ŞƏKİ FİLİali



Yüklə 4.76 Kb.
Pdf просмотр
səhifə27/28
tarix06.12.2016
ölçüsü4.76 Kb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   28

II  tip.    Bu    tipdə  budaq  cümlə    əvvəl, baş    cümlə  
sonra işlənir, budaq cümlə baş cümləyə    nə    qədər,  hər  nə  
qədər    bağlayıcı    sözləri  ilə  bağlanır.  Bağlayıcı  sözdə    ki  
ədatı  budaq  cümlənin  sonunda  -sa,  -sə  şəkilçisi  işlənə də 
bilər, işlənməyə də. Baş  cümlədə  qarşılıq  bildirən  o  qədər,  o  
qədər  də,  bir  o  qədər,  bir  o  qədər  də  sözləri  işlənir  və  

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
287 
budaq  cümlə  vasitəsilə izah  edilir,  aydınlaşdırılır.  Məsələn, 
Nə  qədər bacarırsan,  o qədər verərsən. (M.İbrahimov)  Nə 
qədər  istəyirsiniz, götürün. (C.Cabbarlı)  Qurban qağa  nə 
qədər tapşırmışdı, o qədər də gətirmişəm. (İ.Şıxlı)  
Baş  cümlədə  qarşılıq  bildirən  eləcə,  bir  elə,  beş  o  qədər,  
yüz  o  qədər,  min  o  qədər,  min  qat  və  s.  sözlər  işlənir  və  
budaq  cümlə  vasitəsilə  izah  edilir.  Məsələn,  Nə  qədər 
istəyirsə,  min o qədər  fırlana.(B.Vahabzadə)  Nə  qədər 
tapşırmışdınız, beş o qədər gətirmişəm. 
Səbəb  budaq  cümləsi.  Səbəb budaq  cümləsi baş  
cümlədəki  hərəkət  və ya əlamətin  səbəbini  bildirir,  nə  
üçün?  niyə?  nə  səbəbə?  nəyə  görə?  nədən  ötrü?  suallarına  
cavab  verir.  Məsələn,  Üzr istəyirəm ki, mən bunu sizə indi 
söyləyə bilməyəcəyəm. (İ.Əfəndiyev) Rüstəm kişi sevinirdi, 
çünki bunların hamısını özü tikdirmişdi. (M.İbrahimov) 
Baş  və  budaq  cümlənin  yerinə,  bağlayıcı  vasitələrə  
görə  səbəb  budaq  cümləsinin   iki  tipi  vardır.   
I tip. Budaq  cümlə    baş    cümlədən  sonra  işlənərək
ona  çünki  bağlayıcısı    ilə    bağlanır. Məsələn,  Xeyr, məni 
saymayın, çünki mən belə işlərə qarışmaram. (C.Cabbarlı)   
Budaq cümlə baş cümləyə  ki,  ona  görə  ki,  ondan  
ötrü  ki,  o  səbəbə  ki,  onun  üçün  ki  bağlayıcıları ilə bağlanır. 
Budaq cümlə baş cümləyə  ki   bağlayıcısı ilə bağlandıqda baş 
cümlədə  çox zaman   ona görə,  ondan  ötrü,  onun  üçün,  o  
səbəbə,  bu  səbəbə,  buna  görə,  bundan  ötrü    və  s.    qəlib  
sözlər işlənir  və  budaq  cümlə  vasitəsilə  izah edilir.  Məsələn, 
Uşaqlar bir də  ona görə sevinirdilər  ki, Kipiani gəlmişdi.          
(İ.Şıxlı) Bu zəhməti ona görə çəkirik ki, əsl insan kimi yaşayaq. 
(S.Rəhimov) Arvad inanmadı, ona görə ki, o hələ oxuyacaqdı. 
(İ.Şıxlı) Bu çiçəklər  onun üçün gözəldir  ki, onu sənin kimi 
çiçək bəsləmiş. (C.Cabbarlı) Baxa bilmirəm,  ona görə ki, bu 
gerilik onlara da dərd olur. (M.Hüseyn)  
Bəzən  baş  cümlədə    qəlib  söz  olmadan  da  budaq  
cümlə  baş  cümləyə   ki   bağlayıcısı   ilə  bağlanır.  Məsələn,  
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
288
Günah məndə oldu ki,  sənin  şikarını  əlindən çıxartdım.             
(F.Kərimzadə)  
 II tip.  Bu  tipdə   budaq  cümlə  baş  cümlədən  əvvəl  
işlənir  və  bu  növ  mürəkkəb  cümlələr  iki  yolla  əmələ gəlir: 
 1.  Budaq  cümlə baş cümləyə intonasiya ilə bağlanır, 
budaq cümlənin daxilində  ki  ədatı  işlənir, bu ədatdan  əvvəlki 
söz məntiqi vurğu altına düşür. Məsələn,  Mən  ki  dəliləri, 
xanımları özümdən elə incitdim, onlar day bir də mənim üzümə 
baxmazlar. (“Koroğlu”) Rüstəm dayı, sən  ki  məni belə 
ucaltdın, sağ ol. (M.İbrahimov) 
 2.  Budaq  cümlə  baş  cümləyə  nə  bağlayıcı  sözü  və  
-sa, -sə  şəkilçisi  ilə  bağlanır.  Məsələn,   düşündü, əlini 
havada yellədi. (İ.Şıxlı) Birdən  baş verdi, hamı qaçmağa 
başladı. (“Koroğlu”) 
Məqsəd  budaq  cümləsi.      Məqsəd  budaq  cümləsi  
baş    cümlədəki hal-hərəkətin  məqsədini  bildirir,  baş  
cümlədən   çıxan  nə  məqsədlə?  nə  üçün?  nədən  ötrü?  niyə?  
suallarına budaq cümlə cavab  verir.  Məsələn,    Gəlmişəm, 
səndən icazə alım. (İ.Şıxlı)  Bu qədər atlı kazak tökülüb gəlib ki, 
onu aparsın. (İ.Şıxlı)  
Hər iki cümlədə baş cümlə  əvvəl, budaq cümlə sonra 
işlənmiş,  budaq cümlə baş cümləyə birinci nümunədə yalnız 
intonasiya ilə, ikincidə isə ki bağlayıcısı ilə bağlanmışdır. 
Baş və budaq cümlənin yerinə, bağlayıcı vasitələrə görə 
məqsəd  budaq  cümləsinın də  iki  tipi  vardır:   
 I  tip.  Baş  cümlə  əvvəl,  budaq  cümlə  sonra  işlənir.  
Budaq  cümlə  baş    cümləyə    əksər  halda  ki   bağlayıcısı,  
bəzən  də  yalnız  intonasiya  ilə  bağlanır.  Məsələn,    Mən 
gəlmişəm  ki, köməkləşək. (İ.Şıxlı)  Əsmərin anası  ağacın 
gövdəsini 
əhəngləyirdi 
ki, qurd dırmaşa bilməsin.                   
(M.Süleymanlı) Sula, bağban, bu bağçanı, toz olmasın.             
(S.Vurğun) Yuxarıdan düşək  ki, birbaş adamın üstünə  çıxaq.  
(İ.Şıxlı) Bütün günü küçələri gəzdi  ki, özünə bir iş tapsın.             
(Mir Cəlal)  

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
289 
Bədii  ədəbiyyatda  daha  çox  ki  bağlayıcılı  məqsəd  
budaq  cümlələrindən  istifadə  edilir. Belə cümlələrin özünü də 
baş  cümlədə    budaq  cümlənin  yerliyinin, qəlibinin   olub-  
olmamasına  görə  iki  növə  ayırmaq  olar:   
1.    Baş    cümlədə    budaq    cümlənin  qəlibi  kimi  ona  
görə,  ondan  ötrü,  o  məqsədlə, onun üçün, bunun üçün  bəzən  
o  məqsədlə  mənasında  o  səbəbə  sözləri  işlənir  və  budaq  
cümlə  vasitəsilə  izah  edilir,  aydınlaşdırılır.  Məsələn,  
Onunçün öyrətdim  ki,  əlimi bu sənətə, Bir gün sənə  əl açıb 
düşməyim xəcalətə. (N.Gəncəvi)  Ona görə  gəlmişəm  ki, bir 
qədər açıq danışaq. (S.Rəhimov)  Buna görə çalışmalısınız  ki
azərbaycanlılar  ərəblərin onlara qəbul etdirdiyi dini geri 
qaytarmasın. (M.S.Ordubadi) 
2. Baş  cümlədə  qəlib  söz  olmur,  budaq  cümlə  baş  
cümlədən  sonra  gələrək  ona  ki    bağlayıcısı    ilə    bağlanır.  
Məsələn,    Yığışmışıq  ki, deyib-gülüb  şənlənək, zarafatlarla, 
məzəli söhbətlərlə vaxtımızı keçirək. (V.Babanlı) Arvad hazırlıq 
görüb  ki, sabah səni qonaq çağırsın. (M.Süleymanlı) Atdı  ki, 
sərçə kürkün altında qalsın.  (C.Əlibəyov) 
Məqsəd  budaq  cümləli  tabeli  mürəkkəb  cümlələrdə  
baş  cümlənin  xəbəri  əksər  halda  feli  xəbərdən  ibarət  olur  
və  felin  əmr,  arzu  formalarında  işlənərək  arzu  mənası  ifadə  
edir. 
II tip. Məqsəd budaq cümləsinin bu tipində budaq  
cümlə  baş  cümlədən  əvvəl  gəlir və ona  nə  məqsədlə,   nə  
üçün,  nədən  ötrü bağlayıcı  sözləri  ilə    bağlanır. Həmin 
bağlayıcı sözlərlə yanaşı, ki  ədatı  və  -sa,  -sə  şəkilçilərindən  
də  istifadə  olunur. Baş  cümlədə  o  məqsədlə,  onun  üçün,  
ondan  ötrü  və  s.  qarşılıq  bildirən  sözlər  olur  və    budaq  
cümlə  onların  mənasını    aydınlaşdırır.  Məsələn,  Nə üçün 
çağırmısınız,  onun üçün də  gəlmişəm.  Nə  məqsədlə  dəvət 
etmişsinizsə, o məqsədlə də gəlmişəm.  
Bu  tip  daha  çox  canlı  danışıq  dilində  işlənir.  
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
290
Şərt  budaq  cümləsi.      Şərt  budaq  cümləsi      baş 
cümlədəki  hərəkət  və  ya  əlamətin  şərtini  bildirir. Məsələn, 
Əgər qızı Güləsər olmasaydı, heç evə qayıtmazdı. (İ.Şıxlı) Əgər 
dallarınca çörək gətirən olmasaydı, burada yeməyə bir şey də 
tapmazdılar. (İ.Şıxlı)  
Baş    və  budaq  cümlənin  yerinə  görə    şərt  budaq  
cümləsinin  iki  tipi  vardır. 
I  tip.  Baş  cümlə  əvvəl,  budaq  cümlə  sonra  işlənir,  
budaq  cümlə  baş  cümləyə  əksər  halda  ki  bağlayıcısı,  bəzən  
də  yalnız  intonasiya  ilə  bağlanır.  Baş  cümlədə    bu  şərtlə,  
o  şərtlə,  bir  şərtlə,  həmin  şərtlə  və s.  qəlib  sözlər  işlənir,   
budaq  cümlə  vasitəsilə    aydınlaşdırılır, konkretləşdirilir.  
Məsələn,  Səninlə  o  şərtlə bir yerdə  işləyərəm  ki, qazancımızı 
yarı bölək. 
“Şərt  budaq  cümləsinın  bu  tipi  birözəkli  cümlə  
tiplərindən  olub,  nisbətən  az  işlənir  və  özünü  daha  çox  
canlı  danışıq  dilində  göstərir”. (6. səh. 391)  
II tip.  Bu  tipdə  budaq  cümlə  əvvəl, baş  cümlə  sonra  
gəlir.  Belə  tabeli  mürəkkəb  cümlələr  dilimizdə  çox  işlənir  
və  onları bağlayıcı  vasitələrə  görə aşağıdakı növlərə ayırmaq 
olar:   
1. Şərt budaq cümlələrinin bir qismi baş cümləyə heç bir 
başqa vasitə olmadan, yalnız intonasiya ilə bağlanır.   Məsələn, 
Getmək meylin yoxdur, açıq de. (İ.Şıxlı) Quru paltarın var, ver 
dəyişsin. (İ.Şıxlı)  Bir az da burda qaldı, başımıza minəcək.     
(İ.Şıxlı)  İstəyirsən, qotazlı kəmər də alım. (İ.Şıxlı) 
2.  Şərt  budaq  cümlələrinin  bir qismi baş  cümləyə        
-sa, -sə  şəkilçisi  ilə  bağlanır.  Bu  şəkilçi  budaq  cümlənin  
əksər  halda  feli,  bəzən  də  ismi  xəbərinə  artırılır.  Məsələn, 
Lazım gəl, onu padşahın oturduğu  şəhərə  də göndərərəm.    
(İ.Şıxlı) Müsəlman olmadığını bilydim, heç içəri 
buraxmazdım. (İ.Şıxlı) Xanımların əlacı olsaydı, adama bir cüt 
göz də borc alardılar. (C.Bərgüşad) Oxumaq dinsizlik olsaydı, 
Tiflis şeyxi hamıdan qabaq bu işə etiraz edərdi. (İ.Şıxlı) Onun 

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
291 
yoldaşlarından beş-altı nəfəri oxumağa get, lap qiyamət olar. 
(İ.Şıxlı)   
Az hallarda   şərt  budaq  cümləsinin  -mı, -mi, -mu, -mü  
şəkilçisi  ilə    baş    cümləyə    bağlanması da müşahidə edilir.  
Məsələn,  İkicə addım qabağa getdimi, ayağının altında torpaq 
ovxalanıb töküləcək. (İ.Şıxlı)   
3.  Şərt  budaq  cümlələrinin  bir qismi baş  cümləyə  
əgər,  madam  ki,  indi  ki,  vaxta  ki,  bir  halda  ki  
bağlayıcıları ilə    bağlanır.    Məsələn,  Əgər hünərin var, get 
atanla haqq-hesab çək. (İ.Şıxlı)  Əgər  getmək meylin yoxdur, 
açıq danış. (İ.Şıxlı) Madam ki sağdır, gərək ona hörmət edək. 
(Anar) Madam ki qadın açıq olduqda onun gözəlliyi və ədəbini 
daha tez təyin etmək olur, nə üçün cənab müctəhid qadınların 
açıq gəzməsinə icazə vermir? (M.S.Ordubadi)   
4. Şərt  budaq  cümləsinin  bir qismi baş cümləyə   əgər,  
hərgah  bağlayıcıları ilə bağlanır, budaq cümlənin sonunda  -sa,  
-sə  şəkilçisi  işlənir.    Məsələn,  Əgər onun belə paltarı olsa
gündəliyə geyinib onu bu kökə salmazdı. (İ.Şıxlı)  Əgər nökər 
əliboş qayıtsa, sabah o biri sahili də gəzərəm. (İ.Şıxlı) Hərgah 
onları oxutsaq,  əməlli-başlı adam olarlar. (İ.Şıxlı)  Hərgah 
anası onu səsləməydi, bəlkə  də axşama qədər beləcə 
dayanacaqdı. (İ.Şıxlı)  Hərgah bir az da belə sürm, atı 
çatladaram. (İ.Şıxlı) 
5.  Şərt budaq cümlələrinin bir qismi baş cümləyə 
intonasiya ilə bağlanır, budaq cümlənin tərkibində   ki ədatı 
işlənir. Məsələn,  Sən ki son sözünü demirsən qəti, güman var 
eşqimə qovuşum, çatım. (T.Bayram) 
Belə cümlələrin bir qismində baş cümlədə onda, o vaxt 
sözləri də  işlənə bilir. Məsələn,  Əgər gedib,  onda  bəs niyə 
evinə qayıtmır? (İ.Şıxlı)  Əgər  çıxıb  əmisigilə gedib,  onda 
özündən küssün. (İ.Şıxlı)  Əgər  qızı qaytarsa,  o vaxt  şenliyin 
arasında gəzə bilməzdi. (İ.Şıxlı) 
Bəzən canlı danışıq dilində, poetik dildə  şərt budaq 
cümləsinin II tipində budaq cümlə baş cümlədən sonra da 
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
292
işlədilir və  şərt məzmunu daha qabarıq nəzərə çatdırılır.  
Məsələn,  Mir İsmayıl yaxşı işçidir, şorgözlüyü olmasa. (Anar) 
Bəşərin qapısından vaxtsız ölüm gen düşər,  İnsanın saçlarına 
yüz yaşında dən düşər, Müharibə olmasa! (M.Araz) 
Qarşılaşdırma  budaq  cümləsi.  Qarşılaşdırma  budaq  
cümləli  tabeli  mürəkkəb  cümlələrdə  baş və  budaq  cümlənin  
məzmunu  bir-biri  ilə    qarşılaşdırılır,  müqayisə  edilir,  
fərqləndirilir    və  ya  biri  digərinə  güzəştə  gedir.  Məsələn, 
Danışmaq istədisə  də, bacarmadı. (İ.Şıxlı) Allahyar nə  qədər 
çalışsa da, sirr açılmamışdı. (İ.Şıxlı) Ürək çırpıntılarını 
duydusa belə, özünü o yerə qoymadı. (İ.Şıxlı) 
Nümunələrin hamısında budaq cümlə  əvvəl, baş cümlə 
sonra işlənmişdir. Birinci cümlədə budaq cümlə baş cümləyə    
-sə də şəkilçi və ədatı, ikincidə nəqədər başlayıcı sözü,  -sa da 
şəkilçi və  ədatı,  üçüncüdə isə  -sa belə  şəkilçi və  ədatı ilə 
bağlanmışdır.  
Qarşılaşdırma budaq cümləli tabeli mürəkkəb 
cümlələrin  dilimizdə “budaq cümlə+ baş cümlə” formalıları 
çox işlənir. Prof. Q.Ş.Kazımov Azərbaycan dilində 
qarşılaşdırma budaq cümləsinin də iki tipi olduğunu 
göstərmişdir. 
 I  tip.  Budaq cümlənin baş cümlədən sonra işlənərək 
ona  ki bağlayıcısı ilə bağlanır:  Onların  qılınc – tüfəngi  o  
qədər  məni  qorxutmur  ki, silistinin apar–gətiri canıma  
vəlvələ  salır.  (M.F.Axundov)  Özümü  öldürərəm  ki,  onu  
yaman  işə  qoymaram.  (M.F.Axundov). (6, səh. 397) 
II tip.    Bu  tipdə budaq cümlə baş cümlədən  əvvəl 
gələrək ona rəngarəng bağlayıcı vasitələrlə bağlanır. Bağlayıcı 
vasitələrə görə bu tipin özünü də aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq 
olar:  
1. Qarşılaşdırma  budaq  cümləsinin  ikinci  tipində 
bəzən budaq  cümlə  baş  cümləyə -sa da, -sə də şəkilçi və ədatı 
ilə bağlanır. Məsələn,  Yumruqlar kürəyinə dəysə də, diz çöküb 
kişinin ayaqlarını qucaqladı. (İ.Şıxlı) Dövləti varsa da, arvad 

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
293 
saxlayan deyil. (İ.Şıxlı) Aylar, illər, fəsillər bir-birini dansa da
Dəyişməzdir əqidəm, çox da dünya fırlanır. (B.Vahabzadə) Kişi 
hirsindən boğulsa da, heç nə deməmişdi. (İ.Şıxlı) Gözlərinin 
oynadığını görsə  də, dinmədi. (İ.Şıxlı) Salatın anasının 
vəziyyətini duysa da, bir şey deyə bilmirdi.  (İ.Şıxlı) 
2. Budaq cümlə baş cümləyə -sa belə, -sə belə şəkilçi və 
ədatı ilə bağlanır. Məsələn,  O buraya gəlin gələndə ərinin var-
dövləti olsa belə, əməlli-başlı bir otağı da yox idi. (İ.Şıxlı) Ürək 
çırpıntılarını duydusa belə, özünü o yerə qoymadı. (İ.Şıxlı)  O, 
Mələyi vurduğuna peşman olsa belə, sevinirdi.(İ.Şıxlı)  Döyülsə 
belə, xatadan qurtarmışdı. (İ.Şıxlı) 
3. Budaq cümlə baş cümləyə  -sa da belə, -sə  də belə 
şəkilçi və ədatı ilə bağlanır. Məsələn, O, üzdə  bir söz deməsə 
də belə, bunu etiraf etməyə  məcbur olurdu. (İ.Şıxlı)  Ərinin 
yatmadığını bilsə  də belə, səsini çıxartmırdı. (İ.Şıxlı) Qapıya 
yaxınlaşdısa da belə, ürəyinin çırpındığını hiss edib geri 
qayıtdı. (İ.Şıxlı)  O cana doysa da belə, hələ  qəti qərara gələ 
bilmirdi. (İ.Şıxlı) 
4. Budaq cümlə baş cümləyə   nə  qədər,  hər  nə  qədər  
bağlayıcı  sözləri,  -sa da, -sə də   şəkilçi və ədatı ilə bağlanır. 
Məsələn,  Nə  qədər çalışırdısa da, yata bilmirdi. (İ.Şıxlı) Qız 
nə  qədər çalışdısa da, müvazinətini saxlaya bilmədi. (İ.Şıxlı) 
Salatın  nə  qədər yalvardısa da, arvad inadından dönmədi.       
(İ.Şıxlı) Əhməd nə qədər çalışsa da, müsəlmanlığını sübut edə 
bilmirdi. (İ.Şıxlı) O nə  qədər    Mələyə susmağı  əmr etsə  də
haqsızlığını duyurdu. (İ.Şıxlı) 
 5.Bəzən budaq cümlənin 
əvvəlində 
hərçənd, 
komponentlər arasında isə  amma, ancaq, lakin, fəqət 
bağlayıcılarından biri işlənir:  Hərçənd  əskik bir işinizi 
görməmişəm, amma mən belə hesab edirəm. (Elçin) 
6.Qarşılaşdırma budaq cümləli tabeli mürəkkəb 
cümlələrin bir qismində    bağlayıcı söz işlənməklə  bərabər, 
budaq cümlənin sonuna  -sa, -sə şəkilçisi artırılır,  da də ədatı 
isə badaq cümlənin daxilində işlənir. Məsələn, Özünü nə qədər 
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
294
sərbəst   aparsa,  Şamxalla açıq danışa  bilmirdi.                   
(İ.Şıxlı) Şəhərdən nə qədər uzaqda da olsa, otaqlarım rahat idi. 
(İ.Əfəndiyev) 
7. Bəzən budaq cümlədə müxtəlif bağlayıcı sözlər 
işlənir, budaq cümlənin xəbəri təkrarlanır, təkrarlanan 
xəbərlərdən biri felin xəbər, ikincisi isə əmr şəklində işlənir. Bu 
zaman birincinin sonuna -sa, -sə  şəkilçi-ədatı da artırıla bilər. 
Məsələn,   O nə  qədər bezir-bezsin, yenə  də  qəti qərara gələ 
bilmirdi. (İ.Şıxlı) Nə qədər danışır-danışsın heç kəs ona məhəl 
qoymurdu. və s.  
  Qarşılaşdırma  budaq  cümləli  tabeli  mürəkkəb  
cümlələrdə   əsas  məna olan qarşılaşdırma  mənası    aşağıdakı  
kimi  müxtəlif  çalarlarda  özünü  göstərir:   
1.  G ü z ə ş t l i  qarşılaşdırma.  Belə  cümlələrdə  baş  
cümlədəki  fikir  budaq  cümlədəki  fikrə  güzəştə  gedir.  
Məsələn, O cana doysa da, hələ  qəti qərara gələ  bilmirdi.        
(İ.Şıxlı) Qapıya yaxınlaşdısa da, ürəyinin çırpıntısını  eşidib 
geri qayıtdı. (İ.Şıxlı) Döyülən uşaq ağrıdan qıvrılsa da, səsini 
çıxartmırdı. (İ.Şıxlı)   
2.  Z i d d i y y ə t l i  qarşılaşdırma.  Bəzən baş    və  
budaq  cümlədəki  fikirlər  ziddiyyətli  şəkildə  qarşılaşdırılır.  
Məsələn,  Katib  onun  səsində  bir  tənə,  bir  giley  hiss  etsə  
də,  fikrindən  dönüb  yumşalmadı.  (M.İbrahimov). 
3. M ü q a y i s ə l i  qarşılaşdırma.  Baş    və budaq  
cümlənin  məzmunu  müqayisəli  şəkildə  qarşılaşdırılır.  
Məsələn,   Kamil bir  palançı  olsa  da  insan,  yaxşıdır  
yarımçıq  papaqçılıqdan. (N.Gəncəvi) 
4. F ə r q l ə n d i r i c i  qarşılaşdırma.  Baş  cümlədəki  
fikir  qarşılaşdırma  yolu  ilə  budaq  cümlədəki  fikirdən  
fərqləndirilir.  Məsələn,      İmdad  qardaşım  da  olsa,  çürük  
adamdır.  (Ə.Vəliyev). 
5.  Ş ə r t l i   qarşılaşdırma.  Bu  növ  budaq  cümlələrdə     
budaq  cümlə həm də şərt məzmununa mülik olur. Lakin əsas 
məna qarşılaşdırma olduğundan, belə cümlələr qarşılaşdırma 

Müasir  Azərbaycan  dili 
 
 
295 
budaq cümləsi hesab edilir. Bu  cümlələr  əksər  halda  əgər,  
hərgah  bağlayıcıları  və  -sa, -sə  şəkilçisi  ilə  formalaşır,  -sa,  
-sə    şəkilçisindən  sonra  da, də    ədatı    da  işlənir.  Məsələn,  
Hərgan başım çox bəla çəksə də, yenə səni tək qoymayacağam.  
Nəticə  budaq  cümləsi.  Nəticə  budaq  cümləsi baş 
cümlədən  doğan  nəticəni  bildirir.  Səbəb və  nəticə budaq 
cümləli tabeli mürəkkəb cümlələr tərkib hissələri arasında 
səbəb-nəticə münasibətinə görə bir-birinə  bənzəyir. Lakin 
səbəb  budaq  cümləli  tabeli  mürəkkəb  cümlələrdə  budaq  
cümlə    səbəbi,  baş    cümlə    nəticəni  bildirirsə,  nəticə budaq 
cümləli tabeli mürəkkəb cümlələrdə bunun əksi müşahidə 
olunur. Yəni,  budaq cümlə səbəbi deyil, baş cümlədən yaranan 
nəticəni bildirir. Məsələn,  Elə şey nədir ki, sən ondan ötrü fikir 
edirsən? (İ.Şıxlı) Gör nə günə qalmışam ki, mənim döydüyüm 
adam mənə qahmar çıxır? (İ.Şıxlı) 
 Hər  iki  misalda  budaq  cümlə  baş  cümlədən  sonra  
işlənərək  ona  ki   bağlayıcısı  ilə  bağlanmışdır.  
“Başqa  budaq  cümlə  növlərindən  fərqli  olaraq,   sadə 
cümlədə cümlə üzvü  qarşılığı  olmadığı   üçün  nəticə  budaq  
cümləsinin  baş  cümlədə yerliyi qəlibi olmur və budaq cümlə 
heç  bir  suala  cavab  vermir”. (4, səh. 397) 
 Budaq  cümlənin  müstəqil  nəticə    mənası    ifadə  
etdiyini  yoxlamaq  üçün  onun  əvvəlinə    nəticədə,  bunun  
nəticəsində   sözlərini  də  artırmaq  olar. 
Başqa  tabeli  mürəkkəb  cümlələrdən  fərqli  olaraq,  
nəticə  budaq  cümləli  tabeli  mürəkkəb  cümlələr sadələşdikdə 
budaq cümlə predikat – xəbər yerində, baş cümlə isə  səbəb 
zərfliyi yerində durur. Yalnız bu cür sadələşdirmə apardıqda 
cümlənin mənasını əvvəlki kimi saxlamaq olur.   sadələşdirmək  
üçün  əksinə  əməliyyat  aparmaq  lazım  gəlir.   
Nəticə  budaq  cümləli  tabeli  mürəkkəb  cümlələrin 
dilimizdə yalnız bir tipi mövcuddur: bir qayda olaraq, həmişə 
baş cümlə  əvvəl, budaq cümlə isə sonra işlənir. Lakin bu bir 
Gülarə  Abdullayeva 
 
 
296
tipin özünü də budaq cümləni baş cümləyə bağlayan vasitələrə 
görə aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 
1. Nəticə budaq cümləsinin  ən çox işlənən növü  ona 
görə də, buna görə də, onun üçün də, bunun üçün də tipli nəticə 
bağlayıcılarının iştirakı ilə yaranan növüdür.  Məsələn,  Sadıq 
onu qorxudub, ona görə də Qəşəm razılıq verib. (Q.İsmayılov) 
2. Budaq cümlə baş cümləyə  odur ki bağlayıcısı ilə 
bağlanır. Məsələn, Sultanın qəfil gəlişi onu həm sevindirdi, həm 
də qorxutdu, odur ki, ayağa qalxıb baş  əydi. (F.Kərimzadə) 
Amma daha heç yerə yolu olmadığını bilirdi, odur ki, özü ilə 
gətirdiyi qaravaşla öz dillərində danışır, öz mahnılarını 
oxuyurdular. (F.Kərimzadə)  
3. Baş cümlədə  necə, nə, kim və s.    sual  əvəzlikləri 
işlənir, budaq cümlə baş cümləyə əksər hallarda ki bağlayıcısı, 
bəzən də imtonasiya ilə bağlanır. Məsələn,   Bəs necə oldu ki
Mələk sağ qaldı? (İ.Şıxlı) Sənə  düşüb ki, özünü öldürürsən? 
(İ.Şıxlı) Amma neyləyim ki, mənim bəxtim gətirmədi? (İ.Şıxlı)  
Neçə olub ki, bu mənim ağlıma gəlməyib?(İ.Şıxlı) Sən  kimsən 
ki,  mənimlə  belə  danışırsan?   
4. Baş cümlədə  -

ədatı  işlənir, budaq cümlə baş 
cümləyə   ki bağlayıcısı ilə bağlanır. Məsələn,  Açıb-ağardası 
dərddirmi ki, deyəsən? (İ.Şıxlı) Mən yadam  ki, belə söz 
danışırsan? (İ.Şıxlı) 
5. Budaq cümlə baş cümləyə intonasiya və ki bağlayıcısı 
ilə bağlanır. Məsələn,  Hələ ölməmişəm  ki, malımı dövlətimi 
dağıdırsan. (İ.Şıxlı) Məni sən gətirməyibsən  ki, evdən 
qovursan? (İ.Şıxlı) 
Belə cümlələrdə, adətən, baş cümlənin xəbəri inkar 
formada olsa da, sual intonasiyası ilə  tələffüz edilərək təsdiq 
formanı bildirir.  
6. Baş cümlənin daxilində elə, elə bir, bir sözləri işlənir, 
budaq cümlə baş cümləyə  ki  bağlayıcısı ilə bağlanır. Məsələn, 
Boyu  elə uca idi ki,    səmanın bir parçasından başqa heç nə 
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə