idi. Mirzə  Möhsün şeirində Saibdən təsirləndiyini belə ifadə etmişdir: 
Saibe-şirinsoxən dər şeir mostəsna bovəd, 
Vərnə Təsir əz ke dər icade-məni kəmtərəst. 
Tərcüməsi:  
Şirin sözlü Saib şeirdə hamıdan üstündür, 
Lakin Təsir məna icadında heç kimdən əksik deyil (16, 406). 
Təsirin  farsdilli  yaradıcılığında Peyğəmbərə və  imamlara həsr edilmiş qəsidələr 
müəyyən yer tutsa da, lirik-aşiqanə  məzmunlu qəzəllər daha çoxdur. M.Tərbiyət şairin 
bir sıra qitə və qəsidələrində maddeyi-tarixlər tərtib etdiyi barədə məlumat vermiş, onun 
məşhur  alim  Ağahüseyn  Xansarinin  vəfatı  (h.1093-m.1682),  Şah  Süleymanın  tərifi  və 
Əbdüləziz  xan  Çingizinin  gəlməsi  (h.1097-m.1685),  Mirzə  Əlaəddin  Məhəmməd 
Gülüstaninin vəfatı (h.1100-1688), Şeyxəli xan Zəngənə vəzirin vəfatı (h.1101-m.1688), 
Mirzə  Tahir  Vəhidin  vəzir  təyin  edilməsi  (h.1101-m.1689),  Şah  Süleymanın  vəfatı 
(h.1105-m.1694).  Məhəmməd  Mömün  xan  Bəydilinin  vəzir  təyin  edilməsi  (h.1110-

                                                                                                     Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
m.1699),  Ağaməhəmməd  Bağır  Məclisinin  vəfatı  (h.1111-m.1699),  Ağarəzi  Məsrurun 
vəfatı  (h.1114-m.1702),  Yəzd  şəhərində  baş  vermiş  qarışıqlıq  (h.1116-m.1704), 
Çehilsütunun  aynaxanasında  baş  vermiş  yanğın  (h.1118-m.1706),  Mir  Nəcatın  vəfatı 
(h.1121-m.1709), Qəndəharın qoşun başçısı Xosrov xanın öldürülməsi (h.1124-m.1712)  
münasibəti ilə şeirlər yazdığını qeyd etmişdir (15, 334-335). 
Təsirin  yaradıcılığı  barədə  müxtəlif  fikirlərə  rast  gəlirik.  Əgər  Xoşgu  şairə  ən 
yüksək  qiymət  vermişdisə,  Lütfəli  bəy  Azər  (1722-1781)  onun  əsərlərini  zəif  hesab 
etmişdir.  L.Azər  “Atəşkədə”  təzkirəsində  yazır:  “Təsir  divan  sahibidir.  Təxəllüsü 
“Təsir” olsa da, sözü (şeirləri — P.K.) təsirsizdir. Çox axtardıqdan sonra divanından iki 
beyt  seçdim”    (1,s.174).  Azər  “hind  üslubu”  nümayəndələrindən,  o  cümlədən, 
T.Təbrizidən  danışarkən  bu  üslubun  bədii-estetik  dəyərini  inkar  edən,  XVIII  əsrdə 
İranda meydana çıxmış “Bazgəşt”  (“Qayıdış”) hərəkatı mövqeyindən çıxış edir. Məlum 
olduğu  kimi,  “Bazgəşt”  nümayəndələri  Səfəvilər  dövründə  ədəbiyyatın  tənəzzül 
etdiyindən  danışır,  “hind  üslubu”  şairlərini  həyatdan  uzaqlaşmaqda,  fikrin  aydınlığına 
xələl gətirməkdə, dili korlamaqda ittiham edirdilər. 
Yaşadığı  dövrdə,  XVII  əsrin  ikinci  yarısı-XVIII  əsrin  əvvəllərində  Mirzə 
Möhsünün  yaradıcılığının  yüksək  dəyərləndirildiyini  bir  daha  qeyd  etmək  istərdik. 
M.Tərbiyət  dövrün  ədəbiyyatşünaslığa  dair  əsərlərində  Təsirin  əsərlərindən  çoxlu 
misallar  gətirilməsi  barədə  yazır:  “Təsirin  müasirlərindən  və  böyük  şəxsiyyətlərdən 
olmuş,  bir  sıra  əsərlər  yaratmış    Siracəddin  Əlixan  Arzu  həmin  dövrün  şairlərinin 
işlətdiyi  ifadə  və  istilahlar  haqqında  yazdığı  “Çiraği-  hidayət”  adlı    əsərində  çox  vaxt 
Təsirin  şeirlərindən  misal  gətirir,  Səfəvilər  dövründə  işlədilən  ifadə  və  ibarələri  onun  
şeirləri ilə sübut edir” (15, 333). 
İran  ədəbiyyatşünaslığında  T.Təbrizi    yaradıcılığı  ilə  ən  ardıcıl  məşğul  olan 
tədqiqatçı  Əmin  Paşa  Eclali  olmuşdur.  Onun  1990-cı  ildə  nəşr  etdirdiyi  “Divani-Təsir 
Təbrizi” kitabında şairin həyat və yaradıcılığı araşdırılmış, küllliyatına daxil olan əsərlər 
oxuculara  təqdim  edilmişdir  (3).  Təəssüf  ki,  bu  kitabda  şairin  azərbaycanca  yazdığı 
şeirlərinə yer verilməmişdir.  
Azərbaycan  ədəbiyyatşünaslığında  ilk  dəfə  Qasım  Cahani  “Azərbaycan  
ədəbiyyatında Nizami ənənələri” adlı əsərində T.Təbrizinin yaradıcılığı barədə nisbətən 
ətraflı  danışmış,  onun  məsnəvilərini  təhlil  etmişdir.  Tədqiqatçı  əsas  diqqəti  Təsirin 
Nizami  irsindən  bəhrələnməsi  məsələsinə  yönəltsə  də,  şairin  yaradıcılığına  Füzuli  və 
Saibin  də  təsirini  nəzərdən  keçirmiş,  onu  poeziyada  yeni  meyllərin  nümayəndəsi  kimi 
təqdim etmişdir. Q.Cahani göstərir ki, Nizami kimi Təsir də poemalarında sadə zəhmət 
adamlarının  taleyi,  işi,  əxlaq  və  məişətini  ətraflı  nəzərdən  keçirmiş,  ictimai-əxlaqi 
görüşlərini  oxucuların  diqqətinə  çatdırmışdır.  T.Təbrizi  poemalarının  orijinal 
cəhətlərindən  danışarkən  tədqiqatçı  göstərir  ki,  şairin  bu  yığcam  əsərləri  əslində  lirik 
poemalardır,  müəllif  onların  mövzusunu  müasir  həyatdan  götürmüşdür.  Mirzə 
Möhsünün  poemalarının  məzmununu  ətraflı  nəzərdən  keçirən  Q.Cahani  şairin  bütün 
yaradıcılığı  üçün  nikbinliyin  səciyyəvi  olduğunu  qeyd  edərək  yazır:  “Şairin  müsbət 
qəhrəmanları nikbinliyi, həyatsevərliyi ilə fərqlənirlər. Bu xüsusiyyət Təsirin lirikasında 
da  özünü  hiss  etdirir…  O,  nikbinliyi,  həyatda  nəşələnməyi,  gülüb-sevinməyi  şüurlu 
surətldə  zahidlərin  təbliğ  etdikləri  tərkidünyalıq,  əza  saxlamaq  və  başqa  zərərli 
ideyalarına  qarşı  qoymuşdur  və  soruşmuşdur:  “Tərki-dünyalıq,  axirət  dünyasına 
bağlanmaq  yaxşıdırsa,  onda  nə  üçün  zahid  öz  ideyasının  mücahidi  olmur”…  Şair 
insanları  acizliyə  çağıran,  həyat,  səadət  uğrunda  mübarizədən  çəkindirən  zahidləri 
zalımların dəllalı adlandırır. Təsirə görə, nikbin adam həyata bağlı, güclü və mərd olar. 
Bu ideya “Dəvətül-aşiqin” əsərinin əsas mündəricəsidir” (2, 198-199). 

                                                                                                     Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
Ə.Səfərli  “XVII-XVIII  əsrlər  Azərbaycan  epik  şeiri”  adlı  tədqiqatında  Təsirin 
poemalarını  təhlil  etmiş,  şairi  Nizaminin  surət  və  xarakter  yaratmaq  təcrübəsindən 
öyrənən, onun bədii və fəlsəfi kəlamlarından, yüksək humanist fikirlərindən ilham alan, 
bununla  yanaşı  orijinal  mövzu  seçməyi  bacaran  sənətkar  kimi  təqdim  etmişdir. 
Tədqiqatçıya görə, T.Təbrizinin orijinal cəhəti ondan ibarətdir ki, o daha çox ailə-məişət 
mövzularına  meyl  göstərir,  əfsanəvi-romantik  qəhmanlardansa,  adi  insanların 
həyatından  yazmağı  üstün  tutur,  real  və  inandırıcı  əhvalatları  qələmə  alır  (12,s.164). 
Tədqiqatçı  Təsirin  “kiçik”  qəhrmanlara  üstünlük  verməsini  Nizami  təsiri  ilə  bərabər 
dövrün  tələbatı  ilə  də  izah  edir:  “Nizaminin  poemalarında  epizodik  səhnələrdə  verilən 
bu  “kiçik” qəhrəmanlar Təsirdə baş qəhrəmanlara çevrilir. Təsirdən başqa XVII-XVIII 
əsrlərdə yaşamış bir sıra şairlərin əsərlərində də xalq içərisindən çıxmış sadə, adi əmək 
adamlarının  baş  qəhrəman  kimi  verilməsi  dövrün  öz  tələbatından  irəli  gəlirdi.  Artıq 
Fərhadlar,  çobanlar,  kərpickəsənlər,  bağbanlar  cəmiyyətdə  öz  yerini  tutmağa  çalışaraq 
ağlı,  iradəsi  və  cəsurluğu  ilə  ad  qazanır,  həyatda  da  özünü  göstərir.  Bu  nəcib,  həm  də 
nikbin  insanlar  Təsirin  poemalarında  həyata,  dünyaya  yeni  münasibət  bəsləyir, 
şahlardan, xaqanlardan öz arzu və düşüncələri ilə seçilir” (12, 167). 
Turxan Gəncəyi 1949-cu ildə İstanbul Universiteti ədəbiyyat fakültəsinin “Türk 
dili və ədəbiyyatı” dərgisinin III cildində çap etdirdiyi “Təbrizli Təsirin türkcə şeirləri” 
adlı məqaləsində ilk dəfə olaraq şairin anadilli əsərləri barədə məlumat vermişdir. Alim 
burada  T.Təbrizi  küliyyatının  şəxsən  nəzərdən  keçirdiyi  Məclise-Şuraye-İslamiye-İran 
və  Sepəhsalar  Ali  Mədrəsəsi  kitabxanalarında  saxlanan  nüsxələri  barədə  məlumat 
vermiş və göstərmişdir ki, birinci əlyazmanın bir çox vərəqləri düşmüş, ikinci əlyazma 
isə  daha  mükəmməldir.  Ali  Sipəhsalar  Mədrəsəsi  nüsxəsində  farsca  divan  və 
məsnəvilərdən başqa Azərbaycan türkcəsində 447 beyt şeir vardır. Bu əlyazmada farsca 
və  türkcə  şeirlərin  ümumi  həcmi  16  min  beytdir  (4,s.188).  Bundan  başqa,  tədqiqatçı 
şairin  ana  dilindəki  14  şeirinin  də  mətnini  Türkiyə  əlifbasıyla  oxuculara  təqdim 
etmişdir.  Hal-hazırda  Təsirin  türkcə  şeirlərinin  surətini  əldə  etdiyimiz  üçün  bu  barədə 
daha ətraflı məlumat vermək imkanımız vardır. Bu şeirlər şairin küliyyatının Sepəhsalar 
Ali  Mədrəsəsi  kitabxanası  nüsxəsinin  sonunda  yerləşdirilmişdir,  881-904-cü  səhifələri 
əhatə  edir.  Külliyatın  “Türkiyyat”  başlığı  verilmiş  bu  hissəsinin  əvvəlində,  səhifələrin 
kənarında farsca bu sözlər yazılmışdır: “Əşare-torkira əz qəzəl molhəq həmide ənd. Hər 
vəqt  fərmude  əz  hər  kəs  xaste  başəd  bayəd  əz  anra  təhsil  və  ketabət  nəmayəd”. 
Tərcüməsi:  “Əlavə  edilmiş  türkcə  qəzəllərdən.  Hər  kəs  istədiyi  vaxt  ondan  öyrənə  və 
köçürə bilər” (14, 881). Külliyyatdakı türkcə şeirlərdən bir neçə parça bərpa prosesində 
oxunmaz  hala  düşmüşdür.  447  beytdən  oxunması  mümkün  olan  433  beytdir.  Buraya 
münacat  məzmunlu  qəzəl,  nət,  Şah  Süleymana  həsr  edilmiş  qəsidə,  Sultan  Hüseynin 
taxta çıxması və Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvininin vəzir təyin edilməsi münasibəti ilə 
yazılmş tarix qitələri, Şahzadə Əkbərin Şah Süleymana pənah gətirməsi  münasibəti  ilə 
qəzəl, 1 tərcibənd, 4 mürəbbeyi-tərcibənd, 1 müxəmməsi-tərcibənd, müxtəlif bayramlar 
(məb'əs, cümə, ramazan, qurban, novruz) münasibəti ilə yazılmış məsnəvi formalı kiçik 
şeirlər, lirik məzmunlu 16 qəzəl və 5 təkbeyt daxildir. 
Təsirin  türkcə  şeirləri  “Qəsidə  dər  mədhi-nəvvabi-əşrəfi-əqdəsi-əla  Şah 
Süleyman  Əssəfəvi  ki,  nəzəri-əşrəf  rəsid”  (“Qüdrətli,  müqəddəs  və  ulu  hökmdar  Şah 
Süleyman  Əssəfəvinin  mədhinə  həsr  edilmiş  və  onun  şərəfli  nəzərinə  təqdim  olunmuş 
qəsidə”) başlıqlı 
Ey şəhənşahi-Süleyman həşməti gərdun rəvaq, 
Eyləmiş tövfiq hər işdə sənünlən ittifaq (13, 20). 

                                                                                                     Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
–mətləli  24  beytlik  qəsidə  ilə  başlanır.  Şair  burada  şahın  hakim  olduğu  ölkənin 
vilayətlərini sadalayarkən Təbrizin adını birinci çəkir: 
Rüb'i-məskun cümlə fərmanındadur, ol cümlədən, 
Sahəti-Təbrizü Gilanü Xorasanü İraq (13, 21). 
Təsir  “şəhənşahi-cəhan”  adlandırdığı  Səfəvi  şahının  qüdrətindən  danışarkən 
onun  yanına  müxtəlif  dövlətlərin  hökmdarlarının,  o  cümlədən,  Turan  (Türküstan,  Orta 
Asiya anlamında) şahı Əbdüləzizin qonaq gəldiyini qeyd edir: 
Hər zaman bir qeysənü fəğfur mehmandur sana, 
Ey şəhənşahi-cəhan, səndən yəman gözlər iraq. 
Ol səadətlü şəhi-Turanzəmin Əbdüləziz, 
Həm bu günlərdə sənə mehmani-bəzmi-iştiyaq (13, 21). 
Bu  şəxs,  ehtimal  ki,  Vəhid  Qəzvininin  “Abbasnamə”  əsərində  “Padşahi-
Türküstan”,  “Valiyi-Türküstan”  adlandırılıan,  (10,  74,82,  98,  147),  II  Şah  Abbas 
sarayına  dəfələrlə  elçilər  göndərmiş  Əbdüləziz  xandır.  M.Tərbiyət  “Danişməndani-
Azərbaycan”  əsərində  onu  Əbdüləziz  xan  Çingizi  adlandırmışdır  (14,  334).  Şair 
qəsidəsinin sonuncu beytində Əbdüləzizin gəlişinə dair maddeyi-tarix tərtib etmişdir: 
Padşaha, adila, sahib mürüvvət, davəra, 
İftixari-dinü dövlət, xosrovü gərdun rəvaq (12, 21). 
Müəllifin  özü  buradakı  maddeyi-tarixi  açaraq  bu  hadisənin  hicri  1093-cü  ildə 
(m.1682)  ildə  baş  verdiyini  göstərmişdir.  Bu  şeirdən  sonra  şairin  Sultan  Hüseyn 
Səfəvinin  təxtə  çıxması  münasibəti  ildə  yazdığı  10  beytlik  tarix  qitəsi  gəlir.  Başlığı 
belədir:  “Qiteyi-tarixi-cülusi-meymənətnuş  nəvvab  kamyab  əşrəf  şahi-Sultan  Hüseyn 
Əssəfəvi-Əlmusəvi  ki,  be  nəzəri-ənvər  rəsid”  (“Sultan  Hüseyn  Əlmusəvinin  taxta 
çıxdığı  tarixə  həsr  edilmiş  və  onun  nurlu  nəzərinə  təqdim  olunmuş  türkcə  qitə”).  Şair 
qitənin  sonuncu  beytində  h.1105-ci  ildə  (m.1694)    baş  vermiş  bu  hadisə  ilə  əlaqədar 
maddeyi-tarix tərtib etmişdir. 
Dedi tarix üçün gögdə ütarid, 
Cülüsin, ey şəhənşahan, mübarək (13, 23). 
Bundan sonra topluda lirik-aşiqanə məzmunlu 78 beytlik tərcibənd, 4 mürəbbe-
tərcibənd  və  1  müxəmməs-tərcibənd  yerləşdirlmişdir.  Mürəbbelərin  ikisi  12,  digərləri 
14,18, müxəmməs 25 beytdən  idarətdir. Bu şeirlər dilinin sadəliyi  ilə diqqəti cəlb edir. 
Onlardan 2 mürəbbe və 1 müxəmməs xalq şeiri formasında yazılmış əsərləri xatırladır. 
“Mürəbbeyi-tərci  dər  bəhri-rəməl  ki,  həsbül-əmrül-əla  qofte  şode”  (“Yüksək  əmrin 
hüzurunda  söylənmiş  rəməl  bəhrində  mürəbbeyi-tərci”)  başlıqlı  şeir  misralardakı 
hecaların  sayına,  hər  bəndin  sonunda  misranın  təkrar  olunmasına  görə  varsağını 
xatırladır: 
Bəni eşqdən sovutma, 
Gözü yaş ilən qurutma, 
Qulunam, bəni unutma, 
Sana bivəfa deyəllər (13, 29). 
Topludakı yeganə müxəmməsin də dili sadədir: 
Nola gər durax ayağə, 
Gedəlim səninlə bağə, 
Səni bir çəkim qucağə, 
Qoyalım dodaq-dodağə, 
Sana gəncəli deyəllər (13, 34). 
Ədəbiyyat  tarixindən  məlumdur  ki,  XVII  əsr  osmanlı  poeziyasında  xalq 
ədəbiyyatındakı  türkünün  qarşılığı  olan,  bəndləri  daha  çox  dörd,  az  hallarda  beş 

                                                                                                     Elmi əsərlər №3(4),2016 
 

 
misradan  ibarət şeir forması  meydana çıxmışdır. İlk nümunələrini Naili  yaradıcılığında 
gördlüyümüz, şərqi adlanan bu şeirlərin üçüncü misraları miyan, bənd sonundakı təkrar 
olunan  misraları  isə  nəqərat  adlanır.  Şərqilərin  son  bəndində  müəllifin  təxəllüsü  qeyd 
olunmaya da bilər (8, 87-88). Bu şeirlərin qafiyə quruluşu belədir: 1) aaaa, bbba… . 2) 
aaaaa, bbbba… Firkimizcə, Təsir türkcə şeirlərindən “Sana bivəfa deyəllər” nəqarətli 9 
və  “Səni  sevərəm,  səni  sevərəm”  nəqarətli  6  bəndlik  mürəbbe-tərcibəndlərini,  “Sana 
gəncəli  deyəllər”  nəqarətli  10  bəndlik  müxəmməs-tərcibəndini  yazarkən  osmanlı 
poeziyasında  yeni  meydana  çıxmış  şərqi  janrını  nümunə  götürmüşdür.  Ümumiyyətlə, 
T.Təbrizi  şeirlərinin  dilində  osmanlı  dilinin  müəyyən  təsirini  görürük.  Onun  belə  bir 
misrasını  nümunə gətirə bilərik:  “Batil sanıyor zülfi-pərişanını görgəc” (13, 46). Felin 
osmanlı  türkcəsində  “sanıyor”  kimi  yazılmasına  XVII  əsrin  digər  anadilli  Azərbaycan 
şairlərinin dilində rast gəlmirik. 
Topluya  daxil  olan  müxtəlif  bayramlar  münasibəti  ilə  məsnəvi  şəklində  
yazılmış  6,11,9,4,5,4,5,17  beytlik  şeirləri  nəzərdən  keçirdikdə  onların  saray 
məclislərində,  şahın  hüzurunda  oxunduğunu  görürük.  V.897-898-də  köçürülmüş 
“Qəzəli-müzəyyən  betarixi-vürudi  şahzadə  Sultan  Əkbər  bin  Övrəngzib  ki,  mənzəri-
mübarəki-əşrəf  rəsid  şərifi-istehsan  pəziroft”  (“Şahzadə  Sultan  Əkbər  bin  Övrəngzibin 
gəlişinə  həsr  edilmiş  və  onun  mübarək  nəzərinə    təqdim  olunaraq  bəyənilmiş  türkcə 
qəzəl”) başlıqlı 12 beytlik qəzəl belə başlanır: 
Könüllər müjdə kim, işrət nəsimi Hinddən gəldi, 
Müəttər oldu İran, nükhəti-mişki-Xütən gəldi (13, 41) 
Tarixdən  bilirik  ki,  Baburi  hökmdarı  Övrəngzib  (1618-1707)  aralarında  ixtilaf 
olduğundan  sələfi  və  böyük  oğlu  Sambhacini    və  digər  oğlu  Əkbəri  təqib  edib 
yaxalamağa  çalışmışdır.  Əkbər  Səfəvi  şahından  sığınacaq  istəyərək  bir  müddət  İranda 
yaşamış,  orada  da  ölmüşdür  (9,  414).  Təsir  qəzəlinin  son  beytindən  şahzadə  Əkbərin 
Şah Süleymana pənah gətirdiyi tarixi dəqiqləşdirmək olar: 
Soruşsan bir qiran tarixini Təsirdən, dedi: 
Süleyman şahın əyyamında Əkbər Hinddən gəldi (13, 42). 
Son misranın üzərnidə  müəllif özü maddeyi-tarixi açaraq, bu hadisənin  h.1098-
ci ildə (m.1686) baş verdiyini göstərmişdir. 
Bundan sonra topluda münacat məzmunlu qəzəl, nət, 16 lirik qəzəl, 5 təkbeyt və 
Vəhid Qəzvininin  vəzir təyin edilməsi  münasibəti ilə  yazılmış 10 beytlik, “Qiteyi-tarix 
vəzarəti-əzəm  nəvvabi-vəhidüzzəman”  (“Zamanın  yeganəsinin  böyük  vəzirliyi 
münasibəti ilə tarix qitəsi”) başlıqlı qitə gəlir. Bir sıra təzkirələrdə, o cümlədən, Həzinin 
təzkirəsində  qeyd  olunmuşdur  ki,  Mirzə  Möhsünü  həyatda  düzgün  yola 
istiqamətləndirən,  tərəqqisinə  səy  edən,  sarayda  maliyyə  işlərini  ona  tapşıran  Mirzə 
Məhəmməd  Tahir  Vəhid  Qəzvini  olmuşdur.  Mənbələrdə  bu  görkəmli  dövlət  xadimi, 
tarixçi  alim  və  şair,  anadilli  poeziyamızın  nümayəndəsi  “Vəhidüzzəman”  (“Zamanın 
yeganəsi”)  adlandırılmışdır.  Şeirdən  görürük  ki,  Təsir  Vəhidin  yaxşılıqlarını 
unutmamışdır. Qitədə Mirzə Məhəmməd Tahirin gözəl insani keyfiyyətləri barədə belə 
yazılıb: 
Mələkxislətsən, ey insani-kamil, 
Üzün nikuvü nikudur xisalın (13, 55). 
Sonuncu beytdə maddeyi-tarix vardır: 
Dedi tarix çün gögdə əyandur, 
İşıqdır gözləri anın kəmalın (13, 55). 
Bundan Vəhidin h.1101-ci ildə (m.1689) baş vəzir təyin olunduğunu öyrənirik. 

                                                                                                     Elmi əsərlər №3(4),2016 
 
10 
 
Təsirin  türkcə  qəzəlləri  əsasən  5-9  beytdən  ibarətdir.  Bunların  içində  Füzulinin 
“Bəhs”,  “Görgəc”  və  “Ləziz”  rədifli  şeirlərinə  yazılmış  nəzirələr  də  vardır.  Mənbələr 
Təsirin Saibdən təsirlənərək fars dilində “hind üslubu”nda şeirlər yazdığını qeyd edirlər 
(2, 331). Lakin şairin Azərbaycan türkcəsindəki şeirlərində “hind üslubu” bir o qədər də 
nəzərə  çarpmır.  Bu  əsərlərdə  ilkin  nəzərə  çarpan  cəhət  müəllifin  Füzuli  irsindən,  xalq 
şeirindən  bəhrələnməsidir.  Elə  buna  görədir  ki,  T.Təbrizi  şeirlərinin  dili  sadədir. 
Dünyəvi  eşqin  tərənnümü,  real  bir  gözəlin  mədhi  şairin  əsərlərinin  səciyyəvi 
cəhətlərindəndir:  
Yadi-ol əyyamlar, ol yaxşı-yaxşı çağlar, 
Dəmbədən öpməklərü möhkəm səni sıxmaqlar, 
Bir-birə biz mehriban, həsrət çəkən oymaqlar, 
Olma halimdən xəbərsiz, mən sana qurban olum (13, 31). 
Təsir klassik Şərq poeziyasının bədii ifadə vasitələrindən məharətlə istifadə edən 
ustad   sənətkarlardandır.  Qəzəllərindən  birində  şair  baharın  onun  sevgilisinin  gözəlliyi 
barədə bir söz eşitmək istədiyindən danışır: 
Hədisi-vəsfi-üzarın eşitmək istər kim, 
Bahar laləvü güldən səbayə verdi qulağ (13, 47). 
Burada hüsni-təlil poetik fiqurundan istifadə edilmişdir. Bildiyimiz kimi, “səbəb 
və bəhanə gətirməyin gözəlliyi” demək olan hüsni-təlildən istifadə zamanı bir əlamət və 
ya  keyfiyyət  başqa  bir  əlamət  və  ya  keyfiyyətin  meydana  gəlməsinə  səbəb  olur. 
Nəticədə  ikiqat  təsvir  özünü  göstərir.  Beytdə  şair  deyir  ki,  bahar  gözəlin  vəsfi  barədə 
xəbər  eşitmək  istəyir,  buna  görə  də  lalə  və  qızıl  gülün  köməyi  ilə  (burada  bu  güllərin 
insan qulağına bənzəməsinə işarə vardır) səba yelinə qulaq verməkdədir. Bahara insana 
məxsus qulaq asmaq keyfiyyətinin şamil edilməsi istiarə poetik fiqurunun əlamətidir.  
Şairin 6 beytlik bir qəzəli bədii mükalimə və ya sual-cavab adlanan poetik fiqur 
üzərində qurulubdur. Məşuqə öz gözəlliyindən, bədəninin ayrı-ayrı üzvlərindən danışır, 
şair isə zarafatla onun gözəlliyini inkar edir: 
Hüsnündən ol pəri bəni dün eylədi xəbər, 
Dedim ki, söylə hansısı ondan vecə yarar. 
Ol dedi belüm, dedüm onda nə bağlıdur, 
Ağzım dedi, dedüm ki, söz ondan daxi keçər  (13, 52). 
Gözəlliyinin  inkar  edilməsindən  hədsiz  təəccüblənmiş  məşuqə  sonda  şairi 
insafsız adlandırır: 
Pəs heyrət ilə söylədi: Ha sərvi-qamətim? 
Dedim: Nə sud, sərvdə yoxdur gülü səmər. 
Yerdən bu qatla çıxduvü acıxlı söylədi: 
Təsir, vermədi sana insaf Həq məgər? (13, 52). 
Burada  “Bəs  sərvi-qamətim?”  mənasında  “Ha  sərvi-qamətim?”  deyən  şair 
danışıq dilindən bəhrələnmişdir. 
Klassik poeziyamızın bir sıra nümayəndələri kimi, Mirzə Möhsün də  mübaliğə 
bədiiyyat  vasitəsindən  məharətlə  istifadə  etmişdir.  Şair  Şah  Süleymana  həsr  etdiyi 
qəsidəsində deyir: 
Arizinlə laf nisbət vurmaq üçün aftab, 
Qarşı gəldi gər səhərgəh, şam tutdu ta bucaq (13, 20). 
Günəş  şahla  üzbəüz  söhbət  etmək  üçün  səhərlər  çıxır,  gecələr  isə  bir  küncə 
çəkilir.  Bu  beyt  böyütmə    mübaliğəsinə  nümunədir.  Təsirin  şeirlərindən  kiçiltmə 
mübaliğəsinə də misal gətirə bilərik: 
Dedi bənə ol şux ki, var yaxşıca ağzım, 

                                                                                                     Elmi əsərlər №3(4),2016 
 
11 
 
Dedim: nə edəlüm, heç bənim gözümə gəlməz (13, 54). 
Ağzın  balaca  olması  klassik  ədəbiyyatda  məşuqənin  gözəlliyinin  əsas 
əlamətlərindən biridir. Şairin yarının ağzı o qədər balacadır ki, onu görmək imkansızdır. 
Yəni, məşuqə çox gözəldir. 
Mirzə  Möhsünün  anadilli  şeirlərində  təzad  sənətindən  istifadənin  maraqlı 
nümunələrinə  rast  gəlirik.  Hökmdarı  mədh  edərkən  şair  “Aləm  işiq  oldu  kölgəsindən” 
(12,s.890)  deyir.  Yəni,  şahın  sayəsində  insanlar  işıqlı  günə  çıxmışlar.  Kölgədən  işığın 
yaranması diqqətəlayiq təzaddır. Başqa bir misal:  
Qəmzəvü naz ilə hər dəm vardur üşşaq üçün, 
Acı-acı tənələr sərxoş səhba tək ləziz (13, 49). 
Yarın  acı  tənələri  aşiq  üçün  şərab  kimi  ləzizdir.  Burada  “acı”  və  “ləziz” 
sözlərinin köməyi ilə təzad yaradılmışdır. 
Ana  dilinin  incəliklərinə  bələd  olan  şair  şeirlərində  sözün  çoxmənalılığından 
məharətlə istifadə edir. Təsir deyir: “İşim əldən çıxıbdır, ta çıxıbdır damənin əldən” (13, 
901). “İşim əldən çıxıbdır” deyən şair vəziyyətinin ağırlığından şikayət edir. Yəni, işim 
bitmişdir.  Səbəbi  isə  odur  ki,  yarın  daməni    əlindən  çıxmışdır.  Yəni,  o,  sevgilisindən 
uzaqlaşmışdır. Bu beytdə “çıxmaq” feli iki müxtəlif mənada işlədilibdir. 
T.Təbrizinin  klassik  poeziyanın  müxtəlif  janrlarında  yazdığı  şeirlərin,  demək 
olar ki, hamısının dili axıcıdır. Şairin tərcibəndindən bir nümunə: 
Ey xətti-xoşun şəbihi-susən, 
Fərxəndə yüzün ədilü gülşən. 
Rəhm eyləvü gah-gah gizlin, 
Bir bax bənə, Tanrını sevərsən (13, 25). 
Təsir  şeirlərinin  dilinin  nəzərə  çarpan  səciyyəvi  cəhətləri  kimi  son  hecaların 
dodaqlanmasını  (şanlu,  qalxanlu,  qaramanlu,  canlu,  qanlu,  osmanlu),  şəkilçilərin 
(mənüm,  sənün,  adun,  yadun),  o  cümlədən,  indiki  zaman  şəkilçilərinin  (gəlür,  alur) 
qapalı dodaq saitləri ilə işlənməsini qeyd edə bilərik.  
Azərbaycan  türkcəsindəki  şeirlərini  nəzərdən  keçirdikdə  görürük  ki,  Təsir 
Təbirizi Məsihi, Zəfər, Qövsi Təbrizi, Vəhid Qəzvini, Məczub Təbrizi və digər XVII əsr 
şairlərimizlə bərabər anadilli poeziyamızın inkişafında, dilinin sadələşməsində, realizmə 
doğru irəliləməsində xidmətləri olmuş sənətkarlarımızdandır.  



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə