Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 24. 11. 2008-ci il tarixli 160 saylı əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 243.71 Kb.
Pdf просмотр
tarix25.12.2016
ölçüsü243.71 Kb.

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

24.11.2008-ci il tarixli 160 saylı əmri ilə  

təsdiq edilmişdir. 

 

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA  

KLİNİK PROTOKOLLARIN TƏRTİB EDİLMƏ QAYDALARI 

 

I. ÜMUMİ MÜDDƏALAR 



 

Bu Qaydalar Azərbaycan Respublikasında klinik protokolların tərtib edilməsi ilə 

bağlı məsələləri tənzimləyir. 

 

Klinik protokol  – müntəzəm yenilənən sənəd olub, hər hansı bir xəstəlik, sindrom, 



klinik vəziyyət və ya klinik situasiya zamanı tibbi yardım göstərilməsi üzrə sübutlu 

təbabət prinsiplərinə  əsaslanan tövsiyələrdən ibarətdir. Klinik protokol bu və ya 

digər tibbi müdaxilənin effektivliyi ilə bağlı ən etibarlı elmi məlumatlar əsasında 

tərtib olunur. 

 

Əgər klinik protokolda verilən tövsiyələrin yerinə yetirilməsi  əleyhinə  əsaslı 



səbəblər yoxdursa, onlara əməl olunmalı, xəstənin müayinə  və müalicəsi verilən 

tövsiyələr əsasında aparılmalıdır. 

 

Klinik protokol aşağıdakı vəzifələrin həll edilməsi məqsədilə tərtib olunur: 



 

konkret xəstə üçün və yaranmış  hər bir klinik vəziyyətlə  əlaqədar optimal 



profilaktika, diaqnostika, müalicə və reabilitasiya metodlarının seçilməsi; 

 



əhaliyə göstərilən tibbi xidmətin keyfiyyətinin və ondan istifadə imkanının 

artırılması; 

 

müəyyən xəstəlik, sindrom və ya klinik situasiya zamanı tibbi yardımın 



keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi və ekspertizanın aparılması; 

 



mübahisə  və münaqişə doğuran məsələlərin həll edilməsi zamanı  xəstə  və 

həkimin hüquqlarının qorunması; 

 

tibbi yardımın strukturu və  həcminin planlaşdırılması, zəruri xərclərin 



hesablanması. 

 

Klinik protokolda verilən tövsiyələr aydın və birmənalı olmalı, dəqiq təsvir 



edilməlidir. Müəyyən situasiyada və müəyyən qrup xəstələrdə hansı müalicə 

taktikasının seçilməsi bütün mövcud sübutlara uyğun olaraq klinik protokolda 

dəqiq  əks olunmalıdır. Mürəkkəb və çoxkomponentli müdaxilələrlə bağlı 

tövsiyələrdə protokolun hansı elementinin hansı  səviyyədə sübutlara əsaslandığı 

göstərilməlidir. Farmakoterapiyaya aid tövsiyələrdə  dərman vasitələrinin generik 

adlarından istifadə olunur. Protokol istifadəçilərinin məlumatlandırılması üçün 

preparatların bir və ya iki alternativ variantı kommersiya adları ilə verilə bilər. 

 

 



 

Klinik protokol bir qayda olaraq aşağıdakı bölmələrdən ibarət olur: 

 



 

Giriş (qısa şərh, epidemiologiya, səbəbləri və risk faktorları); 

 

Təsnifat, XBT-10 ilə kodlaşdırma; 



 

Diaqnostika; 



 

Müalicə; 



 

Profilaktika; 



 

Hospitalizasiya üçün göstərişlər, mütəxəssisə göndərişlər (ilkin tibbi yardım 



protokolları üçün); 

 



Diaqnostika və müalicə alqoritmi; 

 



Yekun; 

 



Xəstə üçün məlumat; 

 



Biblioqrafiya. 

 

Bəzi xəstəliklər (klinik vəziyyətlər) zamanı xəstələrin aparılmasının xüsusiyyətləri 



ilə  əlaqədar olaraq, klinik protokola başqa bölmələr də daxil edilə bilər. Verilən 

tövsiyələrdən effektiv istifadə etmək üçün klinik protokol əlavə materiallarla 

(istifadəçilər üçün təlim materialları, xəstələr üçün kitabçalar, klinik protokola 

əlavə edilən proqram təminatı və s.) birlikdə tibb müəssisələrində yayıla və onların 

praktiki fəaliyyətində  tətbiq edilə bilər. Klinik protokolunun strukturunun 

xüsusiyyətləri ekspertlər tərəfindən ilk iclasların birində razılaşdırılır. 

 

II. KLİNİK PROTOKOLLARIN TƏRTİB OLUNMASI 



 

Klinik protokolların tərtib edilməsi məqsədi ilə  İctimai Səhiyyə  və  İslahatlar 

Mərkəzində (bundan sonra İSİM) işçi qrup yaradılmışdır.  İSİM tərəfindən işçi 

qrupun üzvlərinə klinik protokolların tərtib edilməsinin metodoloji prinsipləri, 

onların effektivliyinin meyarları, sübutlu təbabətin əsasları və digər aidiyyəti olan 

mövzularda təlimlər keçirilir. 

 

Klinik protokolların tərtib edilməsinə aşağıdakı mərhələlər daxildir: 



 

1.

 



Klinik protokolların tərtib edilməsi üçün prioritet mövzuların 

(nozologiyalar, sindromlar, tədbirlər) müəyyən olunması; 

2.

 

Ayrı-ayrı klinik protokolların tərtib edilməsi üçün ekspert qruplarının 



formalaşdırılması və onların təlimi; 

3.

 



Klinik protokolların ilkin variantının hazırlanması; 

4.

 



Klinik protokolların Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən təsdiq olunması; 

5.

 



Klinik protokolların praktik təbabətdə və tədris prosesində tətbiq edilməsi; 

6.

 



Klinik protokolların tətbiq edilməsinin monitorinqinin aparılması; 

7.

 



Klinik protokollarda dəyişikliklər edilməsi və onun yenilənməsi. 

 

 



 

2


III. KLİNİK PROTOKOLLARIN TƏRTİB EDİLMƏSİ ÜÇÜN PRİORİTET 

MÖVZULARIN MÜƏYYƏN OLUNMASI 

 

Klinik protokolların tərtib edilməsi xəstəlik, sindrom və  tədbirlərin  İSİM 



tərəfindən müəyyən edilən siyahısına uyğun olaraq aparılır. Prioritet klinik 

protokollarının mövzuları seçilərkən xəstələnmə, ölüm, əlillik səviyyələri haqqında 

epidemioloji məlumatlar, xərclər, həmçinin mövcud və perspektiv tibbi yardım 

texnologiyaları əsas götürülür. 

 

IV. EKSPERT QRUPLARININ TƏŞKİL OLUNMASI 



 

Ekspert qrupu klinik protokollarının tərtib edilməsi, onun monitorinqinin 

aparılması  və yenilənməsinə cavabdehdir. Ekspert qruplarının tərkibi Səhiyyə 

Nazirliyi ilə razılaşdırma əsasında İSİM-in işçi qrupu tərəfindən formalaşdırılır. 

 

Hər bir klinik protokolunun tərtib olunmasında həmin xəstəliyin (xəstəliklər 



qrupunun) diaqnostikası və müalicəsi sahəsində ixtisaslaşmış, müxtəlif təşkilatları 

(tibb müəssisələri, ictimai tibb təşkilatları, elmi cəmiyyətlər) təmsil edən azı 3 

həkim-mütəxəssis iştirak edir.  

 

Eyni zamanda, klinik protokolların tərtib edilməsinə ilkin tibbi yardım sahəsinin 



mütəxəssisləri (ailə  həkimləri, sahə terapevtləri, tibb bacıları), xəstələrin 

nümayəndələri, səhiyyə  təşkilatçıları, iqtisadçılar, hüquqşünaslar, sosial işçilər, 

sığorta təşkilatlarının əməkdaşları və digərləri cəlb oluna bilər. 

 

İSİM-in işçi qrupu ekspert qruplarının fəaliyyətini koordinasiya edir, onlara klinik 



protokolların tərtib edilməsi və sübutlu təbabət prinsiplərinə  əsaslanan 

tədqiqatların axtarılıb tapılması ilə bağlı metodoloji yardım göstərir, mübahisəli 

məsələlər zamanı ekspertlər arasında konsensus əldə olunmasına köməklik edir. 

Metodoloji yardımı  təmin etmək və klinik protokolların tərtib olunması prosesini 

koordinasiya etmək üçün İSİM tərəfindən hər bir ekspert qrupunun tərkibinə İSİM-

in işçi qrupunun nümayəndəsi daxil edilir. 

 

İş prosesində ekspert qrupu ən azı ayda 2 dəfə toplanır. 



 

V. KLİNİK PROTOKOLUNUN İLKİN VARİANTININ HAZIRLANMASI 

 

Klinik protokollarının tərtib olunması üçün 3-6 ay vaxt tələb olunur. 



Klinik protokollarının tərtib olunmasından əvvəl onun ünvanlanacağı hədəf qrupu 

müəyyən edilməlidir.  

Ekspertlər klinik protokolunda qoyulan problemlə bağlı olan elmi tədqiqatların 

axtarışını aparmalı, onların təşkili və quruluşunun keyfiyyətini,  əldə edilmiş 

nəticələrin  həqiqiliyini qiymətləndirməlidirlər. Bu zaman ekspertlər sübutların 

etibarlılıq dərəcəsini onların əldə edildiyi elmi tədqiqatların tipi ilə tutuşdurmalıdırlar 

(Əlavə 1).  

 

3



Elmi tədqiqatların araşdırılması  nəticəsində  tərtibçi-ekspertlər klinik protokolda 

verilən başlıca tövsiyələrin  əsaslandığı sübutların etibarlılıq dərəcəsini müəyyən 

etməli və  həmin tövsiyələrin etibarlılıq səviyyəsini (A, B, C, D) göstərməlidirlər 

(Əlavə 2).  

 

Axtarış  nəticəsində  hər hansı məsələ ilə bağlı sübutların mövcud olmadığı  təsdiq 



edildikdə, tərtibçi-ekspertlər digər əsasları (məsələn, şəxsi təcrübə) rəhbər tutaraq 

tibbi xidmət növü və ya dərman vasitəsini klinik protokola daxil edə bilərlər. Bu 

zaman həmin xidmətin (dərmanın) klinik protokoluna daxil edilməsi ilə  əlaqədar 

ekspertlər arasında konsensus əldə olunmalı  və  mətndə mövcud sübutların 

etibarlılıq dərəcəsinin aşağı olması (tövsiyənin etibarlılıq səviyyəsi “D”) qeyd 

edilməlidir. 

 

Klinik protokolun ilkin variantı ekspertlər qrupu tərəfindən  İSİM-ə elektron 



(Unicode standartı əsasında Times New Roman və ya Arial şriftləri ilə yığılmış) və 

çap formasında təqdim olunmalıdır. Ekspertlər klinik protokolları  İSİM-ə  təqdim 

edərkən tibbi müdaxilələrin effektivliyi, təhlükəsizliyi və digər xüsusiyyətləri 

haqqında məlumatların hansı  mənbələrdən  əldə edildiyinə  dəqiq istinadlar 

verməlidirlər. Bunun üçün “Biblioqrafiya” bölməsində müəllif, ad və çap edilmə 

məlumatları göstərilməklə elmi tədqiqatların siyahısı yerləşdirilməlidir. Zəruri 

hallarda ekspertlərdən həmin materialların surətini təqdim etmək tələb oluna bilər. 

 

VI. KLİNİK PROTOKOLLARIN SƏHİYYƏ NAZİRLİYİ TƏRƏFİNDƏN 



TƏSDİQ OLUNMASI 

 

Klinik protokolun ilkin variantı Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tibbi Şurasına təqdim 



edilir. Elmi-Tibbi Şura klinik protokolu onun tərtib olunmasında iştirak etməmiş 

tibb mütəxəssislərinə  rəy verilməsi üçün göndərir. Rəyçilər klinik protokolların 

müəyyən müddəaları ilə razı olmadıqda etirazlarını əsaslandırmalıdırlar və təqdim 

olunan rəylərində müəlliflər, materialların adı  və çap edilmə  məlumatları 

göstərilməklə informasiya mənbələrinə  dəqiq istinadlar verməlidirlər. Klinik 

protokola mənfi rəy alınan zaman, o ekspert qrupunun müzakirəsinə təqdim edilir 

və verilən iradları    nəzərə almaqla üzərində yenidən işlənir və son redaktəsi ilə 

bərabər  İSİM tərəfindən Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tibbi Şurasına təkrarən 

baxılmaq üçün təqdim edilir. 

 

Rəy verilməsi prosesinə paralel olaraq klinik protokolun ilkin variantı  Səhiyyə 



Nazirliyinin və ya İSİM-in saytında yerləşdirmək vasitəsilə  səhiyyə 

mütəxəssislərinin və əhalinin müzakirəsinə çıxarıla bilər. 

 

Rəyçilər müsbət rəy verdikdə klinik protokollar Səhiyyə Nazirliyinin 



Kollegiyasına təsdiq üçün təqdim olunur.  

 

4



VII. KLİNİK PROTOKOLLARIN PRAKTİK TƏBABƏTDƏ VƏ TƏDRİS 

PROSESİNDƏ TƏTBİQ OLUNMASI 

 

Klinik protokollar bütün ölkədə yayılmalı və hədəf olaraq qəbul edilmiş istifadəçi 



qrupuna çatdırılmalıdır.  

 

Klinik protokollar praktikada tətbiqi hədəf qruplarda protokolun istifadəsi üzrə 



təlim seminarlarının keçirilməsi ilə müşayiət olunmalıdır. 

 

Klinik protokolların həm  əsas, həm də diplomdansonrakı ali və orta tibb təhsili 



prosesində istifadə olunması bu prosesi tibb işçiləri qarşısında qoyulan müasir 

tələblərə uyğunlaşdırmağa, həmçinin onların vaxtında və ardıcıl  şəkildə  tətbiq 

etməyə imkan yaradır. Eyni zamanda tibb işçiləri tərəfindən klinik protokolların 

öyrənilməsi səviyyəsi onların bilik və bacarıqlarının qiymətləndirilməsi meyarı 

kimi istifadə edilə bilər. 

 

VIII. KLİNİK PROTOKOLLARDAN TƏTBİQ EDİLMƏSİNİN 



MONİTORİNQİNİN APARILMASI 

 

Klinik protokolların tətbiq olunmasının monitorinqində  məqsəd göstərilmiş tibbi 



yardım səviyyəsinin klinik protokollarla müəyyən edilmiş  tələblərə uyğunluğunu 

qiymətləndirməkdir.  

 

Monitorinq prosesində  xəstəliyə (vəziyyətə) tərtib edilmiş klinik protokollara 



uyğun olan xəstələrin xəstəlik tarixlərinin ekspertizası aparılır. Xəstəlik tarixləri 

təsadüfi seçim üsulu ilə seçilib ayrılır. Göstərilmiş tibbi yardımın protokolun 

tövsiyələrinə uyğunluq dərəcəsinin qiymətləndirilməsi həyata keçirilir. 

  

Həkimlər arasında sorğu keçirməklə də monitorinqin aparılması mümkündür. 



 

IX. KLİNİK PROTOKOLLARDA DƏYİŞİKLİKLƏRİN EDİLMƏSİ  

VƏ ONUN YENİLƏNMƏSİ 

 

Klinik protokollarda dəyişikliklərin edilməsi omların tərtib edilmə qaydalarına 



uyğun olaraq həyata keçirilir. Klinik protokolların aktuallaşdırılması (yenilənməsi) 

5 ildə bir dəfədən az olmayaraq həyata keçirilməlidir.  



AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA 

KLİNİK PROTOKOLLARIN TƏRTİB EDİLMƏ QAYDALARINA 

Əlavə 1 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi və elmi tədqiqatların tipləri 

 

Sübutların 



etibarlılıq 

dərəcəsi 

Sübutların mənbələri  

(elmi tədqiqatların tipləri) 

Ia 

Sübutlar meta-analiz, sistematik icmal və ya randomizasiya 

olunmuş klinik tədqiqatlardan (RKT) alınmışdır 

Ib 

Sübutlar ən azı bir RKT-dən alınmışdır 



IIa 

Sübutlar  ən azı bir yaxşı planlaşdırılmış, nəzarət edilən

randomizasiya olunmamış tədqiqatdan alınmışdır 

IIb 

Sübutlar  ən azı bir yaxşı planlaşdırılmış kvazi-eksperimental 

tədqiqatdan alınmışdır 

III 

Sübutlar təsviri tədqiqatdan (məsələn, müqayisəli, korrelyasion 

tədqiqatlar, ayrı-ayrı halların öyrənilməsi) alınmışdır 

IV 

Sübutlar ekspertlərin rəyinə və ya klinik təcrübəyə əsaslanmışdır 

 

 

6



AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA  

KLİNİK PROTOKOLLARIN TƏRTİB EDİLMƏ QAYDALARINA 

Əlavə 2 

 

Tövsiyələrin etibarlılıq səviyyəsi şkalası 

 

Tövsiyənin 



etibarlılıq 

səviyyəsi 

Tövsiyənin əsaslandığı sübutların etibarlılıq dərəcəsi 

RKT-lərin yüksək keyfiyyətli meta-analizi, sistematik icmalı və ya 

nəticələri uyğun populyasiyaya şamil edilə bilən, sistematik səhv 

ehtimalı çox aşağı olan (++) irimiqyaslı RKT. 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi Ia. 

Kohort və ya klinik hal - nəzarət tipli tədqiqatların yüksək 

keyfiyyətli (++) sistematik icmalı, yaxud 

Sistematik səhv riski çox aşağı olan (++) yüksək keyfiyyətli kohort 

və ya klinik hal - nəzarət tipli tədqiqat, yaxud 

Nəticələri uyğun populyasiyaya şamil edilə bilən, sistematik səhv 

riski yüksək olmayan (+) RKT. 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi Ib və IIa. 



Nəticələri uyğun populyasiyaya şamil edilə bilən, sistematik səhv 

riski yüksək olmayan (+) kohort və ya klinik hal - nəzarət tipli və 

ya nəzarət edilən, randomizasiya olunmamış  tədqiqat, yaxud 

Nəticələri uyğun populyasiyaya bilavasitə  şamil edilə bilməyən, 

sistematik səhv riski çox aşağı olan və ya yüksək olmayan (++ və 

ya +) RKT. 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi IIb. 



Klinik hallar seriyasının təsviri, yaxud 

Nəzarət edilməyən tədqiqat, yaxud 

Ekspertlərin rəyi. 

Yüksək səviyyəli sübutların mövcud olmamasının göstəricisidir. 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi III və IV. 



 

 

7





Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə