İqtisadi riyazi üsullar



Yüklə 105.42 Kb.
tarix09.05.2017
ölçüsü105.42 Kb.
İQTISADI - RIYAZI ÜSULLAR.

Elmi-texniki tərəqqinin müasir inkişaf tempi riyaziyyatın iqtisadiyyata tətbiqini genişləndirdiyi kimi, demək olar ki, iqtisadi təhlilin bütün üsulları və növləri üzrə aparılan tədqiqat işləri riyazi metodlara əsaslanır.

Riyazi üsullardan geniş itsifadə olunması iqtisadi təhlilin təkmilləşdirilməsinin əsas istiqamətidir. Onun tətbiq olunması müəssisə və onun ayrı-ayrı bölmələrinin fəaliyyətinin təhlilinin faydalılığmı yüksəldir. Buna təhlilin apanlma müddətinin ixtisar edilməsi, təsərrüfat fəaliyyətinin nəticəbrinə təsir göstərən amilbrin daha tam əhatə olunması, təqribi, yaxud sadələşdirilmiş hesablamalar dəqiq hesablamalarla əvəz edilməsi, praktiki olaraq elmi, yaxud təhlilin ənənəvi metodları ilə yerinə yetirilməsi mümkün olmayan yeni çoxtərəfli məsələlərin təşkili və. həlli hesabına nail olunur.

Müəssisənin təsərrüfat fəaliyyətinin iqtisadi təhlilində riyazi metodların tətbiqi aşağıdakılari tələb edir:

1. Müəssisənin iqtisadiyyatının öyrənilməsinə sistemli yanaşılmasını, müəssisənin fəaliyyətinin müxtəlif tərəfləri arasında mövcud olan bütün qarşılıqlı olaqələrin uçotunu, belə bir şəraitdə təhlilin özü kibernetik mənada sistem elementini alır;

2. Iqtisadi təhlilin köməyi ilə həll edilən, iqtisadi proses və hadisələrin kəmiyyət xarakteristikasını əks etdirən iqtisadi-riyazi modellər kompleksinin işlənilməsini;

3.Müəssisənin işinə dair iqtisadi informasiya sisteminin təkmilləşdirilməsini;

4. Iqtisadi təhlilin aparılması məqsədilə iqtisadi informasiyaların saxlanmasını, işlənməsini və ötürülməsini həyata keçirən texniki vəsaitlərin (EHM) mövcudluğunu;

5. Təhlilçilər, iqtisadçılar, iqtisadi-riyazi modelləşdirmə üzrə mütəxəssislər, hesablayıcı-riyaziyyatçılar, proqramlaşdırıcı operatorlar və s.-dən ibarət xüsusi analitiklər kollektiv təşkilini və s.

Iqtisadi təhlil geniş mənada təkcə stoxostik amilli təhlil sında deyil, həm də hər şeydən əvvəl amilli təhlildir. Amilli təhlildə tədqiqat obyekti kimi istifadə olunan iqtisadi göstəricilər nəticə göstəriciləri adlanır. Nəticə göstəriciləri kimi məsələdə iştirak edən göstəricilər, yəni onun hərəkətini təyin edən göstəricilər amillər göstəriciləri adlanır. İqtisadi təhlil hər şeydən əvvəl amilli təhlildir.

Amilli iqtisadi təhlil dedikdə ilkin amillər sistemindən tədricən son amillər sisteminə keçilməsi, nəticə göstəricilərinin dəyişməsinə təsir göstərən kəmiyyətcə ölçülən, birbaşa amillərin tam komplektinin açılması kimi başa düşülür.

Birbaşa amilli təhlil öz növbəsində aşağıdakı hissələrə ayrılır:

- determinləşdirilmiş amilli təhlil;

- qeyri amilli təhlil (sintez);

- stoxastik təhlil;

- bir pilləli təhlil;

- zəncirvari yerdəyişmə təhlili;

- statistik məkan amilli təhlil;

- dinamik təhlili;

- məkan amilli təhlili;

- müvəqqəti təhlil;

- cari iqtisadi təhlil;

- operativ təhlil;

- perspektiv iqtisadi təhlil;

Birbaşa amilli təhlil zamanı nəticə göstəricilərinin, yaxud proseslərin dəyişməsinə təsir göstərən ayrı-ayrı amillər aşkar nəticə göstəriciləri və müəyyən amillər komplekləri arasında determinləşdirilmiş (funksional) yaxud stoxastik asılılıq formaları təyin edilir və nəhayət iqtisadi nəticə göstəricilərinin dəyişməsində ayn-ayrı amillərin rolu aydınlaşdırılır.

Ümumi qayda olaraq göstəricilər arasındakı əlaqələrin asılılığına görə determinləşdirilmiş və stoxastik amilli təhlillər biri-birindən fərqləndirilir.

Determinləşdirilmiş funksional əlaqə dedikdə-müəyyən qeyri-təşadüfi nəticə əlamətinin mahiyyətinin amilləri əlamətinin mahiyyətilə tam uyğun gəlməsi başa düşülür. Stoxastik əlaqə bir çox nəticə əlamətinin mahiyyətinin hər bir amilin əlamətinin mahiyyətilə uyğunluğudur. Elə buna görə də iqtisadi təhlilin üsulları və qaydaları determinləşdirilmiş amilli təhlil metoduna və stoxastik amilli təhlil metoduna ayrılır. Amilli təhlil üsulunu amillər və nəticə göstəriciləri arasındakı əlaqə formalarma uyğun olaraq aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar.

Amilli təhlil metodu həm determinləşdirilmiş amilli təhlil üsulunu və həm də stoxastik amilli təhlil üsulunu əhatə edir. Determinləşdirilmiş amilli təhlil üsuluna - zəncirvari yerdəyişmə; mütləq və nisbi fərq üsulu; yerləşdirilməmiş qalıqların adi üstəgəlinməsi; yekun fərqlərinin müəyyən edilməsi; loqarifmik; inteqral, indeks və işgüzar iştirak üsulu aiddir.

Stoxastik amilli təhlil üsuluna - korrelyasiya; dispersiya; çoxölçülü amilli təhlil və klaster təhlili aiddir. Müxtəlif qruplar üzrə sadəcə olaraq üsulların sadalanması göstərir ki, onların hamısı müxtəlif dərəcəli mürəkkəb riyazi aparatın tətbiqini tələb edir.

Analitik metodlar tətbiq olunan instrumentlərin mürəkkəbliyindən asılı olaraq adi riyazi və ali riyazi metodlarına ayrılır.

Adi riyazi metodlar ehtiyatlara tələbatın əsaslandırılması, istehsala məsariflər, biznes-planın işlənməsində, layihlərin hazırlanmasında, balans hesablarının və s. hesablanmasında isifadə edilir.

Klassik ali riyazi metodunun müstəqil şəkildə verilməsi onun tədqiqat işlərində riyazi statistik və riyazi metodları ilə birgə tətbiqindən əlavə ayrılıqda istifadə edilməsindən irəli galir. Elə buna görə də bir çox iqtisadi göstəricilərin səviyyəsinin dəyişməsinin amilli təhlilinin differensiallaşma və inteqrallaşmanın köməyi ilə həyata keçirmək mümkündür.

Optimallıq nöqteyi-nəzərindən bütün iqtisadi-riyazi metodlar (üsullar) iki qrupa - optimallaşdırılmış və optimallaşdırılmamış qruplara ayırırlar. Əgər tətbiq edilən metod nəzərdə tutulmuş optimallıq meyarını müəyyən etməyə imkan verirsə həmin optimallaşdırılmış metod qrupuna aid edilir. Axtarışlar optimallıq meyarı tətbiq olunmadığı şəritində həyata keçirildikdə həmin metod optimallaşdırılmamış metod adlanır,

Qeyd olunan metodların çoxcəhətliliyi tədqiqatçıya tədqiqatın müxtəlif növlərinın seçilməsinə geniş imkanlar verir. Təhlilin məqsədindən asılı olaraq tədqiqatçı bu və ya digər , üsulu, metodu tətbiq etməklə öz məqsədlərinə nail ola bilər.

Qeyd olunduğu kimi iqtisadi təhlildə riyazi metod kimi determinləşdirilmiş və stoxastik metodlardan da geniş istifadə edilir.

Məhdudiyyət şərtləri və məqsəd funksiyasının parametrləri tam, dəqiq kəmiyyətlərlə ifadə olunan modelə determinləşdirilmiş model deyilir.

Məhdudiyyət şərtləri və ya məqsəd funksiyalı ehtimal xarakteri daşıyan modelə staxostik model deyilir.

Birbaşa, determinləşdirilmiş amilli təhlilə aşağıdakılar misal ola bilər:



  1. Əmək məhsuldarlığı və işçilərin sayının məhsul istehsalının həcminə təsirinin təhlili. Bu zaman funksional əlaqə forması

olur. Burada у - məhsulun həcmini; z, x –amilləri göstərir.

2. Mənfəətin həcminin, əsas istehsal fondları və dövriyyə vəsaitlərinin dəyərinin rentabellik səviyyəsinə təsirinin təhlili. Burada funksional əlaqə forması

olur.

Bu formulada y - rentabellik səviyyəsini, z və r müvafıq amilləri göstərir. Birbaşa determinləşdirilmiş amili təhlil təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilində daha geniş istifadə olunur.

İndi də birbaşa stoxastik amilli təhlil zamanı məsələnin qoyuluşu xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirək. Əgər birbaşa determinləşdirilmiş amilli təhlildə təhlil üçün ilkin məlumatlar konkret sayda verilirsə, birbaşa stoxastik amilli təhlil zamanı isə onlar seçmə yolla verilir. Stoxastik amilli təhlil zamanı məsələnin həlli aşağıdakıları tələb edir:

1. Nəticə göstəricilərinə təsir göstərən əsas amillərin aşkar edilməsi üçün dərin iqtisadi tədqiqatin aparılmasıni;

2. Öyrənilən göstəricilərin amilbr kompleksi ilə həqiqi əlaqəsini daha düzgün əks etdirən reqresiya növünün seçilməsini;

3. Hər bir amilin nəticə göstəricilərinə təsirini müəyyən etməyə imkan verən metodun işlənilməsini.

Əgər birbaşa determinləşdirilmiş təhlilin nəticəsi dəqiq və eynimənalı (birmənalı) almırsa, onda birbaşa stoxastik təhlilin nəticəsi bəzi ehtimallıqla alınır. Birbaşa stoxastik amilli təhlilə əmək məhsuldarlığı və digər iqtisadi göstəricilərin reqresiya təhlilini misal göstərmək olar.

Iqtisadi təhlildə göstəricilərin detallaşdırılması, onların tərkib hissələrə bölüşdürülməsi kimi tapşırıqlarindan başqa bir sıra iqtisadi xarakterli göstəricilərin kompleks əlaqələndirilməsi, yəni nəzərdən keçiribn bütün iqtisadi göstəriciləri-arqumentləri özündə əks etdirən funksiyalarm qoyuluşu kimi bir qrup məsələlər tələb olunur. Beb halda, əks tapşırıq da verilir, yəni kompleksdəki bir sıra göstəricilərin birləşdirilməsi tapşırığı verilir.

Fərz edək ki, müəyyən iqtisadi prosesləri () xarakterizə edən x1,x2,...,xn göstəricilər komplekti verilmişdir. Bu göstəricilərin hər biri  prosesini birtərəfli xarakterizə edir. Bu luüda bütün göstəricilərin (x1,x2,...,xn) əsas xarakteristikalarını yaxud komplekt göstəricibrinin müəyyən hissəsini özündə əks etdirən  prosesinin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq f(xi) funksiyasının qurulması tələb olunur. Tədqiqatın məqsədindən asılı olaraq f(xi) funksiyası statistik yaxud dinamik prosesləri xarakterizə etməlidir. Belə məsələlərin qoyuluşu əks təsirli amilli təhlil adlandırılır.

Əks təsirli amilli təhlil məsəlılıri determinləşdirilmiş və stoxastik məsələlər ola bilər. Determinləşdirilmiş əks təsirli amilli təhlil məsələlərinə istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin kompleks qiymətləndirilməsi, habelə riyazi proqramlaşdirma, o cümlədən xətti proqramlaşdırma məsələlərini aid etmək olar. Stoxastik əks təsirli amilli təhlil məsələsinə isə məhsul buraxılışını həcmi ilə istehsal hətərəfləri arasında asılılığı müəyyən edən istehsal funsiyalarını misal göstərmək olar.

Iqtisadi göstəriciləri yaxud-prosesləri daha dəqiq tədqiq etmək üçün təkcə birpilləli təhlil aparmaqla kifayətlənmək olmaz. Həm də zəncirvari yerdəyişmə amilli təhlil, yəni statistik (məkan) və dinamik (məkan və zaman) təhlili də aparmaq lazımdır.

Fərz edək ki, «u» iqtissadi göstəricisi və ona təsir göstərən x1,x2,...,xn amilləri tədqiq edilir. Tədqiqatm məqsədindən asılı olaraq «u» göstəricisinin hərəkəti amilli təhlilin metodlarının biri ilə təhlil edilir. Əgər x1,x2,...,xn funksiyaları daha ilkin amillərdirsə, onda «u»-i təhlil etmək üçün x1,x2,...,xn -nin hərəkətini aydınlaşdırmaq lazımdır. Bunun üçün amillər aşağıdakı kimi detallaşdırılır:




Amillərin detallaşdırılmasını daha da dərinləşdirmək olar. Bundan sonra «u» göstəricisinin nəticəsini xarakterizə etmək üçün tədqiqatın nəticəsi tez sintez edilərək amilli təhlil məsələsi geriyə həll edilir. Tədqiqatın beb metodu amilli təhlilin statistik zəncirvari yerdəyişmə metodu adlanır.

Amilli iqtisadi təhlil məkan və ya vaxt (zaman) daxilində ayrı-ayrı mənbələr üzrə təsərrüfat fəaliyyətinin formalaşan nəticəsinə amillərin təsirinin aydınlaşdırılmasına istiqamətləndirilə bilər. Bir halda məkan amilli təhlil vasitəsilə müəssisə kollektivinin iş şəraiti və onun səviyyəsi, həmin səviyyəni təyin edən müsbət və mənfi amillər aydınlaşdırılır, deməli, istehsal kollektivinin işinin yekunlaşdırılması məkan amilli təhlilin tipik vəzifəsidir.

Təsərrüfat fəaliyyəti göstəricilərinin dinamik sıralarının təhlil edilməsi, onu təşkil edən sıraların səviyyəsinin hissələrə ayrılması (inkişafın əsas xətti - mövsümi yaxud dövrü, geniş təkrar istehsal ilə əlaqəli və s.) vaxt (zaman) amilli təhlilin vəzifəsidir. Amilli təhlilin vəzifələrinin təsnifləşdirilməsi bir çox iqtisadi məsələlərin qoyuluşunu nizama salır, onların həllində ümumi qanunauyğunluğun aşkara çıxarılmasına imkan verir. Əgər məsələnin qoyuluşü yuxarıda göstərilən təsnifatın bu və ya digər tipinə aid deyilsə, onda mürəkkəb iqtisadi prosesləri tədqiq edərkən məsələnin qoyuluşunu uyğunlaşdırmaq (kombinasiya etmək) mümkündür.

İqtisadi hadisələrin və proseslərin riyazi modelləşdirilməsi iqtisadi təhlilin ən mühüm vasitəsidir. O, tədqiqat aparılan obyekt haqqında dəqiq təsəvvür əldə etməyə, onun daxili quruluşu və xarici əlaqələrini kəmiyyətcə təsvir etməyə və xarakterizə etməyə imkan verir. Model idarəetmə (tədqiqat) obyektinin şərti obrazıdır. İdaraetmənin (tədqiqatın) səmərəliliyini yüksəltmək məqsədilə model idarəetmə subyektləri üzrə qurulur. Bu da obyektin tam xarakteristikasını, yəni xüsusiyyətini, struktur və funksional parametrlərini, onların qarşılıqh əlaqələrini və asılılığını hərtərəfli əks etdirməyə imkan verir.

Obyektin qabaqcadan öyrənilməsinə əsaslanaraq modelin qurulması, mühüm səciyyəvi xüsusiyyətlər üzrə onun fərqlənməsi, modelin eksperimental, yaxud nəzəri təhlili, nəticənin obyekt haqqındakı məlumatlarla müqayisə edilməsi, modelə düzəliş edilməsi modelləşdirmə metodunun məzmununu təşkil edir.

İqtisadi təhlil işində əsas etibarilə riyazi modeldən istifadə olunur. Öyrənilən iqtisadi proses və hadisələrin modeli ona xas olan daxili qanunauyğunluqlar, qarşılıqlı əlaqə və asılılıqlar riyazi dildə funksiya, bərabərlik, bərabərsizlik, qrafik, sxem və s. şəkildə yazılır.

Riyazi modellər kəmiyyət xarakteristikasına görə fərqlidır:

1. Ədədi modellər.



  1. Məntiqi modellər.

  2. Qrafik modellər.

Formal nöqteyi-nəzərindən amillər sisteminə daxil edilən amillər kəmiyyətcə ölçülə bilinən olmalıdır. Bu amillər sisteminin aşağıdakı modelləşdirmə üsulları vardır.

1. Amillər sisteminin uzadılması metodu:



ilkin amillər sistemini təşkil edir. Əgər ai –i ayrı-ayrı toplanan amillərin məbləği formasında nəzərdə tutsaq, zaman onda

a1 = a11 + a12+a13+... + a1n alarıq, o zaman

olmaqla son amillər sistemi formasında olmalıdır.

2. Amillər sisteminin genişləndirilməsi metodu. Burada ilkin amillər sistemi şəklində olur. Əgər kəsirin sürəti və məxrəcini eyni bir ədədi vurmaqla «genişləndirsək, onda yeni amillər sistemi alarıq».

yeni multiplikativ model forması -dir.

3. Amillər sisteminin qısaldılma metodu. İlkin amillər sistemi şəklindədir. Əgər kəsirin sürət və məxrəcini eyni bir ədədə bölsək, o zaman yeni-amillər sistemi alarıq (bu zaman təbiidir ki, amillərin ayrılması qaydasına əməl olunmalıdır).

Bu halda son amillər sisteminin formasını alırıq.

Beləliklə təsərrüfat fəaliyyəti göstəricilərinin öyrənilən səviyyəsinin formalaşması üzrə mürəkkəb proseslər və onları təşkil edən amilləri müxtəlif üsullarla hissələrə ayırmaqla amillər sisteminin determinləşdirilmiş modelində əks etdirlmək olar.

Məsələn, buraxılan u məhsulun həcminin əmələgəlmə prosesini tədqiq edərkən təhlil üçün aşağıdakı determinləşdirilmiş amillər sistemindən istifadə etmək olar:

Statik modeldə (a)

Dinamik modeldə (b)



burada


u - məhsulun həcmini;

x1 - işləyənlərin sayını;

x2 - təhlil edilən dövrdə orta illik işçi hesabı ilə əmək məhsuldarlığını;

x3 – işləyənlərin tərkibində fəhlələrin xüsusi çəkisini;

x4 - təhlil edilən dövrə bir fəhlə hesabı ilə əmək məhsuldarlığını;

x5 - iş günündən istifadə əmsalını;

x6 • iş saatından istifadə əmsalını;

x7 - bir fəhlə hesabı ilə orta saatlıq əmək məhsuldarlığını;

zy- məhsulun həcminin dəyişməsinin ümumi indeksini;

i1i2.....i7 - amillər indeksini göstərir.

1-3 modellər ümumi göstərici kimi məhsulun həcminin dəyişməsinə təsir göstərən amillərin detallaşdınlmasının ardıcıllıqla əks etdirir. Təsərrüfat fəaliyətinin digər göstəriciləri üçün anoloji qaydada model qurmaq olar.

Amillər sisteminin determinləşdirilmiş modelləşdirilməsinə əsasən iqtisadi göstəricilərin ilkin formulu üçün həmin göstəricilərin digər amil-göstəricilərilə nəzəri cəhətdən ehtimal olunan birbaşa əlaqələrini tamamilə oxşar şəkildə qurmaq imkanı yaranır. Amillər sisteminin determinləşdirilmiş modelləşdirilməsi iqtisadi göstəricilərin formal əlaqəbrinin sadə və faydalı vasitəsi hesab edilir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi əhatə etdiyi informasiyanın dəqiqliyinə görə iqtisadi-riyazi modellər - determinik və stoxastik modellərə bölünür. Məhdudiyyət şərtləri və məqsəd funksiyasının parametrləri tam dəqiq və kəmiyyətlərlə ifadə olunan modeb determinləşdirilmiş model deyilir. Məhdudiyyət şərtləri və ya məqsəd funksiyalı ehtimal xarakteri -daşıyan modelə stoxastik model deyilir.

Amillər sisteminin determinləşdirilmiş modelləşdirilməsi birbaşa əlaqənin amillər dairəsində məhduddur. İqtisadi göstəricilərin kəmiyyətcə dəyişməsinin genişlənməsini yalnız kütləvi təcrübəyə əsaslanan məlumatların stoxastik təhlillə aydınlaşdırmaq mümkündür.

Stoxastik təhlil amillərin dolayı əlaqələrinin öyrənilməsinə yönəldilir. Buradan determinləşdirilmiş və stoxastik təhlilin əlaqəsinə dair elə nəticə çıxır ki, stoxastik təhlil köməkçi xarakter daşıdığı üçün birbaşa əlaqəbri birinci növbədə öyrənmək lazımdır. Deməli, stoxastik təhlil amillərin determinləşdirilmiş təhlilinin dərinləşdirilməsində vasitəçi kimi çıxış edir.

Təsərrüfat fəaliyyətinin ayrı-ayrı tərəflərinin qarşılıqlı əlaqəsinin amillər sisteminin stoxastik modelləşdirilməsi iqtisadi göstəricilərin mənasının müxtəlif şəkildə dəyişməsinin qunanauyğunluğunun ümumiləşdirilməsinə, yeni amillərin kəmiyyət xarakteristikasına və təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrinə istinad edir. Əlaqələrin kəmiyyət parametrləri məcmu rüfat obyektlərinin öyrənilən göstəricilərinin müqayisəsinə əsasən aşkar edilir. Beləliklə, stoxastik modelləşdirmənin birinci ilkin şərti tədqiqatın yekununun tərtib edilməsinin mümkünlüyü hesab edilir. Yeni müxtəlif şəraitdə bu və ya digər hadisənin parametrinin təkrarən ölçülməsinin mümkünlüyü hesab olunur.

Determinləşdirilmiş amilli təhlil zamanı müvafıq əsas kateqoriyalarin əlaqəsi sabit olduğu üçün öyrənibn hadisələrin modeli təsərrüfat obyektləri və dövrlər üzrə dəyişmir. Yalnız müxtəlif dövrlərdə ayrı-ayrı təsərrüfatın, yaxud bir təsərrüfatın fəaliyyətinin nəticələrinin müqayisə edilməsi zəruriyyəti zamanı modelə əsasən aşkara çıxarılmış analitik nəticələrin kəmiyyətinin müqayisə edilməsi haqqında məsələ meydana çıxa bilər. Stoxastik təhlildə real modelin əldə edilməsi üçün zəmin yaradan təcrübi məlumatların məcmuuna əsasən tərtib olunan modelin özü bütün ilkin tədqiqat hüdudunda əlaqələrin kəmiyyət xarakteristikasına uyğun gəlir. Bu o deməkdir ki, göstəricilərin mənasının müxtəlif formada dəyişdirilməsi , hadisələrin keyfiyyət tərəfınin bir mənalı müəyyənlik hüdudunda baş verməlidir. Deməli, əlaqələrin modelləşdirilməsinin stoxastik üsulunun tətbiq olunmasının ikinci ilkin şərti yekunun keyfiyyət eyniliyidir.

İqtisadi göstəricilərin dəyişməsinin öyrənilmiş qanunauyğunluğu gizli formada olur. O, tədqiqat nöqteyi-nəzərincə variasiya göstəricilərinin təsadüfi komponentləri ilə birləşir. Böyük ədədlər qanunu sübut edir ki, yalnız böyük cəmdə qanunauyğun əlaqələr sabit təsadüfı uyğunluq kimi çıxış edir. Buradan da stoxastik təhlilin üçüncü ilkin şərti - yəni öyrənilən qanunauyğunluğu kifayət qədər etibarlı və dəqiq aşkar etməyə imkan verən olduqca ahəngdar məcmuu tədqiqat aparılması imkanı yaranır. Modelin etibarlı və dəqiqlik səviyyəsi istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin idarə edilməsində modeldən istifadənin praktik məqsədləri üçün müəyyən edilir.

Göstəricilər səviyyəsinin müxtəlif şəkildə göstərilməsinin kütləvi məlumatlan arasında iqtisadi göstəricilərin kəmiyyət parametrlərini aşkar etməyə imkan verən metodların mövcudluğu stoxastik yanaşmanın dördüncü ilkin şərtidir. Tətbiq olunan metodların riyazi aparatı bəzən modelləşdirilən emprik materiala spesifık tələblər irəli sürür. İrəli sürülən tələblərin yerinə yetirilməsi metodların tətbiqi və alınan nəticələrin doğruluğunun vacib ilkin şərtidir.

Stoxastik amilli təhlilin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, belə təhlil zamanı keyfıyyət (nəzəri) təhil yolu ilə modeli qurmaq olmaz, mütləq emprik məlumatlarm kəmiyyət təhlili lazımdır.

İqtisadi tədqiqatlarda təsərrüfat hadisələri və proseslərinin stoxastik modelləşdirilməsinin aşağıdakı riyazi-statistik metodları tətbiq edilir:

1. Göstəricilər arasında əlaqə və korrelyasiyamn qiymətləndirilməsi;

2. Əlaqələrin statistik mənasının qiymətləndirilməsi;

3. Reqressiya təhlili;

4. İqtisadi göstəricilərin dövrü dəyişməsi parametrlərinin aşkar edilməsi;

5. Çoxsaylı müşahidəbrin qruplaşdırılması;

6. Dispersiya təhlili;

7. Müasir amilli (komponentli) təhlil;

8. Transformasiya təhlili.

Hər bir subyektin təsərrüfat fəaliyyətinin təhlili metodikasına riyazi-statistik metodlann daxil edilməsi zərurəti metodların köməyi ilə həll edilən kəmiyyət (statistik) məsələlərinin əhəmiyyətindən asılıdır.

İqtisadi təhlildə aşağıdakı daha tipik məsələləri ayırmaq olar:


  1. İqtisadi göstəricilərin əlaqəsinin mövcudluğu, istiqaməti və intensiviliyinin öyrənilməsi;

  2. Iqtisadi hadisələrin amillərinin təsnifləşdirilməsi;

3. Göstəricilər arasındakı əlaqənin analitik formasının aşkar edilməsi;

4. Göstəricilərin səviyyəsinin dəyişməsi dinamikasının səlisləşdirilməsi;

5. Göstəricilər səviyyəsinin qanunauyğun dövrü dəyişməsi parametrlərinin aşkar edilməsi;

6. Təsərrüfatların (birliklərin, müəssisələrin və onların bölmələrinin) növbələşdirilməsi və təsnifatı;

7. İqtisadi hadisələrin ölçüsünün (mürəkkəliliyinin, çoxcəhətliliyinin) öyrənilməsi;

8. Daha informatik (ümumiləşdirici) sintetik göstəricilərin aşkar edilməsi;

9. Iqtisadi göstəricilər sistemində əlaqələrin daxili strukturunun öyrənilməsi;

10. Müxtəlif yekunlarda əlaqələrin strukturunun müqayisə edilməsi.



Ümumiləşdirici göstəricilərə amillərin təsirinin indeks metodu ilə təyin edilməsi. Statistik, planlaşdırma və təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilində ümumiləşdirici göstəricilərin dəyişməsi dinamikasında ayrı-ayrı amillərin rolunun kəmiyyətcə qiymətləndirilməsinin əsasını indeks modeli təşkil edir.

Müəssisədə məhsul buraxılışı həcminin işçilərin sayından və onların əmək məhsuldarlığından asılılığını öyrənərkən indekslərin aşağıdakı qarşılıqlı əlaqə sistemindən istifadə etmək olar:



Burada


JN - məhsul buraxıhşının həcminin dəyişməsinin ümumi indeksini;

JR - işləyənlərin sayının dəyişməsinin fərdi (amillər) indeksini;

JD - işləyənlər hesabı ilə əmək məhsuldarlığının amillər indeksini;

D0, D1 - müvafıq olaraq bazis və hesabat dövründə bir nəfər işləyən hesabı ilə orta illik əmtəəlik məhsul istehsalını;

R0; R1, - müvafıq olaraq bazis və hesabat dövründə istehsal heyətinin orta illik siyahı sayını göstərir.

Həmin düsturlar göstərir ki, məhsul buraxıhşı həcminin ümumi nisbi dəyişməsi iki amilin təsiri nəticəsində, yəni işçilərin sayının və onların əmək məhsuldarlığının nisbi dəyişməsi nəticəsində əmələ gəlir. Statistika təcrübəsində qəbul edilən həmin düsturlar amillər indeksini əks etdirir. Onun mahiyyətini aşağıdakı kimi izah etmək olar.

Əgər ümumiləşdirici iqtisadi göstərici kəmiyət və keyfıyyət göstərici – amillərin hasilini əks etdirirsə, onda kəmiyyət amilinin təsirini təyin edərkən keyfiyyət göstəricisi bazis səviyyəsində yazıhr, keyfıyyət amilinin təsirini təyin edərkən kəmiyyət göstəricisi hesabat dövrü səviyyəsində yazılır.

İndeks metodu ümumiləşdirici göstəricilərin həm nisbi və həm də mütləq kənarlaşmalarını amillər üzrə ayırmağa imkan verir.

Bizim misalımızda birinci formula müəssisənin əmtəəlik məhsul buraxılışının həcmi üzrə ümumi göstəricinin mütləq kənarlaşma kəmiyyətini hesablamağa imkan verir:

Burada - təhlil olunan dövrdə əmtəəlik məhsul buraxılışının mütləq artımını göstərir.

Bu kənarlaşma işçilərin sayının və onların əmək məhsuldarlığının dəyişməsinin təsiri nəticəsində əmələ gəlmişdır. Bu amillərdən hər birinin məhsul buraxılışnın ümumi həcminin dəyişməsinə ayrı-ayrılıqda təsirini hesablayan zaman onlardan birinin təsiri kənarlaşdırılır.

Yuxarıda göstərilən 2-cü düsturda veribn şərtə uyğun gəlir. Burada birinci vuruqda əmək məhsuldarlığının, ikinci vuruqda isə işçilərin sayının təsiri kənarlaşdırılır. Beləliklə, işçilərin sayının dəyişməsi nəticəsində məhsul buraxılışı həcminin artımı 1-ci vuruğun surət və məxrəci arasindakı fərq kimi hesablanılır:



indekslər nəzəriyyəsi ikidən çox amil olduqda ümumiləşdirici göstəricinin mütləq kənarlaşmasına təsir edən amillərin aynlmasnın ümumi metodikasını vermir. Belə məsələnin həlli üçün zəncirvari yerdəyişmə metodundan istifadə edilir.

Zəncirvari yerdəyişmə metodu bazis səviyyəsindəki amillərin ardıcıl olaraq faktiki amillərlə əvəz edilməsi yolu ilə ümumiləşdirici göstəricinin düzəliş edilmiş sıralarnin əldə edilməsinə imkan verir.

Zəncirvari yerdəyişmə metodu üzrə aşağıdakı ümumi formada hesablama sisteminə malik oluruq:



ümumi göstəricilərin bazis amilləri qiyməti (amili)

faktiki qiymət (amili)

Ümumiləşdirilmiş göstəricilərdən ümumi mütləq kənarlaşmanı aşağıdakı formula ilə təyin etmək olar.

Ümumi göstəricilərin ümumi kənarlaşması amillərdə aşağıdakı kimi bölünür:



  1. «a» amilinin dəyişməsi hesabına



  1. «b» amilinin dəyişməsi hesabina

və i. a.

Zəncirvari yerdəyişmə metodunun müəyyən çatışmamazlığı vardır. Ona görə də onun tətbiq edilməsi zamanı aşağıdakıları nəzərdə tutmaq lazımdır:

1. hesablamalanın nəticəsi amillərin dəyişmə ardıcıllığından asılıdır.

2. Ümumi göstəricilərin dəyişməsində aktiv rol keyfiyyət amillərinin dəyişməsinin təsiri hesabına yazılır.

Məsələn, əgər tədqiq edilən göstərici z-in z = f(x,y) = xy funksiyası formasına malikdirsə, onda dövr ərzində onun dəyişməsi formulasından ifadə edilir:

Burada


ümumi göstəricinin artımını;

x0y0 - amillərin artımını; .

t0 t1- amillərin bazis qiymətini;

y0 Bx- müvafıq olaraq bazis və hesabat dövründə vaxtı göstərir.

Bu düsturda sonuncu toplanan birinci toplananm biri ilə qruplaşdırdıqda zəncirvari yerdəyişmədə iki müxtəlif variant alınır:

1-ci variant



2-ci variant



x-in kəmiyyət amilini, y-in keyfiyyət amilini ifadə etməsi şartilə təcrübədə adətən birinci variant tətbiq edilir.

Göstərilən düsturda ümumi göstəricilərin dəyişməsinə keyfiyyət amilinin təsiri, yəni (x0 + x) -lə ifadə olunan amilin təsiri daha aktiv hesab olunur. Çünki onun həcmi keyfiyyət amilinin artımını kəmiyyət amilinin hesabat qiymətinə vurmaqla təyin edilir. Bununla yanaşı amillərin birlikdə dəyişməsi hesabına ümumi göstəricinin bütün artımı yalnız keyfiyyət amilinin təsirinə yazılır.

Beləlikb, ümumilışdirici göstəricilərin dəyişməsində hər bir amilin dəqiq rolunun təyin edilməsi vəzifəsini ənənəvi zəncirvari yerdəyişmə metodu ilə həll etmək mümkün deyildir. Ona görə də son illərdə belə məsələni həll etmək üçün yeni metodlardan istifadə edilməsi təklif edilmişdir. Onların içərində inteqral metodu daha böyük maraq doğurur.

Ümumiləşdirici göstəricilər haqqında çox dəyişən funksiyaların ümumi formasının təqdim edilməsi daha düzgündür:

və i.a.


Burada

f - nəticə göstəricilərini;

f(x;y) – amilləri;

x;y,z; amil göstəricilərinin dəyişməsini;

0 və 1 - müvafiq olaraq bazis və faktiki qiymətli göstəriciləri göstərir.

Inteqral metodun əsas xüsusiyyəti onun dəqiqliyindən və eyni mənalı olmasından ibarətdir. İnteqral metodu müxtəlif formada məsələlərə ümumi yanaşmaq imkanı verir (amillərin miqdarı və onlar arasındakı əlaqələrin forması nəzərdə tutulur) və təhlilin aparılmasına qədər amillərin rolu haqqında hər hansı subyektiv ehtimal kənar edir.

Korrelyasiya və reqrasiya üsulu - bu üsul iki göstərici arasmda olan əlaqənin yaxın və uzaq olmasını müəyyən etməyə imkan verir. Karrelyasiya üsulu xüsusilə qanunauyğunluğu müəyyən etməkdə mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu üsuldan o halda istifadə edilir ki, burada göstəricilərlə amillər arasmda dəqiq funksional asılılıq olmur. Korrelyasiya üsulu vasitəsilə aparılan təhlil nəticəsində göstəricilər və amillər arasmdakı əlaqənin sıxlığı və xarakterini müəyyən etmək olmur. Göstəricilərlə amillər arasmdakı əlaqənin sıxlığını korrelyasiya əmsalı və yaxud korrelayasiya münasibəti xarakterizə edir. Əlaqələrin xarakterini isə reqrasiya bərabərliyi tərtib etməklə və reqrasiya əmsalını müəyyən etməklə öyrənilir.

Korrelyasiya reqresiya tədqiqat üsulundan ayrı-ayrı amillərin istehsalın təşkilat-texniki səviyyəsinə, əmək məhsullarlığına, fondverimi, məhsulun maya dəyəri, mənfəət, rentabellik göstəricilərinə təsirinin müəyyən edilməsində daha geniş miqyasda istifadə olunur.

Xətti proqramlaşdırma üsulu - bu üsuldan göstəricilərlə amillər arasında dəqiq proporsional asılılıq olduğu hallarda istifadə olunur. Xüsusilə də müəssisənin optimal həcmini, onun optimal gücünü müəyyən edən zaman isifadə olunur. Bundan başqa biznes-plan tapşırıqlarının gərginliyini yoxlayan zaman və nəqliyyat işlərində, yaxud anbarların-istehsal prosesləri ilə əlaqəsində və s. məsələlərin həllində istifadə edilir.

Kütləvi xidmət nəzəriyyəsi - bu üsuldan xidmət işbrinin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi və onun yaxşılaşdırılması üçün yollar axtarılması işində geniş istifadə olunur. Bu nəzəriyyə ehtimal xarakterli, məsələn, xidmətin gecikdirilməsi üzündən sex anbarından alət alnması zamanı, yeməkxanada nahar fasiləsi zamanı süni növbənin yaranması, yükləmə, yaxud boşaltma işləri görmək üçün və yaxud qaldırıcı kranlarm çatışmaması üzündən dəmir yolu vaqonlarının boş dayanma və s. bu kimi hadisələrin hərtərəfli öyrənilməsini nəzərdə tütur. Kutləvı xıdmət nəzəriyyəsi pərakəndə ticarət müəssisələrinın təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilində xidmət sisteminin malla təchızatını və alıcılara xidmətin yaxşılaşdırılmasının optımal varıantlarının axtarılması zamam geniş istifadə olunur.



МÜƏSSISƏNIN MALIYYƏ GÖSTƏRICILƏR VƏ NƏTICƏLƏRI

İqtisadi təhlilin metodunun başlıca xarakterik xüsusiyyəti təhlilin predmetinin, onun obyektlərinin öyrənilməsi üsullarının məcmu ilə xarakterizə olunur. Bütün elmlərdə olduğu kimi iqtisadi təhlil elminin də əsas metodu dialektik materialist metoddur. Dialektikaya əsaslanan iqtisadi təhlilin başlıca prinsipi proses və hadisələrin, təhlil və sintezin, deduksiya və induksiyanın vəhdətliyi şəraitində öyrənilməsini təbb edir. Təhlil zamanı bütün proses, hadisə, göstərici, əməliyyat və s. üzrə tədqiqat nəticələrini ümumilədirmək və ümumi nəticə çıxarmaq lazım gəlir. Bu halda tədqiqatın induksiya üsulundan istifadə olunur. Bəzən də proses və hadisələrin öyrənilməsinə dialektik nöqteyi-nəzərcə yanaşdıqda deduksiya tədqiqat üsulundan da istifadə edilir. Bu halda əvvəlcə proses və hadisə, göstərici və iqtisadi kateqoriya bütövlükdə öyrənilir, ümumi nəticə çıxarılır və sonra onlan daha dəqiq öyrənmək üçüncü hissəsi (induksiya) tədqiqat üsuluna keçilir. İqtisadi təhlilin metodu dedikdə, müəssisələrin (birliklərin), idarə və təşkilatların təsərrüfat-maliyyə fəaliyyətini öyrənmək nöqteyi-nəzərdən cna yanaşmaq üsullan başa düşülməlidır.

Təsərrüfat proseslərinin yaranması və inkişafını öyrənilməsində iqtisadi təhlilin metoduna dialektik yanaşma zamanı onun xarakterik xüsusiyyətlərinə ciddi diqqət yetirilməlidir. İqtisadi təhlilin metodunun xarakterik xüsusiyyətlərinə:

- təsərrüfat fəaliyyətini hərtərəfli əks etdirən göstəricilər sistemindən istifadəni;

- həmin göstəricilərin dəyişmə səbəblərinin öyrənilməsi;

- sosial-iqtisadi səmərəliliyin yüksəldilməsi məqsədilə həmin göstəricilər arasındakı qarşılıqlı əlaqələrin müəyyən edilməsi və qiymətləndirilməsini aid etmək olar.

İqtisadi təhlilin metodunun ən mühüm elementləri onun üsullarıdır. Onlar aşağıdakı məsələri özündə birbşdirir:

- toplanmış informasiyanın ilkin işlənməsi (yoxlanılması, qruplaşdırılması, sistemləşdirilməsi);

- tədqiq olunan obyektin inkişaf vəziyyətinin və qanunuyğunluqlarının öyrənməyi;

- müəssisənin təsərrüfat fəaliyyətinə təsir göstərən amillərin təsir dərəcəsinin müəyyən edilməsini;

- iqtisadi səmərililiyi yüksəldə bilən isifadə edilməmiş mövcud və perspektiv ehtiyat və imkanlarm hesablanmasnı;

- apanlmış təhlilin nəticələrinin ümumiləşdirilməsi və obyektin fəaliyyətinə kompleks qiymətin verilməsini;

- sosial-iqtisadi inkişaf planlarının və idarəetmə qərarlarının əsaslılığının müəyyən edilməsini və s.

Uçot, hesabat və digər informasiya mənbələrində verilən faktiki göstəriciləri plan göstəriciləri ilə, keçmiş illərin müvafıq və normativ göstəriciləri ilə müqayisə etməklə kənarlaşmaların və bu kənarlaşmalara təsir edən amillərin təsir dərəcəsinin öyrəniliməsi iqtisadi təhlilin metodunun xarakterik xüsusiyyətlərindən biridir.

Biznes-plandan, norma və normativlərdən, keçmiş ilin faktiki göstəricilərindən kənarlaşmalara təsir göstərən obyektiv və subyektiv səbəblərin öyrənilməsi, müəssisənin əsas iqtisadi göstəricilərinə müsbət və ya mənfl təsir edən amillərin təsnifatnın müəyyən edilməsi də iqtisadi təhlilİn metodununun xarakterik xüsusiyyətlərindəndir.

Təsərrüfat fəaliyyətinin təhlili metodunun üçüncü xarakterik xüsusiyyəti subyektlərdə biznes-planın yerinə yetirilməsi prosesində əldə edilən iqtisadi göstəricilərin zaman və məkan etibarı ilə öyrənilməsidir (ay, rüb, il, beşillik, müddət və sex, bölmə, briqada və s.)

Təsərrüfat fəaliyyətinin təhlili metodunun dördüncü və daha çox nəzəri cəlb edən xarakterik xüsusiyyəti müəssisə və birliklərin iqtisadiyyatı, təşkili, işçi qüvvəsi ilə təmin olunması, texnika ilə silahlanması,istehsalın texnoloji xüsusiyyətinin və sairənin müəsisənin istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinə təsirini kompleks şəkildə öyrənməkdən və gələcəkdə istehsalın səmərəliliyinin yüksəldilməsinə yönəldilən tədbirlər proqramı hazırlamaqdan ibarətdir.

Təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilinin ardıcılhğı və aramsız aparılması onun metodunun əsas xüsusiyyətlərmdən biridir. Buna görə də müəssisə və birliklərin təsərrüfat fəaliyyətinin iqtisadi təhlili bir qayda olaraq aşağıdakı ardıcıllıqla aparıhr;

1. Müəssisənin istehsal-təsarrüfat-maliyyə fəaliyyəti ilə tanışlıq;

2. Məhsul istehsalı vəsatının təhlili;

3. Müəssisənin əmək ehtiyatları, əmək vəsaiti və əmək əşyaları ilə təmin olunması və onlardan istifadənin təhlili;

4. Müəssisənin maddi-texniki-təhcizatın təhlili;

5. Məhsulun maya dəyərini xarakterizə edən göstəricilərin, habelə istehsala əmək, material, yanacaq, elektrik enerjisi və digər məsrəflərin təhlili; məhsulun maya dəyərinih aşağı salmması ehtiyatlarmın ümumiləşdirilməsi;

6. Maliyyə nəticələrinin - mənfəət və zərərlərin, mənfəətin bölüşdürülməsi və ondan istifadə edilməsinin, rentabelliyin təhlili;

7. İqtisadi həvəsləndirmə fondlannm yaradılması və bu fondlardan istifadənin təhlili;

8. Maliyyə vəziyyətinin, maliyyə nəticəbrinin və ma-liyyə sabitliyinin təhlili.

Beləliklə, subyektlərin təsərrüfat-maliyyə-kommersiya fəaliyyəti prosesində daxili ehtiyat mənbəbrinin aşkar edilməsi, biznes-planlarm, sifarişlərin, öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və onunla əlaqədar maiiyyə nəticələrinin obyektivcəsinə qiymətləndirmək məqsədi ilə onların təsəfrüfat fəaliyyətinin tam, hərtərəfli, qarşılıqlı əlaqəli surətdə öyrənilməsi üsullarının məcmusu təsərrüfat fəalliyyəti təhtilinin metodunu təşkil edir.

İqtisadi təhlil işlərində ən çox istifadə olunan üsullar aşağıdakılardır:

1. Müqayisə üsulu;

2. Orta kəmiyyətlər üsulu;

3. Nisbi kəmiyyətlər üsulu;

4. İndek üsulu;

5. Zəncirvari yerdəyişmə üsulu;

6. Qruplaşdırma üsülu;

7. Balans əlaqələndirmə üsulu;

İqtisadi təhlildə bir çox müxtəlif üsullardan istifadə edilir. Həmin üsullar iki cür qruplaşdırmaq olar: birincisi ənənəvi üsullar; ikincisi iqtisadi-riyazi üsullar. Ənənəvi üsullara - müqayisə (qrafık, balans, orta və nisbi kəmiyyətlər, analitik

qruplaşma), determinləşmiş amilli təhlil (zəncirvari yerdəyişmə, indeks metodu, mütləq fərq, nisbi fərq, inteqral, mütənasib bölgü) və s. aiddir.

İqtisadi-riyazi üsullara - adi riyazi metod, riyazi analizin klassik metodu, riyazi proqramlaşdırma metodu, iqtisadi kibernetika, evristik metod və s.

Konkret iqtisadi proses və hadisələrin tədqiqində bu üsulların hansının və necə tətbiq olunmasma xüsusi diqqət yetirüməlidir.

Müqayisə üsulu. Bu üsul iqtisadi təhlildə proses və hadisələrin tədqiqinin əksər pillələrində tətbiq edilir. Ənənəvi üsul olan müqayisəli təhlilin mahiyyətini nəzərdən keçirək. Müqayisə dərketmənin elmi metodudur. Onu həyata keçirmək üçün qeyri-məlum (öyrənilən) hadisə, predmet, proses artıq məlum olan əvvəlcə öyrənilmişlərlə tutuşdurulur. Müqayisə yolu ilə ümumi və spesifık iqtisadi proseslərin inkişaf qanunauyğunluqları öyrənilir, təsərrüfat fəaliyyətinin əsasən aşağıdakı situasiyalan müqayisə edilir:

- biznes-planın yerinə yetirilmə səviyyəsini müəyyəh etmək üçün plan və faktiki göstəricilər;

- iqtisadi proseslərin inkişaf tendensiyasmı müəyyən etmək üçün cari ilin faktiki göstəricilərini ötən ilin faktiki göstəriciləri ilə;

- məsariflərə qənaəti və ehtiyatlara qənaət edə biləcək texnologiyanı tətbiq etmək məqsədilə faktiki göstəriciləri normativ göstəricibri ilə;

- təhlil aparılan müəssisələrin göstəricilərini qabaqcıl müəssisələrin göstəriciləri ilə;

- təhlili aparılan müəssisənin göstəricilərini iqtisadi-riyazi model ilə;

- ən optimal variantı müəyyən etmək üçün idarəetmə qərarlarının müxtəlf variantları ilə.

Müqayisə üsulu çox qədim tarixə malik, ən geniş yayılmış, nəinki iqtisadiyyat eimində, hətta belə bir çox elmi sahələrdə istifadə olunan bir üsuldur. Lakin müqayisə üsulundan istifadə olunan zaman bir sıra şərtlərə əməl olunmalıdır. Həmin şərtlərə əməl olunmadıqda heç bir düzgün nəticə əldə etmək mümkün deyildir. Həmin şərtlərə əsasən aşağıdakılar aiddir:

- həcm, dəyər, keyfiyyət, quruluş göstərictiərinin eyniliyi;

- müqayisə üçün hesablanan göstəricilərin əhatə dairəsi və əhatə etdiyi vaxtın, müddətin eyniliyi;

- müqayisə cdilən obyektlərin istehsal istiqamətinin, iqtisadi, texniki, təbii, iqlim və s. şəraitinin nəzərə almması;

- müəyyən olunan göstəricilərin və onların tərkibinin hesablanmasında eyni metodikadan istifadə edilməsi.

Məlum olduğu kimi istehsala məsrəflərin aşağı salınmasında məhsul istehsalı, yerinə yetirilmiş iş və xidmətlərin həcminin səviyyəsi mühüm rol oynayır.

Müqayisə üsulunun köməyi ilə öyrənilən göstəriciləri seçən zaman onları müqayisə etməyin mümkünlüyünü təyin etmək lazımdır. Müqayisəyə gəlməyən göstəricibrdən istifadə etmək lazım gəldikdə isə əvvəlcə hesablamalar aparmaq yolu ilə onları müqayisəyə gələn formaya salmaq lazımdır. Yəni tədqiqat üçün istifadə olunan bütün biznes-plan, cari uçot, hesabat və normativ göstəricilərini əvvəlcə müqayisəyə gələn şəklə salmaq və sonra müqayisə etmək lazımdır. Misal üçün, ümumi məhsulun maya dəyəri göstəricilərini təhlil etmək üçün faktiki istehsal edilmiş məhsullar biznes-plan maya dəyəri ilə hesablanılır. Sonra ümumi məhsulun faktiki maya dəyərini biznes-plan maya dəyəri ilə müqayisə etməklə maya dəyəri üzrə biznes-plandan kənarlaşma müəyyən edilir.

Müqayisəyə gəlməyən göstəriciləri müqayisəyə gələn şəklə salmaq üçün müəyyən hallarda mütləq kəmiyyətlər əvəzinə orta və nisbi kəmiyyətlərdən istifadə edilir.

Təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilində ayrı-ayrı proses və hadisələri və onların müəssisənin istehsal fəaliyyətinə təsirini daha dəqiq aydınlaşdırmaq və qiymətləndirmək üçün hesabat ilinin faktiki göstəriciləri keçmiş dövrlərin göstəriciləri ilə yaxşı işləyən, eyni çeşiddə məhsul buraxan və eyni istehsal şəraitinə malik olan müəssisələrin göstəriciləri ilə müqayisə edilir. Bu üsulla apanlan təhlil nəticəsində qabaqcıl müəssisələrin iş təcrübəsi ətraflı öyrənilir. Belə təcrübənin geniş miqyasda yayılması, iş şəraitində istehsal istiqaməti eyni olan bütün müəssisələrdə tətbiqi və onlann işini xarakterizə edən əsas iqtisadi göstəricilərin yaxşılaşdırılması üçün ardıcıl olaraq əməli təkliflərin hazırlanması və onların həyata keçirilməsi təmin edilir.



Təcrübə göstərir ki, təhlil zamanı müqayisə üsulu ilə öyrənilən iqtisadi göstəricilərin sayı nə qədər çox olarsa, istifadə edilmiş ehtiyat mənbələrini daha dəqiq müəyyən etmək, düzgün nəticə çıxarmaq, qabaqcıl təcrübəni və mütərəqqi iş üsullarınm geniş yayılması üçün əməli təkliflər hazırlamaq imkanlan artır.






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə