QƏRİb məMMƏdov mahmud xəLİlov



Yüklə 3.76 Mb.
PDF просмотр
səhifə44/57
tarix25.12.2016
ölçüsü3.76 Mb.
1   ...   40   41   42   43   44   45   46   47   ...   57

SERPENTARİ (fr. serpentine, lat. serpens – ilan) – ilanların zəhər 

almaq məqsədilə saxlandığı yer: terrarium növlərindən biri. 



SESTODOZLAR – lentşəkilli qurdların insan və heyvanda törətdiyi 

qurd xəstəliyi. Xəstəlik mədə-bağırsaq pozğunluğu, ağqanlıq, 

qaraciyərin, sinir sisteminin, gözün və s. orqanların zədələnməsi ilə 

təzahür edir. 



SESTON – suda asılı vəziyyətdə olan üzvi-mineral hissəciklərin (de-

trit) və plankton orqanizmlərinin məcmusu. 



SESTONOFAQLAR – sestonla qidalanan orqanizmlər. 

 

385 


 

SEYRƏLMƏ  – bitkilərin məhv olması  və heyvanların ölməsi 

nəticəsində  məskunlaşdığı yerdə  sıxlığı  təbii səviyyədən aşağı olur. S. 

antropogen və təbii ola bilər. Antropogen S. zamanı insan fəaliyyətinin 

təsirilə  əlaqədar ayrı-ayrı bitki və heyvan növünün məhv olması 

nəticəsində məskunlaşdığı yerdə sıxlığı təbii səviyyə sərhədindən aşağı 

olur. Təbii S. zamanı insanın fəaliyyəti olmadan canlı orqanizmin ayrı-

ayrı fərdlərinin məhv olması (eleminasiya) həyat uğrunda mübarizəsinin  

intensivliyinin güclənməsi nəticəsində baş verir. Belə S. əsasən həddən 

artıq məskunlaşma (sıxlaşma) zamanı gedir. 

SEYSMİK BAL – Yer səthi üzərində  zəlzələ intensivliyinin şərti 

vahidi. 


SEYSMİK XİDMƏT  zəlzələnin baş verməsi, qeydə alınması  və 

analizinə müşahidənin təşkili. 



SEYSMİK ZONA (VƏ YA SAHƏ)  (lat. seismos – tərəddüd, 

zəlzələ) – Yer qabığının tez-tez zəlzələ olan zonası. Yerin hazırki inkişaf 

dövründə  əsasən iki S.z. var: 1) Aralıq dənizi və ya Alp-Qafqaz-

Himalay zonası; 2) Sakit okean zonası. 

SEYSMOLOGİYA  – geofizikanın zəlzələləri, onların başvermə 

səbəblərini, nəticələrini və tikintilərin mühafizə  tədbirlərini öyrənən 

bölməsi. 

SƏNAYE AXINTILARI – müxtəlif sənaye müəssisələrindən 

çirklənərək ətraf mühitə axıdılan sular. 



SƏNAYE COĞRAFİYASI  – iqtisadi coğrafiyanın bir sahəsi: 

sənaye istehsalının ərazi üzrə yerləşdirilməsini, müxtəlif ölkə və rayon-

larda sənayenin inkişafı  və yerləşdirilməsinin qanunauyğunluqlarını, 

şərait və xüsusiyyətlərini öyrənir. 



SƏNAYE EHTİYATI – Bərpa olunan resursun (heyvan, bitki) va-

hid sahəsindən populyasiyadan dövrü olaraq qidanın, sənaye məqsədilə 

məhsulun götürülməsi (ümumi vəziyyətinə zərər törətməmək şərtilə). 

SƏNAYE EKOLOGİYASI – sənayenin  ətraf təbii və  kənd 

təsərrüfatı ekosistemlərinə  və bütövlüklə biosferə  məhvedici təsirini 

azaltmaq yollarını  işləyib hazırlayan elm sahəsi. Mərkəzi problemi – 

aztullantılı, resurs qoruyucu və energiya qənaətedici istehsal 

texnologiyası hazırlamaqdır. Təmizləyici qurğuların yaradılması  və 

sənayenin  ətraf mühitə  təsiri monitorinqinin üsullarını hazırlamaq da 

S.e.-nın maraq dairəsinə daxildir. S.e. ekoloji kompleksin digər elmləri 

(kimya ekologiyası, tibbi ekologiya, iqtisadiyyat ekologiyası, ekoloji 

hüquq) ilə qarşılqlı əlaqədədir. 

SƏNAYE RESURSLARI – sənayedə istifadə edilən bərpa olunan 

təbii bioloji resurslar. 



 

386 


 

SƏNAYE SƏHRASI  – insanın sənaye fəaliyyətilə mühitin 

pozulması  nəticəsində olduqca kasıb bitki örtüyü və heyvanat aləminə 

malik olan təbiət sahəsi (karxanalar, yeraltı  sərvətlərin çıxarılması 

zamanı atılan süxur tullantıları və s.). 



SƏNAYE TULLANTILARININ İSTİFADƏSİ  – onlardan təkrar 

xammal kimi istilik almaq üçün, gübrə kimi və s. məqsədlər üçün 

istifadə olunması. 

SƏHİYYƏ-GİGİYENİK NORMA – əhaliyə təhlükəsiz və optimal 

həyat şəraiti qarant verən ətraf mühitin vəziyyətinin keyfiyyət-kəmiyyət 

göstəricisi. 

SƏHRA  – Çox quraqlıq, isti havanın gündəlik və illik temperaturu 

kəskin fərqlənən, illik yağıntısı 250 mm-dən aşağı, buxarlanma 

yağıntıdan xeyli çox, güclü külək əsən, daimi axan çayları olmayan, çox 

seyrək bitki örtüyü olan ərazi. S.-nın əmələ gəlməsinin ən başlıca səbəbi 

yağıntının buxarlana biləcək sudan 7-30 dəfə az olmasıdır. S.-nın 

özünəməxsus iqlimi vardır. Göy üzü aylarla buludsuz olur. Maksimum 

temperatur +49,5

°, +58°-yə çatır, gün altında qumun səthi 90° qızır, illik 

temperatur amplitudası 90

°, gündəlik 30°-yə qaxlxır. Orta Asiya S-

larında yağıntının illik miqdarı 60-150 mm, Mərkəzi Asiya (Təklə-

Məkan) 9 mm, tropik S.-larda isə hər yerdə 100 mm-dən azdır. Şimali 

Afrika və Ərəbistan S.-larında bir neçə il ərzində yağış düşməyən yerlər 

də vardır.S.-ların zəbt etdiyi ərazi bütün qurunun təqribən 30%-ni tutur. 

Səth quruluşuna görə S.-lar qumlu, daşlı, gilli və şoranlı S.lara bölünür. 

Azərbaycan Respublikası üçün S. xarakterik deyil. Burada S.-ya yaxın 

landşaft fraqmentləri Abşeron yarımadasında, Kür-Araz ovalığında, 

Naxçıvan M.R.-nın Araz boyu ərazisində təsadüf edilir. 



SƏHRALAŞMA – bax: ekosistemin səhralaşması. 

SƏRÇƏKİMİLƏR (Passeriformes) – quşlar dəstəsi. Dünyanın hər 

yerində yayılmışdır. 5 mindən çox, o cümlədən Azərb-da 147 növü 

məlumdur. Uzunluğu 9,5 sm-dən (kral quşu) 65 sm-dək (quzğun) olur. 

Azərbaycanda torağaylar, qaranquşlar, çaydaçapanlar, alacəhrələr, su 

sərçələri, bilibitdanlar, qaratoyuqlar, arıquşları, vələmirquşları, 

sığırçınlar və s. yaşayır. Cücüyeyən, bitkiyeyən(dənyeyən) və 

qarışıqyemyeyən qrupları var. Faydalıdır (qaradöş sərçədən başqa). 

SƏRVƏT – İnsanın tələbatını ödəyən maddələr və hadisələr. Sərvət 

təbii və süni olur. Təbii sərvətlər: günəş, iqlim, su, torpaq, faydalı 

qazıntılar, canlılara bölünür. 

SƏRVKİMİLƏR  (Cupressaceae)  – iynəyarpaqlı bitki fəsiləsi. 

Həmişəyaşıl kol və yaxud ağacdır.  İynə  və pulcuq formalı yarpaqları 

qarşı-qarşıya, yaxud 3-ü bir yerdə  dəstə ilə düzülür. Azərbaycanda bir 


 

387 


 

cinsi-ardıc təbii halda bitir, 2 cinsi-tuya və sərv becərilir. 



 

 

Kəskin iyli ardıc: a-budağı,  

b-meyvəsi 

Çoxmeyvəli ardıc: a-ayrıca budağı 

Uzunsov ardıc: a-iynəsi, b-meyvəsi 

 

388 


 

 

SƏS-KÜY ÇİRKLƏNMƏSİ 

– 

Ətraf mühitin fiziki 



çirkləndirilməsindən biri. Səs-küyə adaptasiya yaranmır, orqanizmin 

əsəb sistemini pozur, bəzən tam kar edir. 



SƏS-KÜY XƏRİTƏSİ  – yaşayış  məntəqələrinin və ya sənaye 

müəssisələrinin ayrı-ayrı sahələrində  səs-küyün səviyyəsini göstərən 

xəritə. 

SƏS-KÜY XƏSTƏLİYİ  –uzun müddət yüksək səs-küy  şəraitində 

işləməkdən yaranan ağır eşitmə, hepertoniya, baş ağrıları və. s. 



SƏTH SULARI – Yer səthi ilə suyun axması; çay yatağı və yamac 

S.s.-na bölünür. 

S.s. özünün iki genetik mənşəyinin – qar və yağış sularının torpaq 

örtüyünə hopa bilməyən və onun səthi ilə axan suların cəmindən 

ibarətdir. Bu sular dağlıq  ərazilərdə daşqınlar, sellər yaradaraq xalq 

təsərrüfatına böyük ziyan vurur. Əsas ziyanvurucu daşqınlar (sellər) 

Böyük Qafqazın cənub yamacında müşahidə olunur. 

SIFIR ARTIM – hər hansı regionun populyasiyalarının sayının sta-

billiyini əks etdirən doğum və ölümün bərabərliyi. 



SIĞINAQ  –heyvanların  əlverişsiz təsirlərdən-digər heyvanların 

(yırtıcı) təsirindən və ya ətraf abiotik təsirlərdən (çox soyuq, çox isti 

havadan və s.) qorunması üçün imkan yaranan yer. 

SIXIŞDIRILIB ÇIXARILMA – həyat uğrunda mübarizənin 

nəticələrindən biri olub bir növ ekoloji cəhətdən ona yaxın digəri ilə 

əvəz olunur. Adətən, sıxışdırılan növ digər bitmə  şəraiti tapmadıqda 

məhv olur. 



SİDERATLAR,  (frans. sideration)  yaşıl gübrə – yaşıl gübrə üçün 

yetişdirilən bitkilər, torpağı üzvi maddə  və azotla zənginləşdirmək 

məqsədi ilə şum zamanı torpağa basdırılan yaşıl bitki kütləsi. Acı paxla, 

narınc, payızlıq çöl noxudu, xaşa, lərgə, yonca və s. kimi paxlalı bitkilər 

S. adlanır. S. torpağın fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərini yaxşılaşdırır. Şum 

qatını üzvi maddələr, azot, kökyumrusu bakteriyaları, həmçinin başqa 

qida elementləri ilə zənginləşdirir, torpağın məhsuldarlığını artırır. 

SİKLİK SUKSESSİYA  – günəş aktivliyinin dəyişməsi, iqlim 

flyuktuasiyası və s. dəyişməsilə bağlı ekosistemin daxilən «qocalması”» 

və “cavanlaşması” nəticəsində onun əsrlik dinamikası. 

SİKLOKLİMAKS  – azdavamlı klimaks olub dominantların 

generasiyası ətraf mühit şəraitinin illik tərrəddüdünə uyğun gəlir. 



SİKLON (yun. kuklos - dövrə) – atmosferin alçaq təzyiq sahəsi ilə 

əlaqədar olaraq havanın burulğanlı  hərəkəti. Yerin fırlanması 

nəticəsindən S.-da havanın hərəkəti  şimal yarımkürəsində sağdan sola, 


 

389 


 

yəni saat əqrəbinin əksinə, cənub yarımkürəsində isə soldan sağa, yəni 

saat  əqrəbi istiqaməti üzrə olur. Hərəkətin sürəti təxm. 20 m/s və 

yüksəkdir. Siklonun mərkəzinə doğru külək güclənir və orada buludlu 

hava üstünlük təşkil edir. 

SİQMATİZM  – Beynəlxalq geobotaniki tədqiqat mərkəzi (Mon-

pelye, Fransa). Fitosenozların floristik klassifikasiyası istiqaməti olub 

Braun-Blanke (1964) və onun tərəfdarları  tərəfindən inkişaf 

etdirilmişdir. 



SİLİKATLAR – tərkibində silisium-oksid (Si O

2

) olan təbii və süni 



maddələr. Müasir silikat sənayesi tikinti materiallarına olan tələbatı 

ödəyir. 


SİLOS – kənd təsərrüfatı heyvanları üçün bioloji metodla acıdılmış 

(konservləşdirilmiş) və yaxud kimyəvi turş minerallar əlavə etməklə 

hazırlanmış şirəli yem. S. kütləsi üçün xüsusi anbar, xəndək və ya quyu 

tikilir. S. qarğıdalı, günəbaxan, çölnoxudu, vələmir və s. S. otlarından və 

bitki qalıqlarından hazırlanır. 

SİMBİOZ (yun. syn – bir yerdə) – İki növdən olan fərdlərin birgə 

yaşamasının elə bir formasıdır ki, bu zaman hər iki fərd xarici mühitlə 

bilavasitə qarşılıqlı  təsirdə olur; xarici mühitlə münasibətlərin tənzimi 

hər iki orqanizmin fəaliyyəti ilə uyğunlaşır. Geniş mənada S. parazitizm 

də (bu halda antoqonist S. adlanır) daxil olmaqla müxtəlif növlərdən 

olan orqanizmlərin sıx birgə yaşamasının bütün formalarını əhatə edir. 

Bitki bitki ilə, bitki heyvanla, heyvan heyvanla, bitki və heyvan 

mikroorqanizmlərlə simbiotik münasibətdə olurlar. S. terminini ilk dəfə 

alman botaniki A. de Bari (1979) təklif etmişdir. Bitkilər arasındakı S.-a 

ən yaxşı misal mikorizadır. 



SİMBİOGENEZ  – simbioz yolu ilə çoxhüceyrəli orqanizmlərin 

mənşəyi haqqında hipotez. A.R.Faminski tərəfindən (19-cu əsrin 60-cı 

illərində) irəli sürülmüşdür. S. problemi hələlik mübahisəli olaraq qalır. 

SİMBİONT  – simbiozda iştirak edən partnyor. Məs., termitin 

bağırsaq yolunda yaşayan ibtidailər: göbələk və yosunların  şibyə 

qruplaşmasında məskunlaşması: mikorizalı göbələyin paxlalıların 

kökündə olması və s. 



SİMBİOTOPİYA – oxşar yerlərdə bir-birinə yaxın növlərin birlikdə 

yaşaması. 



SİMFİZİOLOGİYA 

– ümumi ekologiyanın bölməsi 

(biosenologiyanın bir hissəsi): Yerin canlı örtüyünün yaşamaq stabil-

liyini saxlayan orqanizmlər arasındakı qarşılıqlı əlaqə və onların mühitlə 

əlaqə proseslərini öyrənir. S. konsepsiyası V.N.Beklemişev tərəfindən 

hazırlanmışdır. 



 

390 


 

SİMPATRİÇLİK  – iki və daha çox növün və ya bir növ 

populyasiyanın birlikdə eyni vilayətdə yaşaması. 



SİMPATRİK RƏNG  – orqanizmin rənginin  ətraf mühitə uyğun 

kəlməsi. 



SİMPTOM,  əlamət  (yun. symptoma - əlamət)  – hər hansı bir 

hadisənin(məs., xəstəliyin) əlaməti müayinə və sorğu zamanı aşkar edi-

lir. Qeyri spesifik (zəiflik, temperatur yüksəlməsi) və patoqnomik S.-lar 

ayırd edilir. Subyektiv S. xəstəni müayinə etməklə (qulaq asmaq, labo-

ratoriya müayinəsi və s.) həyata keçirilir. Xəstəlik S.-larının məcmusu 

diaqnoz və proqnozun əsasını təşkil edir. Ekologiyada S. anlayışı ətraf 

mühitin konkret faktorundan asılı olaraq bioloji proseslərin normal ge-

dişinin pozulması mənasında işlədilir (məs., ekosistemin homeostazının 

pozulması). 

SİNANTROPLAR  (sin... və yun. anthoropos - insan)  – bax: 

Antropofillər və Antropofitlər. 



SİNDİNAMİKA (sin... və yun. dynamis - qüvvə) – Xarici mühitin 

dövrü olaraq dəyişməsi, suksessiyaların formalaşması (sinsenogenez) və 

təkamülü (biosenogez) ilə  əlaqədar biosenozların dinamikası, onların 

dəyişkənliyi. 



SİNDİNAMİK SUKSESSİYALAR  və  dəyişilmələr, genetik suk-

sessiyalar (Sukaçev, 1965) – Səthində biosenoloji mühit olmayan bitki 

örtüyündən məhrum olan şəraitdə qruplaşmaların baş verməsi və 

inkişafı ilə gedən suksessiyalar. Fərdi növlər məskunlaşaraq biosenoz 

formalaşana qədər bir sıra prosenozların dəyişilməsindən ibarətdir.  İlk 

prosenozun başlanması  əmələ  gəldiyi mühitin xarakterinə görə gil 

substratı üzərində (Geosere), qum üzərində (Psammasere), daş 

substratında (Zithosere), həmçinin vulkan külü üzərində (Ginosere) və 

su mühitində (Hydrosere) ola bilər. 



SİNEGENEZ  – birgə, qarşılıqlı (ancaq paralel olmayan) təkamül 

inkişafı: fitosenozun formalaşması və ya bərpa olunması. 



SİNEKOLOGİYA  – Ekologiyanın bir bölməsi, populyasiya və 

qruplaşmaların xarici və biosenoloji mühitlə  əlaqəsini, onların mühit 

yaradıcı rolunu, populyasiya qruplaşmalarında gedən fizioloji prosesləri, 

o cümlədən fotosintezi, tənəffüs və transpirasiyanı öyrənir. 



SİNXOROLOGİYA  – biosenologiyanın bölməsi: ekosistemlərin 

bocoğrafiyasını öyrənir (komplekslik, zonallıq, rayonlaşdırma, 

biosenozların arealı, biotaların coğrafi elementləri və s.). Termini 

İ.Braun-Blanke (1951) təklif etmişdir. 



SİNİF, biologiyada – qohum və oxşar əlamətli heyvan dəstələrini və 

bitki sıralarını birləşdirən ali təsnifat (taksonomiya) kateqoriyalarından 



 

391 


 

biri. 


Müasir təsnifata növ, cins, fəsilə, dəstə  və ya sıra, sinif və tip 

kateqoriyaları daxildir. S.-lər oxşar quruluşlarına və  əcdadlarına görə 

toplanaraq, təsnifatın ən yüksək pilləsi olan tipi təşkil edir. 

SİNMORFOLOGİYA  – biosenologiyanın bölməsi: biosenozun 

strukturunu (populyasiyaların sayı və paylanması, biohorizontlar, qatlar, 

yaruslar) və biokütləsinin yayılmasını tədqiq edir. 

SİNOPTİK XƏRİTƏ, HAVA XƏRİTƏSİ – üzərində rəqəmlər və 

şərti işarələrlə hava (temperatur, təzyiq, buludluq, küləyin istiqaməti

sürəti və s.) haqqında məlumat verilmiş xəritə. S.x. meteoroloji stansiya-

larda müəyyən vaxt ərzində aparılan müşahidələrin məlumatına  əsasən 

gündə bir neçə (2-8) dəfə tərtib edilir. S.x. havanın təhlili və qabaqcadan 

xəbər verilməsi (proqnozu) üçün əsas materialdır. 



SİNOPTİK METEOROLOGİYA  – meteorologiyanın bölməsi. 

Hava proqnozu üsullarını  işləyib hazırlamaq məqsədilə hava şəraiti və 

onun dəyişkənliyini müəyyən edən atmosfer proseslərini öyrənir. 

SİNSENOGENEZ – Mövcud biosenoza, fitosenoz və ya assosiasiya 

tiplərindən öz xüsusiyyətləri ilə  fərqlənməyən biosenozların 

formalaşması prosesi. Biosenozların sindinamikasının təzahüründən biri 

sayılır. S. aşağıdakı müxtəlif amillərlə təmin olunur: senobiontlarda olan 

genetik informasiya (avtonizamlanma), orqanizmlərin çoxalıb artması 

və miqrasiyası, ekotopik və biosenotik seçmə. S. biosenotik mühitin 

formalaşması ilə eyni vaxtda baş verir. S. prosenozların meydana 

gəlməsi ilə (yaranması ilə) başlanır və onların ardıcıl dəyişməsi və ya 

suksessiyaları ilə davam edir. 

SİNTETİK ORQANİZM  – sadə birləşmələrdən daha mürəkkəb 

birləşmələr sintez edən orqanizm. 



SİNTETİK POLİMERLƏR – sənaye və  məişətdə geniş  işlədilən 

plastmaslar. S.p. arasında nisbətən az zərərli (polimetilen) və insan üçün 

təhlükəli (polivinilxlorid - PVX, ekopsid qətranı) mövcuddur. Onlar az 

istilik saxlayır və  qızdırdıqda havaya parçalanmış toksik məhsullar 

ayırır.  

SİNTOPİYA (sin... və yun. topos - yer) – mikrobitmə yerinin oxşar 

sahələrinin müxtəlif növlər tərəfindən istifadə olunması (adətən 

rəqabətsiz). 

SİNUZİYA (yun. sinusia - qruplaşma) – Eyni bir ekobiomorfa aid 

olan növlərin biosenozda olan populyasiyaların məcmusu. S. məkanca 

və ekoloji cəhətdən fitosenozun ayrılmış (xüsusi) bir hissəsidir. Yalnız 

bir populyasiyadan və ya bir neçə populyasiyadan (məs. efemerlərin 

sinuziyası) ibarət ola bilər. Başqa cür sinuziyalar da ayırırlar: epifit 


 

392 


 

şibyələrin sinuziyası, soprofit bitkilərin sinuziyası, cücülərin və başqa 

heyvanların sinuziyası. 

SİNUZİYALIQ  – biosenoza daxil olan ayrı-ayrı növ 

populyasiyalarının sahədə «ləkə»” halında və ya qırıq-qırıq (kəsik-

kəsik) yayılması. 

SİNZOOXORİYA  – yuva qurmaq və yem ehtiyatı toplamaq 

prosesində heyvanların materialla birlikdə toxum və meyvələri yayması 

üsulu. 

SİSTEMATİKA 

– Orqanizmlərin qohumluğuna görə 

təsnifləşdirilməsi, taksonların müəyyən edilməsi. 

SİTOBİLƏR  (yun. sitos – qida və bios - həyat)  –  ərzaqlara daxil 

olub onunla qidalanan orqanizmlər. S.-rə  bəzi un və taxıl həşəratları 

aiddir. 

SİTOFİLLƏR  –  ərzaq anbarlarında qidalanmağı üstün tutan, lakin 

ərzaqlara daxil olmayan orqanizmlər. 



SİTOLOGİYA  – hüceyrə haqqında elm. Bitki və heyvan orqaniz-

mini təşkil edən hüceyrələri, onun və sitoplazmasının tərkib hissəsini və 

onların qarşılıqlı münasibətini öyrənir. 

SİTOTROPİZM  – bitki orqanlarının qida mənbəyinə doğru 

əyilməsi. 



SİTRUS BİTKİLƏRİ  – Dünyanın subtropik və tropik zonalarında 

yayılmış 40-dək sitrus cinsinə aid növ (portağal, naringi, limon, qrey-

frut, berqamot, sitron və s.) məlumdur. Əsas sahələri ABŞ, Çin, Yapo-

niya, Hindistan, Pakistan, Avstraliya, Cənubi Amerika, Əlcəzair, 

Mərakeş, Aralıq dənizi ölkələridir. Azərb-da Lənkəran-Astara zonasında 

becərilir. 



SİVİLİZASİYA (lat. civilis - vətəndaş) – 1) mədəniyyətin sinonimi. 

2)  İctimai inkişafın və  mənəvi mədəniyyətin səviyyəsi, mərhələsi. 3) 

Bəşəriyyət tarixinin barbarlıqdan sonra gələn mərhələsi. 

SKİOFİTLƏR  – kölgəsevən bitkilər: güclü işıqlanmada normal 

inkişafı təmin oluna bilmir (məs., turşəng, mayçiçəyi və s.). 



SKLEROFİTLƏR (lat. skkeros – quru, bərk) – güclü inkişaf etmiş 

mexaniki toxumaları (sklerenxim, libriform) olan skleromorf bitkilər. S. 

sərtyarpaqlara, bəzən yüksək xüsusi çəkili oduncağa malik olur. Bura 

aidir: sklerohiqrofitlər (məs. probka (mantar) palıdı, daş palıd), bir çox 

sklerokserofitlər (məs. saqqızağacı), xüsusilə yarımkollar (boyalıcı ebe-

lek). 


SMOQ, ASILQAN  (ing. smog - tüstü) – (ingilis dilində tüstülü-

duman) böyük şəhərlərdə  və  sənaye mərkəzlərində çox çirklənmiş 

(təhlükəli dərəcədə) hava. İki tipdə olur: a) tüstü və istehsalatda əmələ 



 

393 


 

gələn az tullantılar qarışmış  sıx duman; b) yüksək konsentrasiyalı 

aşındırıcı qazlar və aerozollarından ibarət örtük (dumansız). S. görünmə 

dərəcəsini azaldır, metalların və qurğuların karroziyasını gücləndirir, 

insanın sağlamlığına mənfi təsir göstərir. 1952-ci ildə S. nəticəsində 

Londonda 4 min şəhər sakini ölmüşdür. Bir vaxtlar Sumqayıt şəhəri də 

S. vəziyyəti təhlükəsi vəziyyətində idi. 

 

SOĞANAQLI BİTKİLƏR – şəklini dəyişərək qısalmış yeraltı zoğu 

– soğanağı olan bitkilər. S.b. çoxu quru və isti iqlimli ölkələrdə bitir. 

Azərbaycanın dağlarında və dağ ətəklərində bitir. S.b.-in bir çox dekora-

tiv (dağlaləsi, zanbaq və s.), tərəvəz (soğanın bir çox növü), dərman 

bitkisi (novruzgülü, vaxtsız çiçək və s.), digərləri isə otaq bitkisi kimi 

(nərgiz) becərilir. 



SOLİFLYUKASİYA  (lat Solum – torpaq, fluetio - axma) – ya-

macda torpağın artıq rütubətlənmiş qatının tədricən sürüşməsi. S. prose-

si həmçinin dağlıq sahələrdəki dik yamaclarda güclü yağışlar 

nəticəsində torpağın rütubətlə doyması hesabına da baş verir. S. 

nəticəsində relyefin S. mezo və mikroformaları (S. terrasları)  əmələ 

gəlir. 


SOLİTERLƏR  (Luclpyllidea)  – lentşəkilli qurdlar dəstəsi. S. 

onurğalı heyvanların, bəzən insanların mədə-bağırsağında parazitlik 

edir. S. insanda və heyvanlarda ağır xəstəliklər törədirlər. S.-in bütün 

növləri insan və heyvanı  həddindən artıq arıqladır: bəzən ölümlə  də 

nəticələnə bilir. 

SOLMA RÜTUBƏTLİYİ  – Bitkinin davamlı solması zamanı bit-

diyi torpağın rütubətliyi (bu zaman bitki solur və onu su buxarları ilə 

doymuş havaya çıxardıqda turqoru bərpa olunmur). S.r. bitkinin bu və 

ya digər dərəcədə kserofilliyinin göstəricisidir. 



SOLYAR  İQLİM  –radiasiya iqlimi, günəşli iqlim-günəşin 

meylliyindən və yerləşdiyi enlikdən asılı olaraq günəş radiasiyası 

axınının qeydə alınması əsasında nəzəri cəhətdən hesablanan iqlim. 

SORUCU QÜVVƏ – Gərgin hüceyrə daxilindəki osmos təzyiqinin 

keçməsi (ötməsi) miqdarı (həcmi). Bu fərq artdıqca S.q.də çoxalır və 

sudan və  ya  torpaq  məhlulundan hüceyrələrə qida maddələrinin daxil 

olmasını  təmin edir. Ən böyük S.q. litofit yosunlarda (150 atm (165 

⋅ 

10



n/m

2

), halokserofit yarımkollarında (100 atm (>100 



⋅ 10

5

 n/m



2

), ən 


kiçik S.q. hidrofitlərdə (1-5 atm (5 

⋅ 10


5

 n/m


2

) olur. 

1   ...   40   41   42   43   44   45   46   47   ...   57


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə