Yard. Doç. Dr. Mehdi Genceli Marmara Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü



Yüklə 21.79 Kb.
PDF просмотр
tarix23.12.2016
ölçüsü21.79 Kb.

14

www.irs-az.com

alİmerdan Bey 

topÇuBaşov – 150



Yard. Doç. Dr. Mehdi Genceli

Marmara Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü

A

limerdan Bey Topçubaşov (Topçubaşı), 1863 

yılında çarlık rusya’sına bağlı Güney kafkasya 

vilâyetinin merkezi konumunda olan ve aynı 

zamanda kafkasya Türklerinin yoğun olarak yaşadığı Tiflis’te 

dünyaya gelir. Temel eğitimini Tiflis’te tamamladıktan son-

ra Petersburg Üniversitesi hukuk Fakültesi’ne başlar. 1888 

yılında bölümden iyi derece ile mezun olur. Üniversite yö-

netimi, bölümü birinci olarak bitiren Alimerdan Beyi akade-

mik kariyer yapmak üzere üniversitede tutmak ister. Fakat 

bu genç Müslüman hukukçunun önünde önemli bir engel 

bulunmaktadır. 1886’da kabul edilen bir yasayla hıristiyan 

olmayanların üniversitede akademik mevkilerde bulunma-

sı yasaklanmıştır. Alimerdan Bey’e dinini değiştirmesi öne-

rilir; fakat o bu teklifi kabul etmez ve Tiflis’e döner, çeşitli 

görevlerde bulunur, kısa sürede başarılı bir avukat olarak 

tanınır. Burada, ilk Azerbaycan gazetesi olan ekinci’nin sa-

hibi, önemli fikir adamı hasan Bey Zerdabi’nin büyük kızı 

Peri hanım’la 31 Aralık 1893’te evlenir. Topçubaşov, 1894’te 

ailesiyle birlikte, zamanla prestij kaybına uğrayan Tiflis’ten, 

petrol endüstrisi sayesinde yıldızı giderek parlayan diğer 

bir merkeze, Bakü’ye, taşınır. Bakü, Müslüman entelektüel-

lerin boy gösterdiği bir şehirdir artık. kader, ağlarını çoğu 

Petersburg’da tahsil almış bu vatanperver aydınlardan 

yana örer ve “bonkör” bir sermayedarı onların hizmetine 

âmâde kılar... Kafkasya Müslümanlarının intibahı için 



her türlü fedakârlığı göğüsleyen petrol zengini meş-

hur Hacı Zeynelâbidin Tağıyev, Bakü’de faaliyette olan 

Kaspi matbaasını ve aynı adla yayınlanan gazeteyi 

1898’de satın alır ve gazetenin yönetimini Toçubaşov 

ile Ahmed Bey Ağaoğlu’na devreder. Topçubaşov’un 

Petersburg’dan talebelik arkadaşı, daha sonra 

Türkçülük harekâtı ile İttihad ve Terakki’nin “kapak fotoğ-

rafı” olacak Ali Bey Hüseyinzade de Kaspi gazetesine da-



vet edilir. Azerbaycan’ın fikrî, siyasî ve sosyal hayatın-

da silinmez izler bırakacak bu “üç silahşör'ün gür seda-

sı, bilahare Kafkasya dağlarını aşıp Marmara sahiline 

ulaşacak, Karadeniz’in kalbine dokunup çırpınmasına 

sebep olacaktır. 

Topçubaşov, Bakü’de yoğun bir faaliyet içerisindedir. 

Maarifle ilgili her konuda Topçubaşov’un katkısını görmek 

mümkündür. İki gazete yayıncısıdır, gazetelerde belli ara-

lıklarla yazılar yazmaktadır, Bakü Şehir duma’sı üyesidir, 

hatta bir süre başkanıdır, 1901’de Tağıyev tarafından açılan 

Alimerdan Bey Topçubaşov

Tarihi Sahsiyetler



www.irs-az.com

15

kafkasya’daki yegâne Müslüman kız Mektebi’nin üç müte-

velli heyet üyesinden biridir, medreselerin modern eğitim 

kurumlarına dönüştürülme projesini hazırlayanlar arasın-

dadır, rusya Müslümanları ile kafkasya Müslümanları ara-

sında güvenilir bir köprüdür. Kazakistan gazetesinin sahibi, 

Topçubaşov’a mektup göndererek gazetenin neşre devam 

etmesi için Bakü’deki sermayedarlardan malî yardım iste-

mesi ricasında bulunur. İran hükûmeti, mahkemelerin re-

formu için Topçubaşov’u davet eder…

18 Şubat 1905’te çar II. nikolay, mutlak monarşiden 

vazgeçerek meşrutiyeti kabul etmek zorunda kalır. rusya 

Müslümanları açısından çok önemli bir olaydır bu. Artık 

rusya Müslümanlarının çarlıktan hak talep etme döne-

mi başlamıştır. Bu dönemde Müslüman aydınlara du-

yulan ihtiyaç, had safhadadır. Topçubaşov, artık rusya 

Müslümanlarının gür seslerinden biridir.

15 Ağustos 1905’te Nijni Novgorod kentinde 

Rusya Müslümanları Birinci Kongresi düzenlenir. 

Başkanlığını İsmail Bey Gaspıralı’nın yaptığı kongreye

Yusuf Akçura, Alimerdan Bey Topçubaşov, Ahmed Bey 

Ağaoğlu, Ali Bey Hüseyinzade, Abdürreşid İbrahim 

gibi isimler katılır. Rusya Müslümanlarının hak talep 

etme mücadelesinde bu ilk buluşmanın müstesna bir 

önemi vardır. Resmî makamların çıkardığı engeller 

yüzünden kongre, önceden belirlenen otelde değil, 

Volga Nehri üzerinde sağa sola yalpalayan bir eğlen-

ce gemisinde gerçekleştirilir. Yüzden fazla Müslüman 

üyenin katıldığı kongrede oturum başkanlığını Yusuf 

Akçura ile A.Topçubaşov üstlenir. 

Topçubaşov, artık rusya duma’sına seçilen ilk Müslüman 

vekiller arasındadır… rusya devlet duma’sına toplam 36 

Müslüman vekil seçilir. Bunlardan yalnız 22’si Petersburg’a 

gelebilir. Bu 22 vekil, 21 haziran 1906’da bir araya gelerek 

Müslüman Fraksiyonu’nu kurar. Toplantıda, Topçubaşov 

başkan olur. Fraksiyon sadece 19 gün ayakta kalır; çünkü 

9 Temmuz’da duma kapatılır. Seçilen 36 milletvekilinden 

Petersburg’u göremeyenler dahi vardır. Birinci duma’nın 

kapatılmasından sonra vergi ödememeyi ve çocukları as-

kere göndermemeyi telkin eden Viborg Beyannamesi’ni 

imzalamasından dolayı Topçubaşov, siyasî haklardan mah-

rum edilir. 1907’nin sonunda üç ay hapis cezası alır. Böylece 

daha sonra açılacak II. ve III. devlet duma’larına seçilemez.

Şubat 1917 devrimi yeni dönemin habercisidir. 28 

Mayıs 1918’de bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan 

Cumhuriyeti, Topçubaşov gibi tecrübeli bir diplomatın 

himmetlerine muhtaçtır… Ağustos 1918’de tam yetkili 

elçi sıfatıyla İstanbul’a gönderilir. Yedi ay İstanbul’da kalan 

Topçubaşov, dış ülke temsilciliklerine verilmek üzere bir 

memorandum hazırlar ve bunu Azerbaycan’ın Teşekkülü 

adıyla kitapçık şeklinde yayınlatır. Aralık 1918’de gıyaben 

Azerbaycan Parlamento Başkanı seçilir ve ardından Paris 

Barış konferansı’na gönderilecek delegasyona başkan olur. 

delegasyonun diğer üyeleriyle beraber nisan 1919’a kadar 

İstanbul’da kalır ve Paris’e gitmek üzere İtilaf devletleri’nden 

vize almayı bekler. 

Azerbaycan Barış delegasyonu, 22 nisan 1919’da Paris’e 

gitmek üzere İstanbul’dan ayırılır. Ağaoğlu ve hüseyinzade 

gibi isimlere izin çıkmadığı için onlar İstanbul’da ka-

lırlar.  Topçubaşov ve beraberindeki heyet, Kuzey 

Kafkasya’dan gelen delegelerle beraber 28 Mayıs 

1919’da ABD başkanı W. Wilson’la görüşür. Görüşme 

sırasında Topçubaşov, milletlere kendi kaderlerini ta-

yin etme hakkını tanıyan “Wilson Prensipleri”ne dik-

kat çekerek Azerbaycan istiklalinin tanınmasını ister. 

Paris’te geçen yoğun görüşmeler sonucu 10 Ocak 1920’de 

Barış konferansı Yüksek konseyi, Azerbaycan ve Gürcistan 

Cumhuriyetlerini fiilî (de facto) olarak tanımaya karar ve-

rir. ABd hâriç İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya gibi büyük 

devletler, tanımayı onaylar. 14 Ocak 1919’da Azerbaycan 

Parlamentosu, tanınma münasebetiyle toplanır ve o gün 

tatil ilan edilir. İstiklalin tanınması İstanbul’da da sevinçle 

karşılanır. 

28 nisan 1920’de Azerbaycan Bolşevikler tarafından iş-

gal edilir. Topçubaşov ve beraberindeki heyet Paris’te kalır 

ve Azerbaycan Cumhuriyeti’nin yurtdışındaki meşru tem-

silcisi olarak faaliyetini devam ettirir. Ulvi ve şerefli bir yolu 

yıllarca takip eden bu münevver sima, 5 kasım 1934 yılında 



Paris’te hayata veda eder. 

Alimerdan Bey Topçubaşov 2. Rusya Müslümanları Kurultayı’nda 

milletvekilleri arasında. Saint-Petersburg. 1906.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə