Dərsliklə bağlı tqdk-ya daxil olan və açıq müzakirələrdə bildirilmiş qeydlər, iradlar və təkliflər əsasında hazırlanmış



Yüklə 0.8 Mb.
Pdf просмотр
tarix06.02.2017
ölçüsü0.8 Mb.
növüDərs

 

 

 



 

 


 

 

 



 

 

 



 

 

Respublikanın ümumtəhsil məktəblərinin 



8-ci sinifləri üçün “Zoologiya” dərsliyi

 

 



 

 

 



 

Müəlliflər: Rauf Sultanov

 

 



Elsevər Əsədov

 

 



Könül Mahmudova

 

 



Nüşabə Məmmədova

 

 



Almaz Həsrət

 

 



 

 

 



 

Bakı: Şərq-Qərb, 2011

 

 



 

 

Dərsliklə bağlı TQDK-ya daxil olan və açıq müzakirələrdə 



bildirilmiş qeydlər, iradlar və təkliflər əsasında hazırlanmış

 

 



 

 

 



 

YEKUN RƏY

  

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Yekun rəy aşağıdakı meyarlar əsasında formalaşmışdır:

 

 



1.

 

Məzmun baxımından;  

 

2.

 

Dizayn və bədii tərtibat baxımından;  

 

3.

 

Tərcümə qüsurları;  

 

4.

 

Rus dilində olan variantdakı qüsurlar.  

 

 



1. Məzmun baxımından

 

 



Dərslik  160  səhifədən  ibarət  olub,  hazırda  qüvvədə  olan  tədris  proqramı 

əsasında  hazırlanıb.  Tədris  proqramında  nəzərdə  tutulan  mövzular  dərslikdə  tam 

əhatə olunub, proqramdankənar heç bir mövzu dərsliyə daxil edilməyib. Dərslikdəki 

materiallar fənn üzrə bilik və bacarıqların formalaşdırılmasına əsasən imkan verir.

 

 

Bununla belə dərslikdə müəyyən qüsurlar var. Bunlar aşağıdakılardır:



 

 

Səhifə  4.  “Buğumayaqlılar  tipi  üç  sinfə  bölünür:  xərçəngkimilər, 



hörümçəkkimilər  və  cücülər”  cümləsinin  “Buğumayaqlılar  tipinin  əsas  sinifləri 

xərçəngkimilər, 

hörümçəkkimilər 

və 

cücülərdir” 

kimi 


verilməsi 

daha 

məqsədəuyğundur.

 

 



Səhifə 5. “Həlqəvi qurdlarla buğumayaqlılar arasında keçid forma sayılan 

xərçəngəqrəblərin (trilobitlər) bir qrupu suda yaşayan xərçəngkimilərə, bəziləri 

quru həyat tərzi keçirən hörümçəkkimilərə, digər qrupu isə cücülərə başlanğıc 

vermişdir”  fikri  düzgün  deyil.  Belə  ki,  xərçəngəqrəblər  həlqəvi  qurdlarla 

buğumayaqlılar  arasında  keçid  forma  deyil.  Keçid  forma  trilobitlərdir. 

Xərçəngəqrəblər isə quruda yaşayan hörümçəkkimilərə başlanğıc veriblər.

 

 



Yenə  həmin  səhifədə  “Xərçəngkimilər  sinfi”  başlığı  altında  verilmiş  “Digər 

buğumayaqlılardan  fərqli  olaraq,  iki  cüt  bığcığın,  döş  nahiyəsində  beş  cüt 

ətrafın, qəlsəmə tənəffüsünün, həmçinin ifrazat sisteminin bir cüt yaşıl vəzidən 

ibarət olması xərçəngkimilər sinfinin əsas xüsusiyyətləridir” fikri düzgün deyil.

 

 



Belə ki, xərçəngkimilərin heç bir nümayəndəsində döş nahiyəsində ətrafların sayı beş 

cüt deyil. Çay xərçəngində bədənin döş hissəsi 8 buğumdan təşkil olunub və döşündə 

8 cüt ətraf olur.

 

 



Səhifə  6.  “Döş  nahiyəsində  ətrafların  birinci  cütü  inkişaf  etmiş 

qısqaclardır”  cümləsi  “Döş  nahiyəsində  yerimə  ayaqlarının  birinci  cütü  inkişaf 

etmiş qısqaclardır” kimi yazılarsa, daha düzgün olar. Belə ki, döş nahiyəsində inkişaf 

etmiş ilk 3 cüt ətraf çənə ayaqlarıdır.

 

 

2



 

Yenə həmin səhifədə qısa bığcıqların həm də iybilmə orqanı olmasının verilməsi 

təklif olunur.

 

 

Səhifə  8.  “Dişi  fərddə  cinsi  vəzi  bir  cüt  yumurtalıqdan  ibarət  olub,  axarı 



beşinci  cüt  yerimə  ayaqlarının  dibinə,  erkək  fərddə  isə  bir  cüt  toxumluqdan 

ibarət olub, axarı üçüncü cüt yerimə ayaqlarının dibinə açılır” fikrinin əvəzinə,

 

 



Dişi  fərddə  cinsi  vəzi  bir  cüt  yumurtalıqdan  ibarət  olub,  axarı  üçüncü  cüt  yerimə 

ayaqlarının  dibinə,  erkək  fərddə  isə  bir  cüt  toxumluqdan  ibarət  olub,  axarı  beşinci 

cüt yerimə ayaqlarının dibinə açılır” yazılması doğru olar.

 

 



Səhifə 9. “Qışın sonlarında dişi fərd çoxlu yumurta qoyur və sürfə çıxana 

qədər  onları  qarıncıq  ayaqlarında  daşıyır.  Yumurtadan  çıxan  sürfələr  dişi 

xərçəngin qarıncığına yapışaraq bir müddət burada inkişaf edir” fikrinin

 

 



əvəzinə,  “Qışın  sonlarında  dişi  fərd  çoxlu  yumurta  qoyur,  onları  qarıncıq 

ayaqlarında  daşıyır.  Yumurtadan  çıxan  kiçik  xərçənglər  dişi  xərçəngin  qarıncığına 

yapışaraq bir müddət burada inkişaf edir” kimi yazılması doğru olar.

 

 



Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  çay  xərçəngində  postembrional  inkişaf  düzünədir  və 

onlarda sürfə mərhələsi olmur.

 

 

Səhifə  11.  “İkinci  cüt  ətraflar  isə  çənələrin  dibində  yerləşən  və  əsasən, 



qidanı  tutmağa  xidmət  edən  qısqaclardan  (pedipalp)  ibarətdir”  cümləsinin 

İkinci cüt ətraflar isə çənələrin dibində yerləşən və əsasən, qidanı tutmağa xidmət 



edən ayaqqolcuqlardan (pedipalp) ibarətdir” kimi yazılması daha məqsədəuyğundur. 

Qeyd etmək lazımdır ki, xaçlı hörümçəkdə pedipalplar qısqac formasında deyil.

 

 

Səhifə  11-12.  “Xaçlı  hörümçək”  mövzusunda  “sinir  sistemi”  haqqında 



məlumat verilməyib.

 

 



Səhifə  12.  “Traxeya  sistemi  iki  cüt  borudan  ibarət  olub,  tor  ziyillərinin 

qabağından tək bir dəliklə xarici mühitlə əlaqələnir”  cümləsi düzgün deyil. Belə 

ki, xaçlı hörümçəkdə iki dəstə tənəffüs borucuqları (traxeyalar) olur.

 

 

Yenə  həmin  səhifədə  “Qan  daxili  orqanları  yuduqdan  sonra  ağciyər  və 



traxeyalara gəlir, oksigenlə zənginləşir və yenidən xüsusi dəliklərlə ürəyə dolur” 

fikrinin  əvəzinə,  “Qan  daxili  orqanları  yuduqdan  sonra  ağciyər  və  traxeyalarda 



oksigenlə zənginləşir və yenidən xüsusi dəliklərlə ürəyə dolur verilməsi daha doğru 

olar.


 

 

Səhifə  13.  “Hörümçəklər  növ  müxtəlifliyinə  görə  bu  sinfin  ən  zəngin 



dəstəsidir”  cümləsinin  əvəzinə,  Hörümçəklər  növ  müxtəlifliyinə  görə  bu  sinfin  ən 

zəngin dəstələrindən biridir” yazılmalıdır. Hazırda alimlərin əksəriyyəti gənələri növ

 

 



3

 


sayına görə ən zəngin dəstə hesab edir (növ sayı 48181). Hörümçəklərin növ sayı isə

 

 



37296-dır.

 

 



Səhifə  14.  “Hörümçəklər  dəstəsinin  əsas  xüsusiyyətləri  onların  hamısında 

tor  vəzisinin  olmasıdır”  cümləsinin  əvəzinə,  Hörümçəklər  dəstəsinin  əsas 

xüsusiyyətləri  onların  hamısında  tor  vəzilərinin  olmasıdır  verilməsi  daha  düzgün 

olar.


 

 

Yenə həmin səhifədə “Onlar gecə həyat tərzi keçirir. Müxtəlif cücü, gəmirici 



və  kərtənkələlərlə  qidalanırlar”  fikrinin  əvəzinə,  Onlar  gecə  həyat  tərzi  keçirir. 

Müxtəlif cücülər, gəmirici və kərtənkələlərin balaları ilə (körpələri ilə) qidalanırlar 

verilməsi məqsədəuyğundur.

 

 

Səhifə  15.  “Xeliser  və  qısqacları  birləşərək  xortuma  çevrilmişdir”  cümləsi 



Xeliser və pedipalplar birləşərək xortuma çevrilmişdir” kimi yazılmalıdır.

 

 



Səhifə  17.  “Bədəni  xaricdən  yaşılımtıl–qəhvəyi  rəngli  sərt  xitinlə 

örtülmüşdür”  cümləsi  “Bədəni  xaricdən  açıq–qəhvəyi  rəngli  sərt  xitinlə 

örtülmüşdür” kimi verilərsə, daha düzgün olar.

 

 



Səhifə 21. “Cücülər hissi tükcüklər vasitəsilə qidanın dadını və xarakterini 

müəyyən  edir”  cümləsi  “Cücülər  hissi  tükcüklər  və  qılcıqlar  vasitəsilə  qidanın 

dadını və xarakterini müəyyən edir” kimi verilərsə, daha düzgün olar.

 

 



Səhifə  25.  “Yaşıl  şala”  haqqında  “Çəyirtkəyə  çox  oxşayır,  lakin  ondan  çox 

uzun və nazik bığcığı, qoruyucu rənginə görə fərqlənir”  fikri düzgün deyil. Belə 

ki, çəyirtkələrin də əksəriyyəti qoruyucu rəngə malikdir.

 

 

Səhifə  26.  Dəvədəlləyi  düzqanadlılar  dəstəsinə  aid  edilib,  əslində  isə  bu  canlı 



dəvədəlləyikimilər və ya tarakanlar (yüyürüklər) dəstəsinin nümayəndəsidir.

 

 



Səhifə  34.  “Yumurtadan  əmələ  gələn  və  yalnız  arı  südü  ilə  bəslənən 

mayalanmış  sürfələrdən  isə  ana  arılar  əmələ  gəlir”  cümləsinin  “Mayalanmış 

yumurtadan  əmələ  gələn  və  yalnız  arı  südü  ilə  bəslənən  sürfələrdən  isə  ana  arılar 

əmələ gəlir” kimi verilməsi daha məqsədəuyğundur.

 

 



Yenə  həmin  səhifədə  bal  arısının  hansı  orqanı  vasitəsilə  tozcuqları  və  nektarı 

yığması haqqında məlumat verilməyib.

 

 

Səhifə 37. “Qarışqalar nektar və başqa şəkərli şirələri sormaqla qidalanır” 



cümləsi  düzgün  deyil.  Belə  ki,  qarışqaların  ağız  aparatı  gəmiricidir.  Gəmirici  ağız 

aparatı ilə sormaq mümkün deyil. Digər tərəfdən qarışqaların əksəriyyəti yırtıcı olub, 

digər cücülərlə və onların sürfələri ilə qidalanırlar.

 

 



 

4

 



Səhifə  38.  “Az  inkişaf  etmiş  ikinci  cüt  qanadlar  “vızıltı”  orqanı  vəzifəsini 

daşıyır” cümləsinin “Az inkişaf etmiş ikinci cüt qanadlar (“vızıltı”) müvazinət orqanı 

vəzifəsini  daşıyır”  kimi  verilməsi  daha  doğru  olar.  Əlavə  etmək  lazımdır  ki,  ev 

milçəyində 2 mürəkkəb və 3 sadə göz olur.

 

 

Səhifə  39.  “Mozalan”  haqqında  yazılıb:  “Yaz  vaxtı  yetkin  sürfələr  dərini 



deşərək  xaric  olur  və  yetkin  fərdə  çevrilir”.  Nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  sürfədən 

əvvəlcə pup əmələ gəlir, sonra yetkin fərd formalaşır.

 

 

Səhifə  41.  “Heyvanlarda  parazitlik  edən  və  xəstəlik  törədən  ağcaqanad, 



mığmığa,  göyün,  mozalan,  bit  və  bu  kimi  bir  çox  cücülər  kənd  təsərrüfatı 

heyvanlarının  məhsuldarlığını  aşağı  salır”  cümləsi  dəqiqləşdirilməlidir.  Belə  ki, 

yalnız  bitlər  xəstəlik  törədicilərdir,  qalan  cücülər  isə  xəstəlik  törədən  canlıların 

daşıyıcılarıdır.

 

 



Səhifə  44.  “Ağızdan  sonra  qısa  udlaq,  ardınca  isə  torbaşəkilli  mədə 

yerləşir” cümləsi düzgün deyil. Belə ki, dəniz ulduzlarında udlaq deyil, qida borusu 

olur.


 

 

Səhifə  45.  “Dəniz  ulduzunun  qan-damar  sistemi  açıqdır,  qida  borusu 



ətrafında yerləşən həlqəvi kanal və qolcuqlara uzanan radial damarlardan təşkil 

olunmuşdur” fikri qeyd olunub. Yenə həmin səhifədə yazılıb: “Qida borusu

 

 



ətrafında yerləşən sinir halqasından təşkil olunmuşdur. Bu mövzunu oxuyan

 

 



şagirddə belə bir sual yarana bilər ki, dəniz ulduzunda həzm kanalı hansı hissələrdən 

ibarətdir?  Ağız,  qısa  udlaq,  mədə,  bağırsaq?  Yoxsa,  ağız,  qida  borusu,  mədə, 

bağırsaq? Bu fikirlər dəqiqləşdirilməlidir.

 

 



Səhifə  47.  “Neştərçənin  bel  və  quyruq  üzgəcləri  vardır”  cümləsi  düzgün 

deyil. Belə ki, neştərçədə üç növ üzgəc olur: bel, quyruq və quyruqaltı.

 

 

Səhifə  51.  “Minoqa  balıqlara  yapışaraq  onların  qanını  sormaqla 



qidalandığına görə (şəkil 33), vətəgə əhəmiyyətli balıqların azalmasına da səbəb 

olur” cümləsi düzgün deyil. Belə ki, Xəzər minoqası balıqlarda parazitlik edə bilmir 

və onların qanını sora bilmir. O biri növlər isə (Atlantika minoqası) parazitlik edir.

 

 

Səhifə 54. “Hər bir fəqərənin cismi, bir cüt üst qövsü və bir cüt yan çıxıntısı 



olur”  cümləsi “Hər  bir fəqərənin cismi, bir üst qövsü və bir cüt yan çıxıntısı olur 

kimi yazılmalıdır.

 

 

Həmin  səhifədə  “Quyruq  fəqərələrinin  aşağı  qövsləri  də  birləşmiş  olur” 



cümləsinin “Quyruq fəqərələrinin bir cüt aşağı çıxıntısı birləşərək aşağı qövsü əmələ 

gətirir” kimi verilməsi daha düzgündür. Bundan əlavə, bu səhifədə “Döş üzgəcinin

 

 



5

 


qurşaq  hissəsi  (buna  çiyin  qurşağı  da  deyilir)  cüt  kürək  və  cüt  qarğa 

sümüklərindən,…təşkil  olunub”  fikri  qeyd  olunub.  Əslində  isə  balıqların  çiyin 

qurşağı ən azı 10 sümükdən təşkil olunur.

 

 

Yenə həmin səhifədə “Dişlər çənə sümüklərindən inkişaf edir və bütün ömrü 



boyu  təzələnir”  cümləsi  “Dəri  mənşəli  dişlər  çənə  sümüklərində  yerləşir  və  bütün 

ömrü boyu təzələnir” kimi yazılarsa, doğru olar.

 

 



Yenə həmin səhifədə  “Hər bir qəlsəmə,  üzəri qapaqlarla örtülmüş qəlsəmə 

qövslərdən  ibarətdir”  fikri  verilib.  Buradan  belə  nəticə  çıxarmaq  olar  ki,  hər 

qəlsəmə  bir  neçə  qövsdən  təşkil  olunub  və  hər  qəlsəmə  bir  neçə  qapaqla  örtülüb. 

Əslində isə hər qəlsəmə bir qəlsəmə qövsündən ibarətdir və bədənin hər iki tərəfində 

4 qəlsəmə bir qəlsəmə qapağı ilə örtülüb.

 

 

Səhifə 56. “Bəzi balıqlarda (akula, skat, siyənək, kilkə və s.) üzmə qovuğu 



olmur”  fikri  qeyd  olunub.  Əslində  isə  siyənəklərin  hamısında  üzmə  qovuğu  yaxşı 

inkişaf edib və bu, bütün ömrü boyu bağırsaqla əlaqə yaradır.

 

 

Səhifə  58.  “Dişilərdə  bir  cüt  yumurtalıq,  erkəklərdə  isə  bir  cüt  toxumluq 



üzmə qovuğunun yanları boyunca yerləşir” fikri qeyd olunub. Mütləq qeyd etmək 

lazımdır ki, “çay xanısında yalnız bir yumurtalıq olur”.

 

 

Səhifə 61. “Skatlar akulalara nisbətən çox  tənbəl və zəif hərəkətlidir” fikri 



qeyd olunub. “Tənbəl” anlayışı heyvanlara aid edilə bilməz. Heyvanlar passiv və ya 

azhərəkətli ola bilər.

 

 

Səhifə  62.  “Siyənəklərin  yan  xətt  orqanı  və  başda  pulcuq  örtüyü  yoxdur” 



fikri  qeyd  olunub.  Əslində  isə  onlarda  zəif  inkişaf  etmiş  yan  xətt  orqanı  var, 

pulcuqların arasında dəliklər yoxdur.

 

 

Səhifə 64. “Siyənəklərin əksəriyyəti  – kilkə, treska və s. əsl dəniz balıqları 



hesab  olunur”  cümləsi  düzgün  deyil.  Treska  balığı  siyənəkkimilərə  aid  deyil. 

Treskalar treskakimilər dəstəsinin nümayəndələridir. Bu səbəbdən cümlənin

 

 

Siyənəklərin  (kilkələr)  və  treskakimilərin  əksəriyyəti  əsl  dəniz  balıqları  hesab 



olunur” kimi verilməsi doğru olar.

 

 



Səhifə 67. “Əsl qabırğaları və döş qəfəsi olmur”  cümləsi düzgün deyil. Belə 

ki, əsl qabırğalar yalnız quyruqsuzlar dəstəsinin nümayəndələrində olmur. Ayaqsızlar 

və quyruqlular dəstələrinin nümayəndələrində isə qabırğalar olur.

 

 



Yenə  həmin  səhifədə  suda-quruda  yaşayanların  əlamətlərinə  onların  orta 

qulaqlarında bir eşitmə sümüyünün – üzənginin olmasını əlavə etmək məsləhətdir.

 

 

Səhifə 71. Qurbağanın ifrazat sistemində sidik kisəsinin olması göstərilməyib.



 

 

6



 

Yenə həmin səhifədə yazılan “Ürəkdən çıxan damarlar qarışıq qanı ağciyər 

və  dəriyə  aparır.  Orada  qan  karbon  qazından  təmizlənir  və  arterial  qana 

çevrilərək damarlarla ağciyərdən ürəyin sol qulaqcığına gətirilir” cümləsinin

 

 



Ürəkdən  çıxan  damarlar  qarışıq  qanı  ağciyər  və  dəriyə  aparır.  Ağciyərdə  qan 

karbon  qazından  təmizlənir,  arterial  qana  çevrilərək  damarlarla  ağciyərdən  ürəyin 

sol qulaqcığına gətirilir” kimi verilməsi daha məqsədəuyğundur.

 

 



Yenə  həmin  səhifədə  “Qurbağanın  iki  qan  dövranı  var.  Sol  qulaqcığında 

arterial, sağ qulaqcığında isə venoz qan olur. Bu qanlar birlikdə vurulduğundan 

mədəcikdə qarışıq və bədənin çox hissəsinə qarışıq qan gedir” fikri qeyd edilib.

 

 



Həmin səhifədə böyük qan dövranın izahında isə yazılıb:  “Böyük qan dövranında 

isə mədəcikdən çıxan damar qanı bədəndəki bütün orqan və toxumalara aparır. 

Onları oksigenlə və  qidalı  maddələrlə təmin  edir.  Sonra  venoz  qana  çevrilərək 

damarlarla  dəridən  axıb  gələn  arterial  qanla  birlikdə  sağ  qulaqcığa  açılır  və 

böyük qan dövranı başa çatır”. Sonuncu cümlədən göründüyü kimi, dəridən gələn 

arterial qan ürəyin sağ qulaqcığında venoz qanla qarışır. Onda demək olar ki, qarışıq 

qan  ürəyin  ancaq  mədəciyində  yox,  həm  də  sağ  qulaqcığında  olur.  Deməli,  birinci 

cümlədəki fikir, yəni “sağ qulaqcıqda isə venoz qan olur” əvəzinə, “sağ qulaqcıqda 



qarışıq qan olur” ifadəsini yazmaq lazımdır.

 

 



Səhifə 77. “Sürünənlər sinfi” mövzusunda sürünənlərin ümumi əlamətləri üçün

 

 



“bədənləri  dəri  vəzilərindən  məhrumdur”  fikri  qeyd  olunub.  Lakin  timsahın 

dərisində vəzilər var.

 

 

Yenə  həmin  səhifədə  “Boyun  fəqərələrinin  sayı  sabit  olub,  8  ədəddir” 



cümləsi verilib. Əslində isə müasir sürünənlərdə boyun fəqərələrinin sayı 7-10-dur.

 

 



Səhifə  78.  “Kəllə  suda-quruda  yaşayanlarda  olduğu  kimidir  və  tamamilə 

sümükləşmişdir”  fikri  qeyd  olunub.  Əslində  isə  suda-quruda  yaşayanlarda  kəllə 

skeletinin çox hissəsi qığırdaqlardan təşkil olunub və onlarda kəllə sümüklərinin sayı 

sürünənlərə nisbətən daha çoxdur.

 

 



Səhifə  81.  “Kərtənkələ,  gekkon,  iquan,  kələz,  koramal,  varan  və  s. 

kərtənkələlərin geniş yayılmış nümayəndələridir” fikri qeyd olunub. Sonra həmin 

səhifədə  “Zəhərsiz  ilanlara  kor  ilan,  su  ilanları,  təlxələr,  yatağanlar  (piton), 



kələzlər  və  s.  aiddir”  cümləsi  verilib.  Göründüyü  kimi,  kələz  həm  kərtənkələlərə, 

həm də ilanlara aid edilib. Kələz isə kərtənkələdir (aqamadır).

 

 

Yenə həmin səhifədə qeyd olunmalıdır ki, ilanların dili lamisə orqanı olmaqla, 



eyni zamanda, iybilmə və dadbilmə orqanıdır.

 

 



7

 


Səhifə 84. “Timsahlar dəstəsi” başlığında “Tək üst çənə hərəkətlidir və geniş 

açılır” cümləsi düzgün deyil. Belə ki, digər sürünənlərdə olduğu kimi, timsahlarda da 

hərəkətli  sümük  alt  çənədir  ki,  o,  kəllə  sümükləri  ilə  oynaq  vasitəsilə  bağlanır.  Üst 

çənə isə kəllə sümükləri ilə hərəkətsiz birləşir.

 

 



Səhifə  85.  “Sürünənlərin  mənşəyi,  təkamülü  və  əhəmiyyəti”  mövzusunda 

verilmiş  “Son  elmi  araşdırmalar  qədim  sürünənlərin  bir  neçə  dəstədə  birləşən 



600-ə  qədər  növünün  yaşadığını  aşkar  etmişdir”  fikri  düzgün  deyil.  Belə  ki, 

müasir dövrdə yalnız dinozavrlar dəstəsinin 1200-ə qədər növü aşkar edilib. Qazıntı 

halında tapılan sürünənlərin növ sayı 10 000-ə yaxındır.

 

 



Səhifə  86.  “Qədimdə  dinozavrların  quruda  yaşayan  növləri  ilə  yanaşı,  su 

həyat  tərzi  keçirən  və  uça  bilən  formaları  da  mövcud  olmuşdur”  fikri  qeyd 

olunub. Dinozavrların nə uçan, nə də üzən formaları olub.

 

 

Səhifə 88. “Döş sümüyü üzərində yaranan til uçma zamanı havanı yarmağa 



kömək  edir”  fikri  qeyd  olunub.  Əslində  isə  döş  tili  əzələlərlə  və  əzələləri  örtən 

dəridə yerləşən lələklərlə örtülüb və havanı yarmaqda bilavasitə iştirak etmir.

 

 

Səhifə 89-90. Verilmiş “Qu lələyinin oxunun gövdə hissəsi qısa və nazikdir.



 

 

Saqqalcıqları  üzərində  qarmaqcıqlar  yoxdur,  ona  görə  də  yelpik  əmələ 



gətirmir”  fikri  düzgün  deyil.  Məlum  olduğu  kimi,  qu  lələyinin  gövdə  hissəsindən 

birinci  dərəcəli  saqqalcıqlar  çıxır.  İkinci  dərəcəli  saqqalcıqlar  və  onların  üzərində 

qarmaqcıqlar olmur. Ona görə də yelpik əmələ gətirmir. Bu səbəbdən ikinci cümlənin 

Gövdə  hissədə  ikinci  dərəcəli  saqqalcıqlar  və  qarmaqcıqlar  yoxdur,  ona  görə  də 



yelpik əmələ gətirmirkimi verilməsi doğru olar.

 

 



Səhifə 90. “Sap lələklər digər lələklərin altında yerləşərək temperaturu hiss 

edir” fikri qeyd olunub. Əslində isə sap lələklər yalnız lamisə orqanlarıdır.

 

 



Səhifə 98. “Quşların bəziləri (qartal, kolibr və s.) yuvaya bir ədəd yumurta 

qoyur”  fikri  doğru  deyil.  Belə  ki,  kolibrlər  və  qartallar  yuvaya  1-3  ədəd  yumurta 

qoyur.


 

 

Səhifə 101. Kivikimilərdə qanadların olmamasını yazmaq təklif olunur.

 

 

Səhifə  102.  “Qazlar  ildə  bir  dəfə  lələk  örtüyünü  tamam  dəyişir”  cümləsi 



düzgün deyil. Çünki qazların bütün lələk örtüyü deyil, yalnız çalma lələkləri dəyişir.

 

 



Səhifə  109.  “Çoxalma  zamanı  dişi  fərd  bir  ədəd  yumurta  qoyur  və 

yumurtasını ayaqları arasındakı dəri büküşdə saxlayaraq ayaq üstə kürt yatır” 

cümləsi düzgün deyil. Belə ki, pinqvinlərin əksəriyyəti primitiv yuva qurur; çoxalma 

zamanı dişi fərd 1-2, çox nadir hallarda isə 3 yumurta qoyur. Adətən, yumurtanın

 

 



8

 


üzərində növbə  ilə  erkək  və  dişi,  nadir  hallarda  isə  yalnız  erkək  kürt  yatır.  Bir  çox 

növlərin qarnında dəri büküşlər olur ki, bu da öz növbəsində çanta əmələ gətirir. Quş 

öz yumurtasını burada saxlayır.

 

 



Səhifə  113.  “...dördkameralı  ürəkdən  yalnız  sol  aorta  qövsünün  çıxması, 

ətrafların  gövdənin  altında  yerləşməsi  xarakterikdir”  cümləsi  “Ürəyin  sol 

mədəciyindən yalnız sol aorta qövsü çıxır” kimi yazılmalıdır. Çünki sağ mədəcikdən 

ağciyər arteriyası çıxır.

 

 

Həmin  səhifədə  məməlilərin  dəri  örtüyündə  dəridə  tükü  qaldıran  əzələlər 



haqqında məlumat verilməyib.

 

 



Səhifə  115.  “Ənsə  sümüyü  üzərindəki  iki  çuxur  vasitəsilə  kəllə  onurğa  ilə 

birləşir”  cümləsinin  “Ənsə  sümüyü  üzərindəki  iki  oynaq  çıxıntısı  vasitəsilə  kəllə 

onurğa ilə birləşir” kimi yazılması daha düzgün olar.

 

 



Səhifə 116. “Yalnız ilk məməlilərdə ön ətraf qurşağında kürək sümüyü ilə 

yanaşı,  qarğa  sümüyü,  yarasalarda  və  primatlarda  isə  körpücük  sümükləri 

olur”  cümləsinin  “Yalnız  ilk  məməlilərdə  ön  ətraf  qurşağında  üç  növ  (2-kürək,  2-

qarğa,  2-körpücük),  yarasalarda  və  primatlarda  iki  növ  (2-körpücük,  2-kürək), 

yırtıcılarda, təkdırnaqlılarda, cütdırnaqlılarda, xortumlularda isə yalnız bir növ (iki 

kürək) sümük olur” kimi verilməsi təklif olunur.

 

 



Səhifə 118. “Yalnız su məməliləri (balinalar) və bəzi yırtıcılar (pişikkimilər) 

qoxunu, demək olar  ki, hiss etmir”  cümləsi düzgün deyil. Belə ki, pişikkimilərdə 

qoxu hissiyyatı insandan 14 dəfə güclüdür.

 

 

Səhifə  119.  “Cinsi  vəzilər  cüt  olub,  erkəkdə  toxumluqlar,  dişidə  isə 



yumurtalıqlardan  ibarətdir”  fikri  qeyd  olunub.  Əslində  isə  ilk  məməlilərdə 

(yexidnada  və  ördəkburunda)  yalnız  sol  yumurtalıq  inkişaf  edib.  Ona  görə  də  bu 

cümlənin  “Cinsi  vəzilər  məməlilərin  əksəriyyətində  cüt  olub,  erkəkdə 

toxumluqlardan, dişidə isə yumurtalıqlardan ibarətdir” kimi yazılması daha düzgün 

olar.


 

 

Səhifə 123. “.....bədən temperaturunun mühitdən asılılığı və s. ...”  fikrinin

 

 

...bədən  temperaturunun  mühitdən  qismən  asılılığı  və  s.  ...”  kimi  verilməsi  daha 



düzgün olar.

 

 



Səhifə  124.  “Onların  arxa  ətrafları  kiçik,  quyruğu  uzun  olur”  cümləsi 

düzgün deyil. Belə ki, kenquruların arxa ətrafları uzun, ön ətrafları isə qısa olur.

 

 

 



 

 

 



9

 


Səhifə  126.  “Lakin  gözləri  kiçikdir  və  görmə  qabiliyyəti  yoxdur”  cümləsi 

düzgün  deyil.  Belə  ki,  yarasaların  hamısında  görmə  qabiliyyəti  var  və  bəziləri 

(enliqanad) rəngləri seçə bilirlər.

 

 



Səhifə  130.  “Delfinlərin  güclü  exolokasiya  qabiliyyəti  vardır”  cümləsinin 

Balinakimilərin  güclü  exolokasiya  qabiliyyəti  vardır”  kimi  verilməsi 

məqsədəuyğundur.

 

 



Səhifə  130-131.  “Alt  və  üst  çənədə  yerləşən  birinci  böyük  azı  dişləri  o 

birilərinə nisbətən iri və itikənarlı olub yırtıcı diş adlanır” fikri qeyd olunub.

 

 



Əslində isə yırtıcılarda yırtıcı dişlər üst çənədəki dördüncü kiçik azı dişi və alt

 

 



çənədə isə birinci böyük azı dişidir.

 

 



Səhifə 136. Primatlarda mimiki əzələlərinin olmasını göstərmək təklif olunur. 

Səhifə 140-141. Müasir qoyun cinslərinin əcdadı vəhşi muflon və arxarların,

 

 



atların  isə  -  tarpan  və  Prjevalski  atının  olması  haqqında  məlumat  verilməsi  tövsiyə 

olunur.


 

 

Səhifə 141. “Dəvənin iki növü (birhürgüclü və ikihürgüclü dəvələr) insanlar 



tərəfindən  əhliləşdirilmişdir”  cümləsi  düzgün  deyil.  Belə  ki,  insan  tərəfindən 

dəvələrin dörd növü əhliləşdirilib: birhürgüclü, ikihürgüclü (birgüvənli, ikigüvənli 

və güvənsiz), lama və alpaka dəvələri.

 

 



Səhifə  145.  “İlk  birhüceyrəli  orqanizmlər  (bitkilər  və  heyvanlar)  öz 

başlanğıcını məhz bu selik topalarından götürmüşlər” cümləsi düzgün deyil. Belə 

ki,  ən  qədim  birhüceyrəlilər  bakteriyalardır.  Bitkilər  və  heyvanlar  öz  başlanğıcını 

məhz bakteriyalardan götürüb.

 

 



Səhifə  146.  “İlk  çoxhüceyrəlilər  olan  süngərlər  məhz  koloniyalı 

ibtidailərdən  əmələ  gəlmişdir”  cümləsi  düzgün  deyil.  Belə  ki,  ilk  çoxhüceyrəli 

heyvanlar süngərlər deyil, lövhəşəkillilərdir.

 

 

Səhifə  147.  “Sürünənlər  Yer  üzərində  uzun  müddət  hökmranlıq  etmiş  və 



Mezozoy  erasının  sonunda  məhv  olmuşlar”  cümləsi  “Nəhəng  sürünənlər  Yer 

üzərində  uzun  müddət  hökmranlıq  etmiş  və  onların  əksəriyyəti  Mezozoy  erasının 

sonunda  məhv  olmuşdur”  kimi  yazılmalıdır.  Çünki  hazırda  sürünənlərin  4  dəstəsi 

mövcuddur və növ sayları 8 minə qədərdir.

 

 

Səhifə  148.  “Quşlar  öz  mənşəyini  hava  sahəsini  zəbt  edən  qədim 



sürünənlərdən  almışlar”  cümləsi  düzgün  deyil.  Belə  ki,  quşlar  quruda  yaşayan 

dinozavrlar dəstəsinin nümayəndələrindən əmələ gəlib.

 

 

 



10

 


2. Dizayn və bədii tərtibat baxımından

 

 



Səhifə 12. Şəkil 7. 5 rəqəmi ilə Malpigi boruları göstərilib. Əslində isə 5 rəqəmi 

ilə  baş-döşdə  orta  bağırsağın  kor  çıxıntıları  göstərilməlidir.  Malpigi  boruları 

qarıncığın arxa hissəsində arxa bağırsağa açılır. 12 rəqəmi ilə mədə göstərilib, ancaq 

şəkildə mədə işarələnməyib.

 

 

Səhifə  20.  Şəkil  14.  Traxeyaların  quruluşu  11  rəqəmi  ilə  deyil,  9  ilə 



göstərilməlidir.

 

 



Səhifə  25.  Şəkil  17.  “Çəyirtkə”  əvəzinə  şəkildə  “yaşıl  şala”  göstərilib. 

Şəkillərdə cücülərin adlarının yazılması yaxşı olar.

 

 

Həmin səhifədə “dəvədəlləyi” şəkli yaşıl şala mövzusunda verilməli deyil. 



Səhifə 32. Şəkil 23. “Dodaq” yazılıb, lakin xətlə göstərilməyib .

 

 



Səhifə 43. Qeyd olunub ki, dəniz ulduzu 29-cu şəkildə verilib. Lakin bu şəkildə 

dəniz ulduzu təsvir edilməyib.

 

 

Səhifə 53. Şəkil 35. Fəqərənin quruluşunun rəqəmlərlə verilməsi məqsədəuyğun 



hesab edilir.

 

 



Səhifə 67. Şəkildəki rəqəmlərin izahı verilməyib.

 

 



Səhifə 70. Şəkil 45. 6 rəqəmi ilə qurbağada bud sümüyü göstərilib. Əslində isə 6 

rəqəmi ilə baldır sümüyü göstərilməlidir.

 

 

Səhifə 86. Verilmiş şəkildə “Tiranazavr” əvəzinə “Tiranozavr” olmalıdır. 



Səhifə 89. Şəkil 56. Çalma lələyi əvəzinə örtük (biçim) lələyi verilib.

 

 



Səhifə 90. Şəkil 57. “Qu tükü” göstərilib, ancaq mətndə qu tükü haqqında heç 

bir  məlumat  verilməyib.  Əgər  şəklə  istinad  edilirsə,  mətndə  də  onun  haqqında 

məlumat verilməlidir.

 

 



Səhifə  93.  Şəkil  59.  Böyrəyin  və  kloakanın  axacaqlarının  xaricə  müstəqil 

axacaqla  açılması  göstərilib.  Məlum  olduğu  kimi,  böyrəyin  axacağı  da  kloakaya 

açılır.

 

 



Səhifə  94.  Şəkil  60-da  və  mətndə  tənəffüs  sisteminin  ardıcıllığı  düzgün 

göstərilməyib.  Burada  “Göyərçinin  tənəffüs  sisteminə  burun  dəlikləri,  qırtlaq, 



traxeya, ağciyərlər və hava kisələri aiddir” əvəzinə “Göyərçinin tənəffüs sisteminə 

burun  dəlikləri,  qırtlaq,  traxeya,  bronxlar,  ağciyərlər  və  hava  kisələri  aiddir 

yazılarsa, doğru olar.

 

 

Səhifə 102. Şəkil 65. “1-bülbül”, “2-qarğa” göstərilib. Əslində isə şəkildə 1-



sarıbaş kralcıq, “2-sağsağandır.

 

 



11

 


Səhifə 108. Şəkil 70-də bildirçin meşə quşlarına, mətndə isə açıq sahə quşlarına 

aid edilib.

 

 

Səhifə  116.  Şəkil  75.  “9  –  düz  bağırsaq,  11  –  yoğun  bağırsaq,  12  –  kor 



bağırsaq”  qeyd  olunub.  Düz  və  kor  bağırsaqlar  yoğun  bağırsağın  şöbələri 

olduğundan, çıxarılması məsləhət görülür.

 

 

Səhifə 117. Şəkil 76. Sol mədəcikdə oxun istiqaməti düzgün göstərilməyib, ox 



aortaya yönəlməlidir.

 

 



Səhifə  119.  Məməlilərin  orta  qulağında  ilk  dəfə  üç  sümüyün  (çəkic,  zindan, 

üzəngi) əmələ gəlməsinin göstərilməsi təklif olunur.

 

 

Səhifə  120.  Şəkil  78.  “Rüşeymin  balalıqda  inkişafı”  əvəzinə  dərsliyin  rus 



dilində  olan  variantında  olduğu  kimi  “Dölün  balalıqda  inkişafı”  yazılması  daha 

düzgün olar. Burada 1 rəqəmi ilə plasenta göstərilib, əslində isə 1 rəqəmi ilə yalnız 



uşaqlığın selikli qişası göstərilib.

 

 



Səhifə  122.  Şəkil  80.  Məməlilərin  təkamül  sxemi  mətndə  olan  məlumatla 

uzlaşmır.

 

 

Həmin  səhifədə  yazılıb  ki,  məməlilər  sürünənlərin  teriomorf  adlı  qrupundan 



başlanğıc  götürüblər.  Eyni  zamanda  86-cı  səhifədə  yazılıb  ki,  məməlilər 

teriodontlardan əmələ gəlib. Ona görə teriomorfların teriodont olduğunu qeyd etmək 

lazımdır.

 

 



Səhifə 128. Şəkil 81. Burada “.....Oxlu kirpi....” verilib. Buraya   ...oxlu kirpi

 

 



(tirəndaz)” əlavə etmək lazımdır.

 

 



Səhifə  139.  “Məməli  heyvanların  bəziləri  (…….  dovşan  və  s.)  təcrübə 

heyvanı  kimi  geniş  surətdə  istifadə  olunur”  cümləsində  dovşan  əvəzinə 

adadovşanı yazılması təklif olunur.

 

 



Həmin  səhifədə  “Azərbaycanın  Zaqatala  qoruğunda  nəcib  maral,  cüyür, 

qarapaça, boz ayı, meşə dələsi....” cümləsinin “Azərbaycanın Zaqatala qoruğunda 

nəcib maral, cüyür, qarapaça, qonur ayı, meşə dələsi...” kimi yazılması təklif olunur.

 

 



Belə ki, Boz ayı adlı heyvan Amerikada yaşayan qonur ayının yarımnövü – qrizlidir

Səhifə 147. Dərisitikanlıların mənşəyinin verilməsi məqsədəuyğun hesab edilir. 

Həmin səhifədə “katilozavrlar” əvəzinə “kotilozavrlar” yazılmalıdır.

 

 

Dərslikdəki mövzular paraqraflar şəklində nömrələnməyib.



 

 

 



 

 

 



 

 

12



 

3. Tərcümə qüsurları

 

 



Səhifə  9.  “На  внутренней  стороне  конечностей  дафнии  имеются 

длинные  волоски,  выполняющие  функцию  плавников”  cümləsi  dərsliyin 

Azərbaycan  dilində  olan  variantına  uyğun  olaraq  “На  внутренней  стороне 



конечностей дафнии имеются длинные волоски, выполняющие функцию сита 

kimi verilsə, düzgün olar.

 

 

Həmin səhifədə “Низшие раки являются основным объектом в рыбном



 

 

хозяйстве.  Сюда  входит  планктон,  живущий  во  взвешенном  состоянии  в 



пресных  и  соленых  водоемах”  cümlələri  dərsliyin  Azərbaycan  dilində  olan 

variantına  uyğun  olaraq  “Низшие  раки  являются  основным  кормом  в  рыбном 



хозяйстве.  Они  образуют  планктон  (взвешенные  организмы)  пресноводных  и 

соленых водоемов” kimi yazılsa, düzgün olar.

 

 



Səhifə  18.  “Грызущий  ротовой  аппарат  имеется  у  жуков,  гусениц,

 

 



саранчи,  бабочек  и  тараканов”  cümləsi  dərsliyin  Azərbaycan  dilində  olan 

variantına uyğun olaraq “Грызущий ротовой аппарат имеется у жуков, гусениц 



бабочек, саранчи и тараканов” kimi verilməlidir. Belə ki, kəpənəklərin ağız aparatı 

gəmirici deyil, sorucudur.

 

 

Həmin səhifədə “Под надкрыльями расположены прозрачные, тонкие,



 

 

перепончатые,  задние  крылья,  прикреплѐнные  к  третьему  членику

 

 

брюшка cümləsində “брюшка” əvəzinə, “груди” yazılmalıdır.



 

 

Səhifə  22.  “Самец  по  острому  запаху,  выделяемому  самками,  может 



издалека  определить  местонахождение  самки”  cümləsi  “Самец  по 

специфичному  запаху,  выделяемому  самками,  может  издалека  определить  их 

местонахождение kimi verilsə, düzgün olar.

 

 



Həmin  səhifədə  “Весной  в  вечернее  время  можно  наблюдать  массовый 

взлет  майских  жуков”  cümləsində  “взлет”  əvəzinə,  “массовый  лет 

yazılmalıdır.

 

 

Səhifə 30. Dərsliyin rus dilində olan variantında suallar hissəsində 3-cü sual



 

 

“Каков  ротовой  аппарат  личинок  взрослых  особей  бабочек?”  Azərbaycan 

dilindəki  varianta  uyğun  olaraq  “Каков  ротовой  аппарат  личинок  и  взрослых 

особей бабочек? kimi yazılmalıdır.

 

 



Səhifə 31. Burada “Стрекозы” əvəzinə, “Цикады” yazılmalıdır. “Стрекозы” 

(iynəcələr) – cücülərin bərabərqanadlılara aid olmayan müstəqil bir dəstəsidir.

 

 



13

 


Həmin  səhifədə  “Это  летающие  и  прыгающие  прямокрылые  əvəzinə, 

Это летающие и прыгающие равнокрылые” yazılması tövsiyə olunur.

 

 

Səhifə 46. Burada “Над хордой тянется нервная трубка и хорда, которая



 

 

проходит вдоль всего тела и выдается за передний конец нервной трубки. 



Поэтому их называют головохордовыми” cümlələrinin “Над хордой тянется 

нервная  трубка.  Хорда  проходит  вдоль  всего  тела  и  выдается  за  передний 

конец нервной трубки. Поэтому их называют головохордовыми” kimi verilməsi 

məqsədəuyğun  hesab  edilir.  Əks  halda  elə  başa  düşülür  ki,  xordanın  üstündə  sinir 

borusu, onun üzərində isə yenə də xorda yerləşir.

 

 



Səhifə  54.  “Нижние  отростки  хвостовых  плавников  тоже  сросшиеся” 

cümləsi dərsliyin Azərbaycan dilindəki variantına uyğun olaraq “Нижние отростки 



хвостовых  позвонков  тоже  сросшиеся  и  образуют  нижнюю  дугу  kimi 

yazılmalıdır.

 

 

Səhifə  63.  “Кильки,  треска,  большинство  сельдей  и  др.  являются 



морскими  рыбами”  cümləsi  dərsliyin  Azərbaycan  dilində  olan  variantına  uyğun 

olaraq “Большинство видов сельдеобразных (кильки), трескообразных и др.

 

 

являются морскими рыбами” kimi yazılmalıdır. Əks halda belə təəssürat yaranır ki, 



kilkələr siyənəkkimilərə aid deyil.

 

 



Səhifə  64.  “Одни  представители  рыб  питаются  самостоятельно  (сом, 

камбала,  речной  угорь),  другие–охотятся  стаями  (сельдь,  килька,  карп)” 

cümləsinin “Одни представители рыб питаются не образуя стай (поодиночно) 



(сом, камбала, речной угорь), другие –охотятся стаями (сельдь, килька, карп) 

kimi yazılması təklif olunur.

 

 

Səhifə  68.  Dərsliyin  Azərbaycan  dilində  olan  variantında  qurbağada  göz 



qapaqlarının  sayı  verilməyib.  Dərsliyin  rus  dilində  olan  variantında  isə  üç  göz 

qapağının olduğu göstərilib.

 

 

Səhifə  69.  “Позвоночник,  состоящий  из  9  позвонков,  образует 



следующие  отделы:  шейный,  туловищный,  тазовый  и  хвостовой”  cümləsi 

dərsliyin  Azərbaycan  dilində  olan  variantında  verilməyib.  Burada  “тазовый” 

əvəzinə  “крестцовый”  yazılmalıdır.  Digər  tərəfdən,  cümlədə  quyruq  fəqərələri 

nəzərə alınmadığına görə, “...из 9 несросшихся позвонков...” yazılması məsləhətdir.

 

 

Səhifə 73. Burada  olan  “Затем у него (головастика) прорезается рот,



 

 

снабженный  роговыми  челюстями”  fikri  dərsliyin  Azərbaycan  dilində  olan 

variantında verilməyib.

 

 



14

 


Səhifə  79.  “Выделительная  система  ящерицы  состоит  из  пары  почек, 

протоки  которых  открываются  в  клоаку”  cümləsinin  “Выделительная 

система  ящерицы  состоит из  пары почек, протоки которых  открываются в 

клоаку.  В  клоаку  открывается  и  мочевой  пузырь”  kimi  verilməsi  daha  düzgün 

hesab edilir.

 

 

Səhifə 88. “Вес птиц варьирует  от 1-2 г (мухоловка) до 100 кг (страус)



 

 

размеры от 5 см до 2,7 м.” cümləsi “Вес птиц варьирует от 1-2 г (колибри) до 



100 кг (страус) размеры от 5 см до 2,7 м.” kimi verilməlidir.

 

 



Həmin  səhifədə  “Впервые  в  носоглотке  у  них  появились  голосовые 

связки, они способны издавать звуки” cümləsinin dərsliyin Azərbaycan dilində 

olan variantına uyğun olaraq “У птиц в трахее образовались голосовые связки, и

 

 

они способны издавать звуки” kimi yazılması məqsədəuyğun hesab olunur.



 

 

Səhifə 89. “По форме различают такие перья, как покровные, пуховые, 



контурные,  нитевидные  и  щетинковидные”  cümləsinin  dərsliyin  Azərbaycan 

dilindəki  variantına  uyğun  olaraq  “По  форме  различают  такие  перья,  как 



контурные,  пуховые,  пух,  нитевидные  и  щетинковидные”  kimi  yazılması  təklif 

edilir.


 

 

Səhifə 



90. 

“Перья, 

прикрепленные 

к 

кисти 

называются– 

первостепенными маховыми перьями, а к плечу – второстепенными

 

 



маховыми перьями” cümləsinin

 

dərsliyin Azərbaycan  dilindəki variantına  uyğun



 

olaraq  “Перья,  прикрепленные

 

к  кисти  называются  первостепенными

 

 



маховыми  перьями,  а  к  предплечью–второстепенными  маховыми  перьями 

kimi yazılması təklif edilir.

 

 

Səhifə  91.  Burada  “…поэтому  шея  птиц  очень  эластична  и  подвижна.” 



cümləsində “эластична” əvəzinə, “гибкая” yazılması təklif edilir.

 

 



Səhifə  92.  Burada  “Пояс  задних  конечностей  состоит  из  трех  пар 

тазовых костей (подвздошной, паховой и седалищной)” cümləsində

 

 



“паховой” əvəzinə, “лобковой” yazılmalıdır.

 

 



Səhifə

 

93.   Burada   “Стенки   мускульного   желудка...”   cümləsində

 

 

“мускульного” sözündən sonra “отдела” sözü əlavə olunmalıdır. Quşların mədəsi 



birdir, lakin iki şöbədən ibarətdir.

 

 



Səhifə  94.  “Она  состоит  из  ноздрей,  глотки,  трахеи,  лѐгких  и 

воздушных  мешков”  cümləsində  “глотки”  əvəzinə,  “гортань”  yazılmalıdır. 

Bundan başqa “трахеи” sözündən sonra “бронхи” sözü əlavə olunmalıdır.

 

 

15



 

Səhifə  101.  “Нижние  кольца  дыхательной  трубки  этих  птиц, 

соединяясь,  образовали  костный  барабан  (резонатор)”  cümləsinin  “Нижние 

кольца трахеи этих птиц, соединяясь, образовали костный барабан

 

 



(резонатор)” kimi yazılması təklif edilir.

 

 



Həmin  səhifədə  “В  результате  такого  питания  железистый  отдел 

желудка  ослаблен,  а  кишечник  укорочен”  fikri  qeyd  olunub.  Dərsliyin 

Azərbaycan  dilində  olan  variantında  isə  yazılıb:  “Qidanın  xarakterinə  görə  bu 



quşlarda əzələli mədə zəifləmiş, bağırsaq isə gödəkdir”. “Əzələli” sözü rus dilinə

 

 



“железистый” kimi deyil, мускульный” kimi tərcümə olunmalıdır.

 

 



Səhifə  103.  “В  Азербайджане  распространены  такие  виды,  как 

журавль-красавка, серый журавль, венценосный журавль” cümləsində

 

 



“венценосный  журавль”  olmamalıdır,  çünki  bu  quş  yalnız  Şərqi  və  Qərbi 

Afrikada yaşayır.

 

 

Səhifə  104.  Burada  “Они  (дрофы)  живут  на  полянах”  cümləsinin  “Они 



живут в степях” kimi verilməsi tövsiyə olunur.

 

 



Səhifə  108.  “Ряд  лесных  птиц,  например,  орел,  сокол,  цапля,  аисты 

гнездятся в лесу или зарослях, однако в поисках пищи они отправляются в 

открытые  пространства”  cümləsində  “сокола”  əvəzinə,  dərsliyin  Azərbaycan 

dilindəki variantına uyğun olaraq “коршун” yazılmalıdır.

 

 

Həmin  səhifədə  “(черногрудка)”  əvəzinə,  “(чернобрюхий  рябок)”  yazmaq 



təklif olunur.

 

 



Yenə

 

həmin   səhifədə   “Многие   птицы   открытых   пространств,



 

 

защищаясь,  могут  надежно  прятаться  (жаворонки,  кулики),  легко  лазать 



по скалам и отвесным склонам гор (куропатка, стенолаз и др.)” cümləsinin 

birinci hissəsi dərsliyin Azərbaycan dilində olan variantında verilməyib.

 

 

Səhifə 113. “Им свойственны высокая и постоянная температура тела, 



четырехкамерное  сердце,  от  которого  выходит  только  левая  аорта,  ...” 

cümləsinin  “Им  свойственны  высокая  и  постоянная  температура  тела, 



четырехкамерное  сердце,  от  которого  выходит  левая  дуга  аорты  и  легочная 

артерия, …” kimi verilməsi təklif edilir.

 

 



Səhifə 115. Burada “У летучих мышей на грудной кости имеется киль” 

cümləsi  qeyd  olunub.  Dərsliyin  Azərbaycan  dilində  olan  variantında  isə  yazılıb: 

Yarasalar  və  köstəbəklərin  döş  sümüyü  üzərində  til  olur”.  Köstəbəklərdə  döş 

sümüyü üzərində tilin olması dərsliyin rus dilində olan variantında verilməyib.

 

 

16



 

Səhifə 119. “По справнению” əvəzinə, “По сравнению” yazılmalıdır.

 

 



Həmin  səhifədə  “А  у  летучих  мышей,  кротов  и  т.  д.  глаза 

редуцированы” fikri qeyd edilib. Dərsliyin Azərbaycan dilində olan variantında isə 

yazılıb:  “Bir  qayda  olaraq,  meşədə,  kolluqlarda,  torpaq  altında  yaşayan 



məməlilərdə  görmə  orqanı  çox  zəif  inkişaf  etmiş,  yarasada,  köstəbəkdə,  kor 

siçanda  və  s.  isə  gözlər  reduksiyaya  uğramışdır”.  Dərsliyin  rus  dilində  olan 

variantında “слепыш” (kor siçan) sadalanmada qeyd olunmayıb.

 

 

Səhifə  124.  “Челюсти  вытянуты,  напоминают  клюв  утки,  зубов  нет” 



cümləsinin “Челюсти вытянуты, напоминают клюв утки, у взрослых особей

 

 



зубов  нет”  kimi  verilməsi  tövsiyə  olunur.  Belə  ki,  cavan  ördəkburunlarda 

çoxqabarıqlı dişlər olur.

 

 

Səhifə  125.  “Как  правило,  у  них  молочные  зубы  заменяются 



коренными”  cümləsinin  “Как  правило,  у  них  молочные  зубы  заменяются 

постоянными” kimi yazılması təklif olunur. Belə ki, köklərin olması həm süd, həm 

də daimi dişlərə xasdır.

 

 

Səhifə 128. Burada “сеноставки” əvəzinə “суслики” yazılmalıdır.



 

 

Səhifə 140. Burada “В Азербайджане выведены такие местные породы

 

 

овец, как Карабахская, Ширванская, бозак, балбас, меринос, лезгинская и 



др.”  cümləsi  qeyd  olunub.  Dərsliyin  Azərbaycan  dilində  olan  variantında  isə 

“лезгинская” sadalanmada qeyd olunmayıb.

 

 



Səhifə 149. Burada “земляных пчѐл” əvəzinə, “шмели” yazılmalıdır. Səhifə 

152. Dərsliyin rus dilində olan variantında şəkildə “Ağgöl milli parkı”,

 

 



Azərbaycan  dilində  olan  variantında  isə  “Ağgöl  qoruğu”  yazılıb.  Burada  “Ağgöl 

milli parkı” olmalıdır.

 

 



Səhifə  153.  Dərsliyin  rus  dilində  olan  variantında  Azərbaycan  dilində  olan 

variantdan fərqli olaraq istifadə olunmuş ədəbiyyatın siyahısı verilməyib.

 

 

 



4. Rus dilində olan variantdakı qüsurlar

 

 



Səhifə  4.  Burada  “Тело  каждого  типа  разделено  на  многочисленные 

членики”  cümləsi  “Тело  представителей  каждого  типа  разделено  на 

многочисленные членики” kimi yazılarsa, düzgün olar.

 

 



Səhifə  8.  “Жабры  находятся  в  месте  соединения  ходильных  ног  с 

головогрудью и имеют вид кожных шипов” cümləsinin “Жабры находятся в

 

 



17

 


месте  соединения  ходильных  ног  с  головогрудью  и  имеют  вид  кожных

 

 



выростов” kimi yazılması təklif olunur.

 

 



Həmin  səhifədə  “Нервная  система  рака  состоит  из  окологлоточного 

нервного  узла  и  брюшной  нервной  цепочки”  cümləsinin  “Нервная  система 

рака  состоит  из  окологлоточного  нервного  кольца  и  брюшной  нервной 

цепочки” kimi yazılması təklif olunur.

 

 



Səhifə  9.  Burada  “Класс  ракообразных  делится  на  низших  и  высших 

раков” cümləsi verilib. Lakin xərçənglərdən hansıların ali, hansıların isə ibtidailərə 

aid olması izah olunmayıb. Məlumdur ki, ali xərçənglərə onayaqlı, bərabərayaqlı və 

müxtəlifayaqlı xərçənglər aiddir.

 

 



Səhifə  18.  “Он  (ротовой  аппарат)  образован  парными  верхними 

челюстями, непарной верхней губой, парными нижними ногочелюстями и 

непарной  нижней  губой”  cümləsinin  “Он  (ротовой  аппарат)  образован 

парными верхними челюстями, непарной верхней губой, парными нижними

 

 



челюстями и непарной нижней губой” kimi yazılması təklif olunur.

 

 



Həmin  səhifədə  “В  сосущем  ротовом  аппарате  усовершенствованны 

верхняя губа и верхние челюсти” cümləsinin “В сосущем ротовом аппарате

 

 



редуцировались верхняя губа и верхние челюсти” kimi yazılması təklif olunur.

 

 



Yenə  həmin  səhifədə  ,….  парными  нижними  ногочелюстями  fikrinin 

“,…. парными нижними челюстями kimi yazılması təklif olunur.

 

 

Səhifə  38.  Среди  всех  насекомых  комнатная  муха  самая  скоростная” 



cümləsinin  “Комнатная  муха  одна  из  наиболее  быстролетающих  насекомых” 

kimi yazılması təklif olunur.

 

 

Həmin  səhifədə  Самка  мухи  за  один  раз  откладывает  боле  100  тысяч 



яиц в навозные кучи, в уборные, помойные ямы” cümləsinin “Самка мухи за 

один  раз  откладывает  более  100  яиц  в  навозные  кучи,  в  уборные,  помойные 

ямы” kimi yazılması təklif olunur.

 

 



Səhifə  39.  “Их  легко  узнают,  так  как  высасывая  кровь,  они  кусают  и 

людей” cümləsinin “Они хорошо всем знакомы, так как часто кусают и людей 

kimi yazılması təklif olunur.

 

 

Səhifə  62.  Burada  “Кистеперые  рыбы”  əvəzinə,  Отряд  Кистепѐрые 



рыбы” yazılması təklif olunur.

 

 



Səhifə  67.  Burada  “У  взрослых  особей  сердце  трѐхкамерное,  два  круга 

кровообращения, кровь смешанная” fikri qeyd olunubAğciyərsiz

 

 



18

 


salamandralar 

(lat. 


Plethodontidae) 

quyruqlu  suda-quruda 



yaşayanların 

fəsilələrindən  biridir.  Bu  heyvanların  ağciyərləri  olmur,  ürəkləri  isə  iki  kameralıdır. 

Buna  görə  cümlənin  “Обычно  у  взрослых  особей  сердце  трѐхкамерное,  два 

круга кровообращения, кровь смешанная” kimi yazılması daha dəqiq olar.

 

 



Səhifə  71.  Şəkil  48-də  “Нервная  система  озѐрной  лягушки”  yazılıb. 

Şəkildə  isə  sinir  sisteminin  deyil,  ancaq  baş  beynin  quruluşu  verilib.  (Bu,  dərsliyin 

Azərbaycan dilində olan variantında da səhvdir.)

 

 



Səhifə  75.  “Их  легко  узнать  по  отсутствию  ног”  əvəzinə,  Их  легко 

узнать по отсутствию хвоста yazılması tövsiyə olunur.

 

 



Həmin  səhifədə  Бесхвостых  амфибий  иначе  называют  лягушками” 

cümləsi düzgün deyil. Çünki quyruqsuz amfibiyalara qurbağalardan başqa, həmçinin 

ağac qurbağaları (квакши) və quru qurbağaları (жабы) aiddir.

 

 



Səhifə 78. Burada “У змей и черепах грудной клетки нет. Конечности у 

них пятипалые и сходны с конечностями амфибий” fikri düzgün deyil.

 

 



Birincisi,  ilanların  ayağı  olmur,  ikincisi  isə  tısbağaların  yalnız  ön  ətraflarında  beş, 

arxa ətraflarında isə dörd barmaq olur.

 

 

Səhifə 79. “У некоторых видов (змеи) в связи с удлинением формы тела 



и ползанием, легочные мешки имеют удлиненную форму” cümləsinin

 

 



“У  змей  в  связи  удлинением  формы  тела  и  ползанием,  одно  легкое  имеет 

удлиненную форму” kimi verilməsi təklif olunur.

 

 



Səhifə  82.  “Самыми  распространенными  являются  водные  змеи” 

cümləsinin  “Самыми  распространенными  являются  ужи  kimi  verilməsi  təklif 

olunur.

 

 



Səhifə 88. Burada От сердца отходит только правая аорта” əvəzinə, От 

сердца  отходит  только  правая  дуга  аорты  и  легочная  артерия”  yazılması 

təklif edilir.

 

 

Səhifə  106.  “Основные  представители  куриных  –  воробьи,  вороны, 



дятлы, синицы и т.д. – относятся к осѐдлым птицам” cümləsində “куриных” 

sözündən  sonra  defis  deyil,  vergül  olmalıdır.  Əks  halda,  belə  çıxır  ki,  sərçələr, 

qarğalar, ağacdələnlər və arıquşular toyuqkimilər dəstəsinə aiddir.

 

 



Səhifə  114.  “У  одних  животных  линька  происходит  постепенно 

(обезьяны), а у других волосы выпадают сразу” cümləsi “У одних животных 

линька происходит постепенно (обезьяны), а у других волосы выпадают в

 

 



 

19

 



большом количестве” kimi yazılmalıdır. Əks halda, elə çıxır ki, heyvanlar tüləyən 

zaman tamam tüksüz qalır.

 

 

Нəmin səhifədə “Поэтому рога у оленя меняются два раза в год” cümləsi 



düzgün deyil. Belə ki, marallar buynuzlarını ildə bir dəfə dəyişir.

 

 



Səhifə 114-115.  Burada “Движение млекопитающих разнообразны. Они

 

 



имеют  разную  скорость  и  формы  движения:  бег  (сеноставка, 

непарнокопытные,  джейраны),  шаг  (ряд  копытных  млекопитающих), 

толчки  с  подпрыгиванием  (кенгуру,  заяц),  ползание  по  дереву  (белка), 

подпрыгивание  по  дереву  (белка-летяга,  гиббон),  плавание  (морские 

млекопитающие),  полѐт  (летучая  мышь)”  əvəzinə  “Они  имеют  разную 

скорость и формы движения: бег (суслик, непарнокопытные, джейраны), шаг 

(ряд копытных млекопитающих), прыжки (кенгуру, заяц), лазание и прыжки 

(белка), 

планирование 

(белка-летяга, 

гиббон), 

плавание 

(морские 

млекопитающие), полѐт (летучая мышь)” yazılması təklif olunur.

 

 



Səhifə  117.  “Как  и  у  всех  позвоночных,  орган  дыхания  у 

млекопитающих  -  лѐгкие,………..”  cümləsi  düzgün  deyil.  Belə  ki,  balıqlar 

onurğalı  heyvanlara  aid  olmalarına  baxmayaraq,  onların  tənəffüs  orqanları 

qəlsəmələrdir.  (Bu  fikir  dərsliyin  Azərbaycan  dilində  olan  variantında  da  səhv 

verilib).

 

 

Səhifə  118.  “К  органам  чувств  млекопитающих  относятся  органы 



обоняния,  слуха,  зрения  и  вкуса”  cümləsi  qüsurludur.  Elə  təəssürat  yaranır  ki, 

heyvanlarda yalnız 4 duyğu orqanı var.

 

 

Səhifə  127.  Burada  “Серый  заяц”  əvəzinə  qəbul  olunmuş  “заяц  русак 



terminini işlətmək məsləhətdir.

 

 



Həmin  səhifədə  “Сеноставка”-ların  digər  adının  “пищуха”  olmasını  da 

vermək məsləhətdir. Çünki bu termin elmi ədəbiyyatda daha geniş yayılıb.

 

 

Yenə  həmin  səhifədə  “Конечности  пятипалые,  заканчиваются  острыми 



когтями” cümləsi dərsliyin Azərbaycan dilində olan variantında “Ətrafları, adətən, 

beşbarmaqlı  olub  caynaqlarla  nəhayətlənir”  kimi  verilib.  Dərsliyin  rus  dilində  olan 

variantında cümləyə “обычно” sözünü əlavə etmək lazımdır.

 

 

Səhifə  130.  Burada  “Расположенный  на  верхней  и  нижней  челюсти



 

 

первый  коренной  зуб,  по  сравнению  с  остальными,  крупнее,  края 



заострены  и  называется  хищным  зубом”  cümləsi  düzgün  deyil.  Belə  ki, 

yırtıcılar dəstəsinin nümayəndələrində, məsələn, canavarda üst çənədə yırtıcı diş 4-cü

 

 

20



 

kiçik azı dişlə (premolyar ilə), alt çənədə isə 1-ci böyük azı dişlə (molyar ilə) təmsil 

olunub.


 

 

Səhifə  132.  В  Азербайджане  обитает  один  вид  отряда  –  полосатая 



гиена”  cümləsi  “В  Азербайджане  обитает  один  вид  семейства    полосатая 

гиена” kimi yazılmalıdır.

 

 



Səhifə 133. Burada “Зебры в естественных условиях обитают в саваннах

 

 



Африки,  ослы  -  на  северо-востоке  Африки,  дикие  лошади  –  в  степях 

Монголии”  fikri  düzgün  deyil.  Belə  ki,  vəhşi  (Prjevalski)  atın  təbii  şəraitdə  nəsli 

hələ  XX  əsrin  axırlarında  kəsilib.  Hazırda  onların  təbii  populyasiyalarını, 

zooparklarda saxlanılan fərdlər hesabına bərpa etməyə cəhd göstərilir.

 

 



Səhifə 135. “Конечности у слонов пятипалые, заканчиваются мелкими 

пальцами”  cümləsinin  “Конечности  у  слонов  пятипалые,  заканчиваются 

мелкими копытцами kimi yazılması təklif olunur.

 

 



Səhifə 139.

 

“В Азербайджане в Закатальском заповеднике охраняются

 

благородный

 

олень,  серый    медведь,  лесная  белка,  косуля,  серна”

 

 

cümləsinin  “В  Азербайджане  в  Закатальском  заповеднике  охраняются 



благородный  олень,  бурый  медведь,  лесная  куница,  косуля,  серна  kimi 

yazılması  təklif  olunur.  “Dələ”  –  “куница”-dır,  lakin  bəzi  yerlərdə  ona  “белка” 

deyirlər, “белка” isə “sincab”dır.

 

 



Səhifə 146. Burada “У кольчатых червей, в отличие от нитевидных,

 

 



впервые  появляется  вторичная  полость  тела  (целлом),  кровеносная  и 

дыхательная системы” cümləsi düzgün deyil. Belə ki, qan-damar sistemi ilk dəfə 

olaraq həlqəvi qurdlarda deyil, nemertinlərdə yaranıb.

 

 

 



113-cü  səhifədən  başlanaraq  141-ci  səhifə  daxil  olmaqla,  kolontitulda  (yuxarı 

küncdə)  “Классе  Млекопитающие”  yazılıb.  Bu  “Класс  Млекопитающие” 

olmalıdır.

 

 



 

Nəticə

 

 



1.

 

Dərslikdə tədris proqramındakı mövzular tam əhatə olunub.  



 

2.

 



Dərslikdə şagirdlərin yaş xüsusiyyətləri əsasən nəzərə alınıb.  

 

3.



 

Dərslikdəki  material  şagirdlərin  müvafiq  fənn  üzrə  bilik  və  bacarıqlarının 

formalaşdırılmasına imkan verib.  

 

21



 

Document Outline

  • page5
  • page7
  • page9
  • page11
  • page13
  • page15
  • page17
  • page19
  • page21
  • page23
  • page25
  • page27
  • page29
  • page31
  • page33
  • page35
  • page37
  • page39
  • page41

Каталог: monitoring -> level8 -> PDF
monitoring -> Dərslik komplekti Müəlliflər: Yaşar Seyidli
monitoring -> Cri(2016)17 Version azerbaïdjanaise
PDF -> Dərslтф фomplОФtт тlə лкğlı tqdk-вк нкбТl olmuş Яə Кхıq müгкфтrələrНə лтlНТrТlmТş qОвНlər, ТrКНlКr Яə təФlТПlər əsКsınНК
monitoring -> Respublikanın ümumtəhsil məktəblərinin 3-cü sinifl əri üçün “Həyat bilgisi” dərsliyi
monitoring -> Dərsliklə bağlı tqdk-ya daxil olan qeydlər, iradlar və təkliflər əsasında hazırlanmış yekun rəY
monitoring -> Dərslik komplekti Müəlliflər: Seyidli Yaşar
monitoring -> Dərslik komplekti Müəlliflər: Sevda İsmayılova
monitoring -> Dərslik komplekti Müəlliflər: Yaşar Seyidli
monitoring -> Gender Bərabərliyi və Qadın Təşəbbüsləri Açıq Cəmiyyət İnstitutu


Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə