Fənn: Klinik psixologiya Müəllim: Dos. N. Z.Çələbiyev Mövzu 10. Depresiya və postravmatik stresslər



Yüklə 122.37 Kb.
Pdf просмотр
tarix01.01.2017
ölçüsü122.37 Kb.

 

Fənn: Klinik psixologiya            



Müəllim:  Dos.N.Z.Çələbiyev 

Mövzu 10.

 

Depresiya və postravmatik stresslər

 

 

Plan: 

1.Depresiya psixi xəstəlik kimi. 

2.Baş-beyin travmaları nəticəsində yaranan psixi pozuntular. 

3. Kəsçin dövr və kəllə-beyin travmatik psixozları. 

4.Uşaqlarda kəllə-beyin travmalarının xüsusiyyətləri. 

 

Ədəbiyyat. 

1.

 



 Bayramov  Ə.S.  Şəxsiyyətin  təşəkkülünün  aktual  psixoloji  problemləri, 

Bakı, 1981. 

2.

 

Bayramov  Ə.S.,  Əlizadə  Ə.Ə.,Seyidov  İ.Ə.  Məhkəmə  psixologiyası 



məsələləri, ADU, 1985. 

3.

 



İsmayılov  N.V.,İsmayılov  F.N.  Tibbi  psixologiya  və  psixoterapiya. 

“Maarif” nəşriyyatı, Bakı, 2002. 

4.

 

İsmayılov  N.V.,İsmayılov  F.N.  Tibbi  psixologiya  və  psixoterapiya 



(dərslik) 2-ci nəşr, Bakı, 2008. 

5.

 



İsmayılov N.V. Psixiatriya, Bakı, 1998. 

6.

 



Şəfiyeva E.İ. Uşaqlarda anomal psixi inkişaf. Bakı, 1997. 

7.

 



Метделевич  В.Д.  Клиническая  и  медицинская  психология. 

Практическое руководство.M., 1998. 

     8.Həsənov.M.İ., Məhkəmə psixiatriyası, “Plyus” nəşriyyatı, Moskva,1997. 

 

 



             Depressiya  –səbəbsiz  olaraq  əhvali-ruhiyyənin  enməsi  olub,  yuxarıda 

göstərilən  üç  əlamətin    (triadanın)  əksinə  cərəyan  etməsi  ilə  xarakterizə  olunur: 

a)əhvalın  enməsi;  b)hərəkətlərin  və  b)  nitqin  tormozlanması.  Depressiya    zamanı 

əhvalın enməsi o dərəcədə güclü ola bilər ki, hətta xəstə özünə sui-qəsd edə bilər. 



 

Xəstə bütün günü qəm-qüssə içərisində olur, yeməkdən imtina edir, xarici görkəmi 



ağır  zərər  çəkən,  bədbin,  ümidsiz  adamı  xatırladır.  Belə  xəstələri  bir  an  belə 

gözdən  qoymaq  olmaz,  onları  təcili  stansionara  yerləşdirmək  və  yalnız  orada 

müalicə etmək lazımdır. 

    Reaktiv  depressiya.  Psixogen  mənşəli  xəstəliklərin  ən  geniş  yayılmış  forması 

olub  başlıca  əlaməti  depressiv  sindromdur.  Digər  xəstəliklərdə  rast  gəlinən 

depressiyalardan  fərqi  xəstənin  şikayətlərində,  davranışında  psixogen  amilin 

“səslənməsidir”. 

Əhvali-ruhiyyənin 

enmə 

dərəcəsi 



şəxsin 

xarakterik 

xüsusiyyətlərindən  asılıdır.  Belə  ki,  tsiklotimik  xasiyyətə  malik  olan  adamlarda 

xəstəlik xeyli ağır keçir. Depressiya halı bir sıra vegetativ və somatik əlamətlərlə 

(ətrafların  soyuması,  ürək-damar  sisteminin  fəaliyyətinin  pisləşməsi,  qəbizlik, 

ümuəzginlik  və  s.)  ağırlaşa  bilər.  Bəzən  xəstələrdə  sarışan  fikirlər 

(özünütaqsırlandırma,  özünə  sui-qəsd),  ipoxondrik  şikayətlər,  yuxusuzluq  kimi 

əlamətlər  ön  plana  çıxır.  Daha  ağır  keçən  reaktiv  depressiyalar  zamanı  psixi 

travmanın  məzmununa  uyğun  hallüsinasiyalar  da  meydana  çıxa  bilər.  Xəstə  tələf 

olmuş uşağının səsini eşidir, gözləri qarşısında onun slueti canlanır və s. 

      Reaktiv  depressiya  uzun  çəksə  də  (2-3  ay  və  daha  çox),  adətən,  sağalma  ilə 

qurtarır.  Lakin  bəzi  hallarda  daha  da  ağırlaşaraq  endogen  tipli  depressiyalara 

çevrilir. 

        Depressiv 

(melanxolik)  faza.Bu  fazada,  maniakal  fazanın  kliniki 

təzahürlərinin  sanki  əksini  təşkil  edən  əlamətlər:  əhval-ruhiyyənin  enməsi, 

intellektual proseslərin və psiximotor fəallığın ləngiməsi meydana çıxır. Xəstəliyin 

tədricən  başlanması  somatik,  ilk  növbədə  vegetativ  pozulmalarla  təzahür  edir. 

Xəstədə  gecə  yuxusucəthi  olur  və  çox  vaxt  həyəcanlı  royalarla  müşayiət  edilir. 

Xəstə əvvəlkinə nisbətən yuxudan bir neçə saat tez oyanır, qarşıdan gələn gün üçün 

əvvəlcədən  narahatlıq  keçirir.  Səhərlər  yorğunluq,  əzginlik  hiss  edir,  yataqdan 

çətinliklə  durur.  Özünə  inamsızlıqdan,  qeyri-müəyyən  əndişədən,  ürəyinə  pis 

fikirlər  gəlməsindən  şikayət  edirlər.  Onlar  fikirlərini  heç  nə  üstündə  cəmləşdirə 

bilmirlər,  dalğınlıq  və  unutqanlıq  hissi  keçirirlər.  İş  qabiliyyətləri  azaklır.  Bütün 

bunlar vegetativ və ya gizli depressiyanın əlamətləri kimi tanınır. 

        Pozulmaların dərinləşməsi vaxtında  yuxarıda qeyd edilən və depressiv triada 

adlanan hallar tutqun əhval-ruhiyyə, ideator və hərəki tormozlanma meydana çıxır. 

Genişlənmiş  depressiv  fazanın  kliniki  təzahürləri  ən  çox  “ürəyə  dammış”  kədər, 

anestetik  (keyləşmiş)  depressiya,  özünü  kiçiltmə,  özünü  təqsirləndirmə  və 

ipoxondrik  məzmunlu  sayıqlamalar  ilə  ifadə  olunur.  Yaşlı  və  qoca  adamlarda bu 

hal Kotar sayıqlaması ilə özünü büruzə verir. 


 

          Depressiv  xəstələrin  xarici  görünüşü,  donuq  mimikası,  ümidsiz  baxışları 



depressiv  fazanın  ağırlaşmasından  xəbər  verir.  Bəzən    belə  hallarda  eşitmə  və 

görmə hüllüsinasiyaları əmələ gəlir. Depressiv vəziyyətdə xəstələrdə bəzi hallarda 

depersonalizasiya və derealizasiya əlamətləri də müşahidə edilə bilər. 

         Depressiya 

vəziyyətində  xəstəliyin 

istənilən 

mərhələsində,  hətta 

depressiyadan çıxma dövründə xəstədə suisid (özünü öldürmə) fikirləri və cəhdləri 

yaranır.  Onlar  bu  fikirləri  reallaşdırmaq  üçün  müxtəlif  yollar  axtarır  və  bəzən 

məqsədlərinə nail olurlar. Bizim təcrübədə belə bir vəziyyətə təsadüf edilmişdir. 

     Depressiv halda  olan  xəstə uzunmüddət  yaşayış  yerində və mərkəzi  şəhərlərdə 

aldığı müalicədən sonra vəziyyəti yaxşılaşmadığına görə, evdə bir şüşə essensiya 

və ülgüclə hər iki dirsək venalarını kəsərək özünü qətlə yetirmişdir. Maraqlıdır ki, 

xəstə öz susidal fikirlərini heç kimə, hətta yaxın adamlarına da açmamış, hadisəni 

törədənək onları gizli saxlamışdır. 

    Depressiv  xəstələrin  özünü  öldürmə  fikirlərini  və  cəhdləri  müəyyən  edildikdə, 

belə  xəstələr  ciddi  və  daimi  (bu  vəziyyətdən  çıxanadək)  nəzarət  altında  olmalı, 

onların  yanında  iti  əşyalar,  güclü  dərmanlar,  ip-kəndir,  alovlanan  mayelər  və  s. 

Olmamalıdır. Bu xəstələri bir an gözdən qoymaq olmaz. Unutmaq olmaz ki, belə 

xəstələr çox vaxt məqsədlərini həyata keçirmək üçün dissimulyasiya edə bilərlər. 

Onlar  yanındakıların  sayıqlığını  itirmək  üçün  vəziyyətlərinin  “yaxşılaşdığını”, 

daha  başında  pis  fikirlərin  “olmadığını”  deyərək,  onları  yuxuya  verəndən  sonra 

özlərinə  suiqəsd  edə  bilərlər.  Məsələn,  bir  xəstə  yanındakıları  sakitləşdirib 

yatirdandan sonra, gizlicə küçəyə çıxaraq, özünü ağır yük maşının altına atıb həlak 

etmişdir. 

        Məhkəmə  psixiatriya  klinikası  xəstələrin  özünü  öldürməsi,  “genişlənmiş 

qətllər” törəməsi (xəstə özünü öldürməmişdən əvvəl, yaxın adamlarını qətlə yetirir 

və aydındır ki, bu hərəkəti sayıqlama motivlərinin təsiri altında edir) kimi halları 

nəzərə almalıdır. Məsələn xəstə bir qadın öz uşaqlarını gələcəkdə baş verəcək ağır 

bəlalardan, fəlakətdən “xilas” etmək üçün öldürdükdən sonra özünü də öldürməyə 

cəhd göstərərkən tutulmuşdur. 

       Depressiv  faza  keçirən  xəstələr  çox  vaxt  uzunmüddət  inadla  yeməkdən  (və 

dərman  qəbulundan)  imtina  edirlər.  Belə  hallarda  onların  süni  surətdə 

yedizdirilməsinə ehtiyac yaranır. Onu da yadda saxlamaq lazımdır ki, psixomotor 

tormozlanma  bəzən  gözlənilmədən  kəsilərək,  xəstələrin  özünə  xəsarət  yetirməsi, 

pəncərədən  atılması,  başının  divara  çırpması,  özünü  didib-dişləməsi  və  s. 

Hərəkətlərlə müşahidə edilən melanxolik hiddət təzahürləri ilə əvəz edilə bilər. 

       


 

 

             Baş-beyin travmaları nəticəsində yaranan psixi pozuntular 



      Beyinin  travmatik  xəstəlikləri  kəllənin  mexaniki  zədələnməsi  nəticəsində 

meydana çıxır və sinir-psixi funksiyaların pozuntuları ilə müşayiət olunur. 

     Beynin  zədələnmələri  qapalı  və  açıq  olmaqla  iki  yerə  bölünür.  Daxilə  işləyən 

kəllə-beyin zədələnmələri (güllə, qəlpə, iti alətlərlə zərbə və s.) beyin qabığının və 

maddəsinin  tamlığının  pozulması  ilə  yanaşı  təsadüf  edilə  bilər.  Beyin  sütununun 

zədələnməsi  dərhal  ölümlə  nəticələnir.  Daxilə  işləyən  yaralanmalar  zamanı 

meningit, beyin absessi kimi ağırlaşmalar baş verə bilər. Kəllənin daxilə işləməyən 

yaralanmları, beyin qişası mühafizə olunmaqla, onun xarici yumşaq toxumalarının 

və kəllə sümüklərinin zədələnmələri şəklində təsadüf edilir. 

      Qapalı  beyin  travmaları  beyinin  silkələnməsi  (kommosiyalar),  əzilməsi 

(kontuziyalar) və qarışıq formalara bölünür. 

     Kommosiyaları  kontuziyalardan  fərqləndirmək  həmişə  asan  deyil,  lakin 

unutmamalıyıq ki, kontuziyalar yaralanma nahiyəsindən asılı olaraq bir sıra ümumi 

beyin  əlamətləri  ilə  müşayiət  edilir.  Onlardan  düşüncənin  itməsi,  qavrama 

qabiliyyətinin  pozulması,  hissəvi  iflic,  parakinezləri  və  s.  qeyd  etmək  olar. 

Göstərilən  əlamətlərin  şiddəti,  travmanın  ağırlığından,  lokalizasiyasından, 

müddətindən, ağırlaşmalardan və s. səbəblərdən aslıdır. 

    Beyin  travmalarını  başlanğıc,  kəskin,  gec  və  uzaq  mərhələlərə  bölmək  qəbul 

olunmuşdur. 

     Kommosiya. Beyin silkələnməsi əksər hallarda düşüncənin itməsi ilə müşayiət 

edilir. Bəzən isə düşüncənin daha yüngül pozuntuları keyləşməsi və sopor halları 

rast  gəlinir.  Düşüncənin  pozulması  əlamətləri  bir  neçə  dəqiqədən  bir  neçə  günə 

qədər  davam  edə  bilər.  Düşüncənin  dərin  pozuntusu  zamanı  xəstə  hərəkətsiz 

vəziyyətdə  olur.  Sifəti  avazıyır,  sonra  göyərir,  bəbəklər  genişlənir,  işığa  qarşı 

reaksiyası  olmur.  Hissiyyatın  bütün  növləri  itir.  Nəbz  yavaşıyır,  tənəffüs  aktı 

pozulur,  sfinktorlar  boşalır.  Belə  bir  vəziyyət  zərər  çəkənin  həyatı  üçün  qorxulu 

mərhələ  sayılmalıdır.  Bu  mərhələnin  uzun  müddət  davam  etməsi  travmanın 

ağırlığını göstərir. 

       Xəstənin düşüncəsinin aydınlaşması ilə travmanın birinci mərhələsi qurtarır və 

ikinci  kəskin  mərhələ  başlayır.  Bu  mərhələnin  xarakter  əlamətləri  asteneya, 

süstlük,  yorğunluq  hərəkətlərin  adinamiyası,  başda  küt  ağrılar  və  başgicəllənmə, 

vegetativ, vazomotor və vestibülyar pozuntuların olmasıdır. Göstərilənlərlə yanaşı 

bir  sıra  nevroloji  əlamətlər  də,  məsələn,  bəbəyin  işığa  qarşı  kəskin  qıcıqlanma 

reaksiyaları, kəllədaxili təzyiqin artması müşahidə edilir. Tez-tez rast gəlinən psixi 

pozuntulardan  yaddaşın,  təfəkkürün  və  diqqətin  zəifləməsi,  affektiv  fonun 

enməsini göstərmək olar. Bu dövr 3 həftədən 8 həftəyədək davam edə bilər. Beyin 



 

silkələnməsinin gecikmiş və uzun müddət keçdikdən sonra rast gəlinən əlamətləri, 



adətən  yaşlı  şəxslərdə  hər  hansı  bir  zərərli  amillərlə  (alkoqolizm,  infeksiyalar) 

əlaqədar olaraq meydana çıxır. 

    Kontuziya.  Başlanğıc  mərhələ  beyin  silkələnməsində  olduğu  kimi  düşüncənin 

itməsi,  qan  dövranı  və  tənəffüsün  pozuntuları  ilə  cərəyan  edir.  Ümumi  beyin 

əlamətlərinin  üstünlük  təşkil  etməsinə  baxmayaraq  zədənin  nahiyəsindən  və 

həcmindən  asılı  olaraq  erkən  mərhələdə  bir  sıra  lokal  əlamətlər  nəzərə  çarpır. 

Hərəki  pozuntular  (iflic,  bir  və  ikitərəfli  parezlər),  taktil  hissiyyatın  pozuntusu, 

görmə  və  eşitmə  pozuntuları,  meningial  əlamətlər  (ənsə  və  boyun  əzələlərinin 

gərginliyi, Kreniq simtomu), ocaqlı qabıq pozuntuları (afaziya, apraksiya, aleksiya, 

yaddaş pozuntuları) müşahidə oluna bilər. 

    Kəllə  travmalarının  ağır  nəticələrinə,  beyin  maddəsinə  və  onun  qişasına  olan 

qansızmalar  əksər  hallarda  kəllə  sümüklərinin  çatlaması  və  sınması  zamanı  baş 

verir. Bir sıra hallarda qansızmalar travmadan xeyli müddət keçdikdən sonra, hətta 

xəstənin  ümumi  vəziyyətinin  yaxşılaşdığı  dövrdə  meydana  çıxır.  Bu  zaman 

xəstənin  vəziyyətinin  yenidən  ağırlaşması:  kəllənin  müvafiq  nahiyələrində 

mərkəzləşən  kəskin  başağrıları,  üşütmə,  əsnəmə,  düşüncənin  keyləşməsi  kimi 

əlamətlər  qeyd  olunur.  Nəbz  sürətlənir,  arterial  və  kəllədaxili  təzyiq  artır,  haram 

ilik mayesində qan aşkar edilir. 

      Kontuziyalar  lokalizasiyasından  asılı  olaraq  aşağıdakı  əlamətlərlə  diqqəti  cəlb 

edir: 


1)

 

Alın  əlamətləri:  eyforiya,  təlxəklik,  apato-abulik  sindrom,  diqqətin,  yaddaşın 

zəifləməsi,  xasiyyətin  və  davranışın  dəyişməsi,  əsəbilik,  tənqidin  enməsi.  Alın 

payının  arxa  hissələri  zədəyə  məruz  qalarsa  motor  afaziyası,  hərəkətlərin 

səlistliyinin pozulması kimi əlamətlər də qeyd olunur. 

2)

 



Aşağı  gicgah  və  gicgah-ənsə  əlamətləri:    apraksiya,  amnestik  afaziya,  nitq 

qabiliyyətinin pozulması, aqrafiya, bədən quruluşunun və xarici mühitdə yerləşən 

əşyaların  ölçüsünün  və  yerinin  yanlış  qavranılması  (depersonalizasiya  və 

derealizasiya). 

3)

 

Gicgah  əlamətləri:  eşitmə,  dad  və  qoxu  bilmənin  pozulması  (sensor  afaziya). 



Epileptik cəngolma tutmaları da ola bilər. 

4)

 



Mərkəzi  qırışlar  əlamətləri:  müxtəlif  parez  və  ifliclər.  Yerli  və  ya 

generalizəolunmuş  cəngolma  tutmaları,  dəri  hisiyyatının  pozulması,  düşüncənin 

alaqaranlıq şəkildə pozulması. 

5)

 



Böyük  yarımkürələrin  yuxarı  səthinin  zədələnməsi  əlamətləri:  lokal  alın-

gicgah sindromları ilə yanaşı kobud ağıl zəifliyi. 



 

6)



 

Ənsə  əlamətləri:  əşyaların  rənginin,  ölçüsünün,  quruluşunun,  sayının  və  bir  çox 

hallarda görmə qabiliyyətinin pozulması. 

7)

 

Beyinciyin  zədələnməsi  əlamətləri:  müvazinətin,  yerişin  pozulması,  sözlərin  və 



nitqin təkrarlanması, nistaqm. 

8)

 



Qabıqaltı  bazal  və  beyin  sütunu  əlamətləri:  əsas  etibarilə  kəllə  əsasının 

sınıqlarında  rast  gəlinir.  Bu  zaman  parkinsonizm  halları,  qoxubilmənin, 

dadbilmənin  pozulması,  vestibülyar  vegetativ-damar  sisteminə  aid  əlamətlər 

müşahidə  olunur.  Kontuziyalarda,  bir  qayda  olaraq,  kobud  nevroloji  əlamətlər  (o 

cümlədən, görmə sinirinə aid) qeyd olunur. 

    Kəskin  mərhələdə  travmatik  psixozların  inkişafı  mümkündür.  Travmanın 

müddəti  uzaqlaşdıqca  beyin  əlamətləri  tədricən  bərpa  olunmağa  başlayır: 

qansızmalar  və  ödem  sorulur,  mərkəzi  sinir  sisteminin  funksiyası  bərpa  olunur. 

Həmin  dövrdə  geridönməz  çapıq  əlamətləri  də  müşahidə  oluna  bilər  ki,  bu  da 

epilepsiya tutmalarına səbəb olur. Ağır kəllə beyin travmalarının uzaq nəticələri bir 

sıra  rezudal  (qalıq)  əlamətləri  gedir  ki,  bunlardan  travmatik  ensefalopatiyanı 

epiplepsiyanı  və  kobud  ağıl  zəifliyini  qeyd  etmək  olar.Xəstəliyin  gedişini 

ağırlaşdıran  amillər  (infeksiya,  alkoqolizm,  təkrari  travmalar  və  s.)  olarsa, 

göstərilən patoloji halların inkişafı daha da sürətlənir. 

    Müharibə  dövrü  rast  gəlinən  travmalara  partlayış  dalğasının  təsiri  nəticəsində 

meydana  çıxan  zədələnmələr  də  aiddir.  Bu  növ  travmalar,  əsasən,  qapalı  olub 

beyin  silkələnməsi  və  əzilməsi  formasında  olur.  Çox  güclü  partlayış  dalğasının 

zərbəsi  nəticəsində  düşüncə  pozulur,  boğazdan,  burundan  və  qulaqdan  qanaxma 

baş  verə  bilir.  Belə  hallarda  beyin  sükutunu,  vegetativ-damar  və  vestibülyar 

əlamətlər  də  qeyd  olunur.  Düşüncə  aydınlaşarkən  psixi  oyanma,  neqativizm,  baş 

ağrısı,  qulaqlarda  küy,  işığa  və  səsə  qarşı  həssaslığın  artması  kimi  əlamətlər  də 

mümkündür.  Kəskin  dövrdə  ekstrapiramid  pozuntular,  cəngolma  tutumaları  ola 

bilər. Psixoz halları, adətən ya olmur və ya stupor vəziyyəti şəklində təzahür edir, 

tez də keçib gedir. 

      Güllə  və  qəlpə  yaralanmaları  nəticəsində  meydana  çıxan  travmalarda  əvvəlcə 

ümumibeyin əlamətləri və şok, sonra isə yaralanma nahiyəsindən asılı olaraq lokal 

əlamətlər meydana çıxır. Açıq travmalar zamanı beyin maddəsinin xaricə axması 

baş verə bilər. Belə hallarda infeksiya daxil olması imkanı artır, meningit, ensefalit, 

beyin absesi kimi ağırlaşmaların meydana çıxması qorxusu yaranır. 

 

        Kəskin dövr psixozları 

       Kəllə  travmaları  zamanı  psixi  pozuntular  müşahidə  olunmasına  baxmayaraq 

kəskin psixoz əlamətləri az hallarda təsadüf edilir. Bir sıra hallarda travma keçirən 



 

şəxsin düşüncəsi aydınlaşan kimi qavrama, təfəkkür, yaddaş və digər funksiyalara 



aid  pozuntular  meydana  çıxır,  xəstələr  eyforiya  və  ya  disforiya  halında  olur,  öz 

xəstəliklərinə qarşı tənqidi münasibət göstərmirlər. Qeyd olunan psixotik vəziyyət 

düşüncənin deliriyoz və ya alaqaranlıq pozuntusu fonunda cərəyan edir. 

     Deliriy.  Əlavə  zərərverici  amillərin,  ilk  növbədə,  alkoqolun  təsiri  nəticəsində 

meydana çıxır. Xəstələr özlərini narahat, çaşğın aparır, ətraf mühitə və vaxta qarşı 

bələdçilik  pozulur,  müxtəlif  məzmunlu  görmə  hallüsinasiyaları  qeyd  edilir.  Eyni 

zamanda xəstələr qorxu və həyəcan keçirirlər. Bu əlamətlər axşam saatlarında daha 

da  güclənir,  gündüzlər  isə  xeyli  azalır.  Belə  hal  bir  neçə  gündən  bir  həftəyədək 

davam edir, əksər hallarda hissəvi amneziya və sağalma ilə nəticələnir. 

     Düşüncənin  alaqaranlıq  vəziyyəti.  Başlanğıc  mərhələdən  bir  qədər  sonra 

meydana  çıxır  və  adətən,  bir  sıra  zərərli  amillərin  (yorğunluq,  yuxusuzluq,  bəzi 

somatik  xəstəliklər)  olması  ilə  şərtlənir.  Bəzi  hallarda  epileptik  oyanma  tipli 

hallüsinasiyalar,  sayıqlamalar,  təfəkkürün  qırıqlığı,  aqressiv  hərəkətlər  qeyd 

olunur. Ambulator avtomatizmi və ya alaqaranlıq düşüncə pozuntusu ilə müşayiət 

olunan  stuporoz  hal  və  bu  kimi  digər  əlamətlərlə  cərəyan  edən  psixoz  da  tez-tez 

təsadüf edilir. Lakin bütün bu hallar qısamüddətli olur. 

       Amnestik  Korsakov  sindromu  uzun  müddət  davan  edən  (2-3  ayadək)  və  ağır 

keçən postravmatik psixozlardandır. Travmadan bir neçə gün sonra inkişaf edir və 

düşüncə  pozuntularının  davamı  kimi  diqqəti  cəlb  edir.  Bu  psixozun  ən  başlıca 

cəhəti  yadda  saxlamanın  kəskin  pozulmasıdır.  Ətrafda  baş  verən  hadisələrin  heç 

birini xəstə yadında saxlaya bilmir. Özlərinə və mühitə bələdçilik pozulur.Şəxs nə 

vaxt  xəstələnməsini,  xəstəxanaya  nə  zaman  gətirilməsini  deyə  bilmir,  retroqrad 

amneziya  qeyd  olunur.  Xəstə  düzgün  olmayan  fantastik  məzmunlu  xatırlamalar 

(konfabulyasiya)  söyləyir.  Əhvali-ruhiyyəsi  də  yüksəlmiş,  yaxud  da  kövrəklik 

əlamətləri  ilə  xarakterizə  olunur.  Ağlamaq  istəyir,  mimikasında  yazıqlıq  ifadəsi 

yaranır.  Bu  sindromu  Korsakov  alkoqol  psixozundan  fərqi  həmin  psixoz  üçün 

xarakterik  olan  fəallığın,  şit  zarafatlara  meylin  olmamasıdır.  Travma  nəticəsində 

meydana çıxan amnestik sindrom zamanı əksinə xəstələr süst, əzgin, qıcığa qarşı 

çox həssas olurlar. Psixoz əksər təsadüflərdə sağalma ilə nəticələnir. 

     Kəllə-beyin  travmalarının  ağırlaşmalarından  biri  də  müxtəlif  variantlarda 

təzahür  edən  hiperginezlər,  xorayaya  bənzər  hərəkətlərlə  özünü  büruzə  verən 

epilepsiyayabənzər  tutmalardır.  Bəzən  belə  tutmalar  absans  xarakterli  olur. 

Epilepsiyayabənzər  tutmaların  travmaların  kəskin  dövründə  meydana  çıxması 

proqnostik cəhətcə pis əlamətlərdəndir. 



      Kəllə-beyin  travmalarının  uzaq  dövrlərində  rast  gəlinən  psixi  dəyişikliklər. 

Kəllə-beyin  travmalarında  1-2  aydan  bir  ilə  qədər  keçən  dövr  ərzində  bütün 



 

funksiyaların tədricən bərpası və xəstələrin tam sağalması baş verir. Əlbəttə, daha 



ağır  hallarda  sağalma  yarımçıq  və  qeyri-sabit  ola  bilər.Bir  il  keçdikdən  sonra 

müxtəlif  qalıq  əlamətləri  qeyd  olunarsa,  belə  hallarda  kəllə-beyin  travmalarının 

uzaq  nəticələri  barədə  düşünmək  lazımdır.  Belə  vəziyyətin  yaranması  travmanın 

lokalizasiyası  və  ağırlığından,  şəxsin  travmaya  qədərki  ümumi  sağlamlığı  və 

yaşından,  həmçinin  əlavə  zərərli  amillərdən  (təkrar  travmanın  baş  verməsi, 

alkoqolizm,  infeksiya  və  s.)  aslıdır.  Uzaq  dövrlərdə  rast  gəlinən  başlıca 

əlamətlərdən  nevrotik  pozuntular,  başağrıları,  başgicəllənmə,  yorğunluq,  yuxu 

pozuntusu,  əhvalın  tez-tez  dəyişməsi  və  subyektiv  nəzərə  çarpan  intellektual 

enməni göstərmək lazımdır. 

      Tez-tez rast gəlinən başlıca əlamətlərdən biri də psixi pozuntusu olmayan, sırf 

travma  mənşəli  orqanik  psixosindromudur.  Travmatik  asteniya  daha  çox  rast 

gəlinən  əlamətlərdən  olub  (62-65%  hallarda)  qıcığa  qarşı  həssaslıq,  tezyorulma 

kimi  əlamətlərlə  özünü  büruzə  verir.  Belə  hallarda  xəstə  dözümsüz,  hər  şeydən 

narazı,  heç  nə  üstə  özündən  çıxmaqla  bir  qədər  yorğun  və  süst  görünür.  Güclü 

qıcıqlanma  tutması  peşmançılıq  hissləri  ilə  qurtarır.  Fiziki  və  psixi  yorğunluq 

fonunda  inciklik,  narazılıq,  patoloji  həssaslıq,  özünə  qarşı  inamsızlıq  kimi 

əlamətlər diqqəti cəlb edir. Hiperesteziya, parasteziya, qan təzyiqinin tez-tez enib 

qalxması,  nəbzin  qeyri-sabitliyi,  əllərin  tərləməsi  daimi  əlamətlərdəndir.  Xəstələr 

huşsuzluqdan,  yaddaşın  pisləşməsindən,  diqqətlərini  toplaya  bilməmələrindən, 

yuxu  pozuntusundan,  nəqliyyatda  hərəkət  edərkən  narahat  olmalarından 

şikayətlənirlər. Göstərilən əlamətlər atmosfer təzyiqindən, havanın rutubətindən və 

temperaturdan  asılı  olaraq  dəyişə  bilir.  Bir  sıra  hallarda  travmatik  asteniyanın 

klinikasında əsas yeri apatiya, maraq və həvəsin zəifləməsi tutur. 

        Kəllə  travmalarının  ağır  keçən  uzaq  nəticələrindən  biri  də  psixopatabənzər 

pozuntulardır  (şəxsiyyətin  psixopatvarı  dəyişməsi  ilə  gedən  travmatik 

ensefalopatiya).  Bu  zaman  isteroid  əlamətlər,  ictimai  təhlükəli  əməllərə  meylin 

güclənməsi qeyd olunur. Bunlarla yanaşı asteniya əlamətləri sanki yox olur. 

         Travmatik  epilepsiya.  Travmatik  ensefalopatiyanın  bir  forması  kimi 

meydana çıxır. Ümumiyyətlə, qeyd etmək lazımdır ki, epilepsiyayabənzər tutmalar 

travma  ocağının  qıcıqlanması  (qansızma,  qəlpə,  çapıq  və  s.)  və  ümumi  beyni 

əlamətləri  ilə  (hipertenziya,  ödem)  əlaqədar  olaraq  açıq  kəllə  travmalarında  hər 

zaman rast gəlinə bilər. Əksər hallarda isə tutmalar kəllənin açıq zədələnmələrində 

və  kontuziyalar  zamanı təsadüf olunur.  Beyin  qabığının  zədələnməsi  ilə  əlaqədar 

olaraq  aydın  düşüncə  fonunda  Cekson  tipli  tutmalar  da  az  təsadüf  etmir.  Bəzən 

düşüncənin  alaqaranlıq  pozulması,  disforiya  kimi  əlamətlər  də  qeyd  olunur. 

Şəxsiyyətin dəyişməsi psixopatabənzər tipli olub dövri xarakter daşıyır. Lakin, sırf 


 

epilepsiya  tipli  şəxsiyyət  dəyişiklikləri,  məsələn,  qarayaxalıq,  uzunçuluq  və  s. 



olmur. 

      Travmatik  epilepsiya  zamanı  vegetativ  damar, vestibülyar  pozuntularla  yanaşı 

tezyorulma, intellektual-təfəkkür qabiliyyətinin və şəxsiyyətin ümumi səviyyəsinin 

enməsi kimi əlamətlər də rast gəlinir. 

       Travmatik  ağıl  zəifliyi  ağır  kontuziyalar,  kəllə  əsasının  sınıqları,  beyin 

qabığının pozuntuları ilə müşayiət olunan açıq kəllə travmalarında (3-5%) təsadüf 

edilir. Bəzən uzun müddət davam edən travmatik psixozlar ağıl zəifliyinin inkişaf 

etməsi ilə nəticələnir. Kəllə-beyin travmaları beyin damarlarının zədələnməsi və ya 

alkoqolizmlə ağırlaşarsa belə hallarda ağıl zəifliyi meydana çıxa bilər. Travmatik 

ağıl  zəifliyi  zamanı,  əsasən,  lokal,  tək-tək  hallarda  isə  qlobal  əlamətlər  qeyd 

olunur.  Mnestik  əlamətlər  daha  qabarıq  formada  nəzərə  çarpır.  Bundan  əlavə 

ümumi əzginlik, apatiya, tələb və arzuların zəifləməsi, tormozlanmanın və qıcığa 

qarşı həssaslığın qısamüddətli güclənməsi əlamətləri qeyd olunur. 

 

     Kəllə-beyin travmalarının uzaq dövrlərində təsadüf edən psixozlar 

     Travmadan  sonrakı  dövrlərdə  patoloji  prosesin  inkişafı  üçün  əlverişli  şərait 

yaranarsa  (psixogen,  somatogen  və  s.  amillərin  olması)  travmatik  asteniya, 

nevrozabənzər,  psixoparabənzər  hallar  və  parkinsonizm  tədricən  ağırlaşaraq 

müxtəlif psixozlar səviyyəsinə çata bilər. Belə ağırlaşmaların inkişafı 10-12 ildən 

sonra  ,  affektiv,  hallüsinator  –  sayıqlama  əlamətləri  ilə  özünü  büruzə  verir. 

Affektiv  psixozlar  maniakal  və  depressiv  tutmaların  bir-birini  əvəz  etməsi  ilə 

cərəyan  edir.  Qadınlar  arasında  daha  tez-tez  rast  gəlinir.  Maniakal  sindromun 

meydana çıxmasından əvvəl qıcığa qarşı həssaslığın artması, emosional canlanma, 

disforiya əlamətləri qeyd olunur. Qısamüddətli düşüncə pozuntuları, cəngolmalar, 

epilepsiyayabənzər tutmalar və bu kimi digər hallar da müşahidə oluna bilər. 

     Depressiyalar  bir  sıra  psixotik  əlamətlərin:  asteniya,  əhvalın  tsiklotomik 

dəyişməsi,  ipoxondriya  əlamətlərinin  fonunda  inkişaf  edir.  Tutmalar  çox  vaxt 

düşüncənin alaqaranlıq və ya deliriyoz pozulması ilə şərtlənir. Depressiya tutmaları 

uzunmüddətli,  “klişe”  tipli  olub  ağıl  zəifliyinədək  inkişaf  edə  bilən  üzvü 

əlamətlərlə  qurtara  bilər.  Hallüsinator-sayıqlama  psixozları  əksər  hallarda  kişilər 

arasında  rast  gəlinir,  kəllənin  orta  və  ağır  travmalardan  sonra  inkişaf  edir. 

Psixozdan əvvəl asteniya, apatiya, subdepressiya, epilepsiyayabənzər paroksizmlər 

və  ya  generalizəolunmuş  cəngolma  tutmaları  meydana  çıxır.  Psixoz  zamanı 

düşüncənin  deliriyoz  və  ya  alaqaranlıq  pozulması,  verbal  hallüsinasiyalar  və 

sayıqlamalar  aşkar  edilir.Hallüsinayalar  sayıqlamalara  nisbətən  daha  çox  rast 

gəlinir.  Sayıqlamaların  məzmunu  hallüsinator  qavramalarla  uzlaşır.  Təkrar 


10 

 

tutmalar olarsa ideator avtomatizm əlamətləri müşahidə oluna bilər. Psixozun uzun 



sürməsi  orqanik  patologiyanın  dərinləşməsini  və  gələcəkdə  ağıl  zəifliyinin 

meydana çıxacağını göstərən əlamət kimi qiymətləndirilməlidir. 



      Paranoyal vəziyyətlər və paranoid psixozlar ən çox kişilər arasında, travmadan 

10  və  daha  çox  illər  keçdikdən  sonra  meydana  çıxır.  Başlıca  olaraq  qısqanclıq, 

özünüböyütmə  sayıqlamaları  qeyd  olunur.  Belə  xəstələr  konfliktə  çox  həris, 

davakar  olmaqla,  bir  növ  tüfeyli  həyat  sürməyə  meyl  göstərirlər.  Bəzən 

sayıqlamaların  məzmunu  dəyişir,  təqib,  müflisləşmə,  zəhərlənmə  kimi  ideyalarla 

əvəz olunur. Psixoz xronik xarakterli olub, orqanik əlamətlərin artması ilə diqqəti 

cəlb edir. Xəstələr daima yorğun görünür, bir sıra yaddaş pozuntuları aşkar edilir. 

 

             Uşaqlarda kəllə-beyin travmalarının xüsusiyyətləri 



     Uşaqlar arasında (xüsusən, 3-7 yaşlarda) məişət və ya nəqliyyat travmaları tez-

tez  təsadüf  edilir.  Onlarda  kəllənin  sərt  qişasının  zədələnməsi  halları  böyüklərə 

nisbətən  daha  çox  rast  gəlinir.Travmalara  məruz  qalan  kiçik  yaşlı  və  körpə 

uşaqların kəllə sümüklərinin, beyin maddəsinin zədələnməsi təmayülü daha yüksək 

olur.  Bu,  sümüklərin  və  onların  birləşmələrinin  hələ  zəif  olması  ilə  əlaqədardır. 

Səciyyəvi  cəhətlərdən  biri  də,  kəllənin  zədələnməsi  zamanı  ocaqlı  əlamətlərin 

olmaması, ya da çox zəif olmasıdır. Bu da qabıq funksiyalarının tam diferensasiya 

olunmaması, kəllə  sümüklərinin hərəkətliliyi  və sümüklərarası boşluqların varlığı 

ilə  əlaqədardır.  Böyüklərdən  fərqli  olaraq  uşaqlarda  ən  ağır  travmalarda  belə 

düşüncənin  kobud  pozulması,  demək  olar  ki,  rast  gəlinmir.  Əvəzində  isə 

düşüncənin keyləşməsi, süstlük, yuxuculluq, hərəki narahatlıq, tez-tez qusma kimi 

əlamətlər  müşahidə  olunur.  Bəzi  hallarda  həyati  əhəmiyyətli  mərkəzlərin 

zədələnməsi  nəticəsində  bir  sıra  nevroloji  əlamətlər  meydana  çıxır.  Beyindaxili 

hematomanın olması xəstəliyin kliniki mənzərəsini daha da mürəkkəbləşdirir. Bu 

zaman  düşüncənin  kobud  pozulmaması,  xəstənin  yuxulu  olması,  travmanın  ilk 

günləri  ümumi  halın  çox  da  ağır  olmaması,  zədənin  ağırlığı  haqqında  düzgün 

təsəvvür  yaratmağa  imkan  vermir.  Belə  hallarda  bir  neçə  gün  keçdikdən  sonra 

xəstənin  vəziyyətinin  kəskin  dəyişməsi  müşahidə  edilir.  Düşüncə  koma 

vəziyyətinədək  pozulur,  bir  sıra  həyat  əhəmiyyətli  funksiyalar,  o  cümlədən, 

tənəffüs, ürək-damar sistemini idarə edən  mərkəzlərin funksiyası da pozula bilər. 

Diaqnozu dəqiqləşdirmək məqsədi ilə kliniki müşahidələrlə yanaşı müasir obyektiv 

tədqiqat  metodlarından  exoensefaloqrafiya,  kompüter  tomoqrafiya  və  s.-dən 

istifadə etmək məqsədəuyğundur. 

     Uşaqlarda  kompensator  bərpa  sisteminin  güclü  olmasına  baxmayaraq  travma 

keçirmiş  uşaqlara  ciddi  yanaşmalı,  müalicə  düzgün  və  yubanmadan  təşkil 


11 

 

edilməlidir.  Ağır  kəllə  travması  keçirmiş  uşaqlar  arasında  epilepsiya,  əqli 



qabiliyyətin  inkişafdan  qalması,  nevrozabənzər,  psixopatabənzər  əlamətlər 

müşahidə oluna bilər. 

      Diferensial  diaqnoz.  Kəllə-beyin  travmalarının  diaqnozu,  anamestik 

məlumatlar,  travmanın  olmasını  göstərən  kliniki  əlamətlər  və  əlavə,  parakliniki-

laborator  müayinələr  (kompüter  tomoqrafiya,  pnevmo  EQ,  angioqrafiya, 

kranioqrafiya  haram  iliyin  seraloji  müayinəsi)  nəticəsində  təyin  edilir. 

Nevropatoloq,  neyrocərrah  da  xəstəni  müayinə  edib  məsləhət  verməlidir. 

Travmanın  kəskin  dövründə  xəstənin  vəziyyətinin  düzgün  qiymətləndirilməsinin 

böyük  əhəmiyyəti  vardır.  Yüngül  travmalar  zamanı,  adətən,  instrumental 

müayinələrə və cərrahi müdaxiləyə ehtiyac olmur. 

     Travmadan  xeyli  müddət  keçdikdən  sonra  (bir  il  və  daha  çox)  meydana  çıxan 

psixi  pozuntuları  aşkar  etmək  və  onları  bir  sıra  digər  psixi  pozuntulardan 

fərqləndirmək  o  qədər  də  asan  deyil.  Xəstəliyi  əsas  etibarilə  endogen  psixi 

xəstəliklərlə,  affektiv  və  intoksikasion  psixozlarla  diferensiasiya  etmək  tələb 

olunur.  Travmadan  uzun  illər  sonra  baş  verən  psixotik  vəziyyəti,  adətən,  başqa 

amillərlə:  infeksiyalar,  intoksikasiya  ilə  yorğunluq  və  digər  səbəblərlə 

əlaqələndirirlər. 

     Travmanın  ilkin  mərhələsində  müşahidə  olunan  düşüncənin,  nəbzin,  arterial 

təzyiqin, qan dövranının pozulmasını, bayılma ilə qarışdırmaq olar. Kommosiyalar 

zamanı  vegetativ-damar,  vestibülyar  və  hipertenziya  əlamətləri  ilə  yanaşı  haram 

ilik mayesində zülalın artması və müxtəlif dəyişikliklər aşkar etmək mümkündür. 

Kəskin travmatik psixozlar, bir qayda olaraq, düşüncənin pozulması ilə başlayır. 

       Travmatik  psixozları  bəzən  isteriya  psixozundan  fərqləndirmək  lazım 

gəlir.İsteriya  üçün  xarakterik  olan  paroksizmlərin  (stiqmlərin)  olmaması,  lal-

karlığın  total  xarakteri,  eşitmə  və  nitqin  pozulduğu  halda  oxuma  və  yazma 

qabiliyyətinin  saxlanılması  psixozun  travma  mənşəli  olduğunu  göstərən 

əlamətlərdəndir.  Bunlardan  əlavə  isteriya  zamanı  isterik  xasiyyətin  və  xəstəliyin 

anamnezində mexaniki travmanın olması diaqnozu asanlaşdıran məlumatlardır. 

     Travmatik epilepsiyanı spesifik xüsusiyyətləri ilə (daima artan psixi əlamətlərin 

olması) fərqlənən genyen epilepsiyadan fərqləndirmək kifayət qədər təcrübəsi olan 

həkim üçün çətin olmur. Travmatik epilepsiya zamanı yorğunluqdan şikayətetmə, 

əmək  qabiliyyətinin  enməsi,  travma  tipli  lokal  ağıl  zəifliyinin  olması  xarakter 

əlamətlərdəndir. Bütün təsadüflərdə aşkar edilən orqanik nevroloji sindrom mühüm 

diaqnostik əhəmiyyətə malikdir. 

    Patogenez  və  patoloji-anatomik  dəyişikliklər.  Kəllə-beyin  travmaları 

nəticəsində meydana çıxan psixi pozuntular bilavasitə beyin toxumasına olan təsir 



12 

 

və  qansızma  ilə  əlaqədardır.  Nəticədə  beyin-qan  dövranı,  kəllədaxili  likbor 



mübadiləsi, mediator əlaqə və enerji mübadiləsi pozulur, beyin maddəsinin ödemi 

və kəllədaxili hipertenziya meydana çıxır. 

       Travmatik  psixozları  bəzən  isteriya  psixozundan  fərqləndirmək  lazım  gəlir. 

İsteriya  üçün  xarakterik  olan  paroksizmlərin  (stiqmlərin)  olmaması,  lal-karlığın 

total  xarakteri,  eşitmə  və  nitqin  pozulduğu  halda  oxuma  və  yazma  qabiliyyətinin 

saxlanılması  psixozun  travma  mənşəli  olduğunu  göstərən  əlamətlərdəndir. 

Bunlardan  əlavə  isteriya  zamanı  isterik  xasiyyətin  və  xəstəliyin  anamnezində 

mexaniki travmanın olması diaqnozu asanlaşdıran məlumatlardır. 



      Patogenez  və  patoloji  –  anatomik  dəyişikliklər.  Kəllə-beyin  travmaları 

nəticəsində meydana çıxan psixi pozuntular bilavasitə beyin toxumasına olan təsir 

və  qansızma  ilə  əlaqədardır.  Nəticədə  beyin-qan  dövranı,  kəllədaxili  likvor 

mübadiləsi, mediator əlaqə və enerji mübadiləsi pozulur, beyin maddəsinin ödemi 

və  kəllədaxili  hipertenziya  meydana  çıxır.  Kəskin  dövrdə  müşahidə  olunan 

anatomik  dəyişikliklər,  mexaniki  zədələnmə  və  beyin  toxumasının  ödemi  ilə 

şərtlənir.  Bu  zaman  sinir  hüceyrələrinin  şişməsini,  neyronofagiya,  toxumaların 

degenerasiyasını,  qliyada  bəzi  dəyişikliklərin  olmasını  görmək  mümkündür. 

Kontuziyalar  zamanı  beyin  qişasında,  beyin  qabığında,  tək-tək  hallarda  isə  ağ 

maddədə  nöqtəvarı  qansızmalar  aşkar  etmək  olur.  Zərbə  nahiyəsində  beyin 

maddəsi  bu  və  ya  başqa  həcmdə  zədələnə  bilər.  Qan  dövranının  pozulması 

nəticəsində beyin maddəsində yumşalma prosesi gedir. 

        Kəskin 

dövrdə 


psixi 

pozuntuların 

meydana 

çıxması 


bilavasitə 

hemodinamikanın pozulması və hipoksiya nəticəsində yaranır. Bu zaman yerli qan 

damarlarının  proliferativ  dəyişikliyi  beyin  toxumasının  ödeminə  səbəb  olur.  Bu 

vəziyyət  2-3  gündən  sonra  tədricən  sorulmaqla  azalır,  ikinci  həftənin  sonundək 

tamamilə  yox  olur.  Yuxarıda  qeyd  edildiyi  kimi,  beyin  maddəsinin  travmatik 

zədələnməsi  nəticəsində  sinapsların  maddələr  mübadiləsi  və  onların  arasında 

impulsların ötürülməsi pozulur. Bu isə, öz növbəsində, retikulyar formasının, beyin 

sütununun və hipotalamusun normal funksiyalarının pozulmasına şərait yaradır. 

      Travmanın  uzaq  dövrlərində  qeyd  edilən  patomorfoloji  dəyişikliklər  bərpa 

olunur,  bu  da  xəstəliyin  kliniki  mənzərəsinin  yaxşılaşmaya  doğru  dəyişməsində 

özünü  büruzə  verir.  Travma  nəticəsində  beyin  toxuması  ciddi  zədələnərsə 

(hüceyrələrin  tamlığı  pozulması),  zədə  yerində  çapıq  və  birləşdirici    toxuma 

elementlərinin  inkişaf etməsi mümkündür. Bəzi hallarda kistalar, beyin qişasının 

qalınlaşması  və  xronik  araxnoidit  kimi  hallar  da  inkişaf  edir.  Kiçik  nöqtəvarı 

qansızmalar,  beyin  maddəsinin  yumşalması  kimi  əlamətlər  beyin  qabığının 

qırışıarını əhatə edərsə, bu xronik davam edən psixi pozuntulara səbəb olur. 



13 

 

      Müalicə və reablitasiya. Zədələnmənin ağırlıq dərəcəsindən asılı olaraq kəllə-

beyin  travmalarının  müalicə  taktikası  bir  sıra  mütəxəssislərin  cəlb  olunması  ilə 

(neyrocərrah,  stomatoloq,  psixiatr  və  s.)  kompleks  şəkildə  aparmalıdır.  Müalicə 

mümkün qədər tez (hətta xəstəxanaya çatdırılmazdan əvvəl) başlanmalı, beyin qan 

və  likvor  dövranının  normallaşması,  beyin  ödeminin  qarşısını  almaq  məqsədi 

daşıyan  bütün  tədbirlər  görülməlidir.  Açıq  zədələnmələr  zamanı  infeksiya  və 

çirklənmənin  qarşısı  alınmalıdır.  Xəstə  stansionara  çatdırıldıqdan  sonra    ciddi 

yataq  rejimi,  tam  sakitlik  təmin  olunmaqla,  ilk  növbədə,  neyrocərrahın 

(neyrotravmatoloqun)  rəhbərliyi  alında  müalicə  tədbirləri  başlanmalıdır.  Xəstənin 

7-14 gün müddətində narahat etmək (yataq rejimini pozmamaq) olmaz. 

        Travmanın  uzaq  dövrlərində  baş  verə  biləcək  psixonevroloji  pozuntuların 

qarşısını  almaq  məqsədilə  müalicə  uzunmüddətli,  bütün  əlamətlər  aradan 

qaldırılana qədər  aparılmalıdır. Kəllə travması keçirmiş şəxslər təqribən 10-12 il 

həkim  nəzarəti  altında  olmalı,  lazım  gəldikdə  profilaktik  müalicə  qəbul 

etməlidirlər. 

Bərpa  dövründə  ümumimöhkəmləndirici  maddələrdən  və 

fizioterapevtik 

tədbirlərdən  (o  cümlədən,  kurort  amillərindən),  kiçik 

trankvlizatorlardan,  nootrop  maddələrdən,  vitamin  preparatlarından  geniş  istifadə 

olunmalıdır.  Xəstələrə  müvafiq  pəhriz  (duz  və  maye  qəbulunun  azadılması), 

yüngül işə keçmə, istirahət və iş rejiminə riayət etmək məsləhət görülür. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



14 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə