QƏRİb məMMƏdov mahmud xəLİlov



Yüklə 3.76 Mb.
PDF просмотр
səhifə21/57
tarix25.12.2016
ölçüsü3.76 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   57

FOTOBİOLOGİYA (yun. phos - işıq) – biologiyanın bir bölməsi

görünən ultrabənövşəyi və yaxın infraqırmızı  şüaların təsiri ilə 

orqanizmdə gedən prosesləri öyrənir. F. bitki və heyvanların həyat 

fəaliyyəti ilə sıxı əlaqədardır. F. kənd təsərrüfatı bitkilərində fotosintezin 

məhsuldarlığının artırılmasında, kənd təsərrüfatı heyvanlarının 

inkişafının intensivləşdirilməsində, tibb təcrübəsində  və  ətraf mühitin 

çirklənməsinə qarşı mübarizədə  şüalardan istifadə olunmasında nəzəri 

əsasdır. 



FOTOBİOSFER  – biosferin (qurunun səthi və hidrosferin üst 

qatları) günəş şüaları ilə işıqlandırılan qatı. 



FOTODİNAMİKA  – canlı orqanizmdə  işığın fizioloji proseslərə 

stimullaşdırıcı təsiri. 



FOTOFİLLƏR  – yaxşı  işıqlı yerlərdə yaşayan işıqsevər 

orqanizmlər. 



FOTOFOBLAR  – güclü işıqlanmadan çəkinən kölgəsevər 

orqanizmlər, məs., bütün yeraltda yaşayan heyvanlar, həmçinin Dünya 

okeanının dərinsu zonasında məskən salan orqanizmlər. Fotofobların 


 

178 


 

bədənlərində piqmentləşmə yoxdur, görmə üzvləri ixtisara düşmüş, 

iybilmə və və hissetmə qabiliyyəti çox inkişaf etmişdir. 

FOTOGEN ORQANİZM – işıq şüası verən orqanizm (məs., foto-

bakteriyalar). 



FOTOKİMYƏVİ SMOQ – günəş  şüasının təsirindən atmosferdə 

yayılmış maddələrdən yeni maddələrin əmələ gəlməsi. 



FOTOKSEN ORQANİZMLƏR  – işıqlanma intensivliyinə  fərqsiz 

orqanizmlər. 



FOTOMİNERALLAŞMA – işığın təsiri ilə minerallaşma. 

FOTOOKSİDANTLAR – atmosferdə  işığın təsirilə azot 

oksidlərindən və karbohidrogenlərdən yaranan kimyəvi birləşmələrin 

ümumi adı. Əsas F. – ozon və azot turşusudur. F. insanın sağlamlığına 

zərər yetirir və meşələrin vəziyyətinə mənfi təsir göstərir.  



FOTOPERİODİZM – canlı orqanizmlərin günün uzunluğuna qarşı 

reaksiyası. 



FOTOPLAN – Yer səthinin kartoqrafik məqsədlər üçün hazırlanmış 

dəqiq fotoqrafik planı. Xüsusi cihazlarda üfiqi vəziyyətə və eyni miqya-

sa gətirilmiş fotoşəkilləri deformasiya olunmayan lövhə üzərinə 

yapışdırdıqda alınır. 



FOTOSFER  – ulduz (o cümlədən günəş) atmosferinin ən dərin və 

sıx təbəqəsi; Günəşin F.-nin qalınlığı 500 km-ə yaxın, temperaturu 

4500-6000

°C olub olduqca güclü işıq verir. F. Yer səthində gedən təbii 

proseslər üçün əsas enerji mənbəyidir. 

FOTOSİNTEZ Bitkilərin, yaşıl yosunların, bakteriyaların və foto-

sintez edən mikroorqanizmlərin vasitəsilə günəşin  şüa enerjisinin üzvi 

maddələrinin kimyəvi enerjisinə çevrilməsi. Bakteriyaların fotosintezi 

bakterioxlorofillər, yosunlar və ali bitkilərinki isə xlorofillərin iştirakı 

ilə gedir. F. sərbəst enerjinin artması ilə gedən və bilavasitə Yer kürəsi 

orqanizmlərini kimyəvi enerji ilə təmin edən vahid bioloji prosesdir. F. 

nəticəsində Yer kürəsində hər il 100 mlrd. ton üzvi maddə əmələ gəlir, 

200 mlrd. ton CO

2

  mənimsənilir və 145 mlrd. tona qədər sərbəst O



2

 

ayrılır. F. prosesində karbon qazı ancaq üzvi maddələrin tərkibinə daxil 



olduqdan sonra reduksiyaya uğrayır. 

FOTOSİNTEZEDƏN ORQANİZMLƏR  – sadə qeyri üzvi 

birləşmələrdən işıq enerjisinin hesabına mürəkkəb üzvi birləşmələr ya-

radan orqanizmlər F.o.-ə yaşıl bitkilər, yosunlar və  bəzi bakteriyalar 

daxildir. 



FOTOSİNTETİK AKTİV RADİASİYA (FAR) – fotosintez üçün 

bitkilərin istifadə edə bildiyi günəş enerjisinin bir hissəsi. Günəş 

şüalarının cəminin 50%-ə qədərini təşkil edir. 


 

179 


 

FOTOTAKSİS  – ibtidai orqanizmlərin işığa doğru (müsbət F.) və 

əksinə (mənfi F.) hərəkəti. 



FOTOTROPİZM  – bitki orqanlarının hərəkət istiqamətinə  işığın 

təsiri. 


FÖVQƏLADƏ EKOLOJİ  VƏZİYYƏT  – insanların həyatı  və 

sağlamlığının, habelə  ətraf təbii mühitin qorunması  məqsədilə  zəruri 

təcili tədbirlərin həyata keçirilməsini tələb edən ekoloji təhlükəli 

vəziyyət. 



FREATİK SULAR  (yun. phrear - quyu)  – Yerin aşağı (dərin) 

qatlarındakı çatları  və kapilyarları dolduran yeraltı sular. Orada xırda 

onurğasızların spesifik faunası yaşayır. 

FREATOBİOLOGİYA  – limnologiyanın bölməsi; freatik sularda 

həyatın ekoloji aspektlərini öyrənir. Termini K.Motain (1962) irəli 

sürmüşdür. 

FREATOBİONT – freatik suların məskunları. 

FREATOFİTLƏR (yun. phrear - quyu) – Qrunt sularının hesabına 

yaşayan bitkilər; dərin kök sisteminə (3-15 m) malik olurlar. Qara sak-

saul, dəvətikanı, kəvər F.-ə aiddir. 

FREONLAR – soyuducular – flüorlu doymuş karbohidrogenlərdir. 

Tərkibində xlor və bəzən də brom olur. Ən geniş yayılanları diflüordix-

lormetan CF

2

 Cl



2

, flüortrixlormetan CF Cl

3

  və diflüorxlormetan CHF



2

 

Cl. Alışmayan, partlayıcı, rəngsiz, iysiz qaz və mayelərdir. Suda pis, 



üzvi həlledicilərdə yaxşı  həll olur, turşu və oksidləşdiricilərə qarşı 

davamlıdır. F. –dan sənayenin bir çox sahələrində istifadə olunur. Soyu-

ducularda, kondisionerlərdə, lakların, rəng-boyaların, müxtəlif 

insektisidlərin və s. aerozol qablamalarında məhz F.-dan istifadə edilir. 

F. yuyucu olduqlarından kosmetikada, ərzaq məhsuları, dərman 

maddələri,boya və alovsöndürən qarışıqların hazırlanmasında istifadə 

edilir. F. az zəhərli maddələrdir, inert (təsirsiz) birləşmələrə aid 

olduğuna görə flora-fauna üçün zərərsiz sayılır və insan orqanizminə 

ziyan gətirmir. Lakin xarici mühitin yer səthinə yaxın sahəsində  kənar 

təsirlərə qarşı davamlı  və uzunömürlü olduqları üçün gec-tez hava 

cərəyanı ilə atmosferdə toplanır. Beləliklə, yer səthində bir çox təsirlərə 

məruz qalan xlor-flor üzvi birləşmələr atmosferin ozonla zəngin qatında 

ultrabənövşəyi  şüalara qarşı tab gətirməyərək asanlıqla parçalanır. 

Stratosferdə  sərbəstləşən bir xlor molekulu on min ozon molekulunu 

tam məhv edir. Başqa maddələrə nisbətən F. ozonu 450-600 dəfə çox 

dağıdır. 

Beynəlxalq cəmiyətlərin razılaşdırılmış gücü ilə 1990-cı illərdən so-

nra F.-ın istehsalı 2 dəfədən çox azalmışdır. Soyuducu texnika 

istehsalçıları freonların ozon üçün zərərsiz maddələrlə əvəz olunmasına 

başlamışlar. 

1996-cı ildən etibarən Rusiyanın «Biryusa» soyuducuları ozon qatına 

dağıdıcı  təsir göstərməyən yeni soyuducu agentlərdən istifadə edilərək 



 

180 


 

buraxılır. 



FRİQANA  (yun. phryqanon - çırpı)  –  Əsasən Aralıq dənizi 

ölkələrində yayılmış efemerlər olan kserofit tikanlı kol və 

yarımkollardan ibarət  şiblək qrupu. Azərbaycan Respublikası üçün F. 

xarakterik deyil. Lakin dağətəyi zonada bitki örtüyünün məhv edilməsi, 

yamaclarda hədsiz mal-qara otarılması ilə  əlaqədar torpağın güclü 

yuyulması  nəticəsində F. tipli şibləklər yaranır. Belə bitki qruplaşması 

əsasən arid meşələrin antropogen deqradasiyasının son mərhələsi sayılır. 

O, seyrək bozqır və yarımsəhra ot bitkisi fonunda tək-tək və qrup 

halında acılıq, gəvən, Pallas murdarçasından ibarət olur, bəzən orda-

burda ardıc, dağdağan, iydəyarpaq armud və saqqız ağacına da təsadüf 

edilir. 

FRUKTOZA  – meyvə   şəkəri, hektozlar qrupundan olan sadə kar-

bohidratlar. Bitkinin yaşıl hissələrində, meyvələrdə, çiçək nektarında 

rast gəlinir. 

FTOR –təbiətdə təmiz halda rast gəlinməyən kimyəvi aktiv element. 

F.-un birləşmələri sənayedə (alüminium, sement) geniş istifadə olunur 

və havanı çirkləndirir. Ftorlu-hidrogen turşularının (ftoridlər) duzlarının 

yüksək konsentrasiyası olduqca toksikdir və orqanizmin fermentlərinin 

təsirini zəiflədir. Xroniki ftorid zəhərlənməsi insan skeletinin 

dəyişməsinə  səbəb olur. Sitomotologiyada ftoridlərdən diş kariyesinin 

profilaktikası vasitəsi kimi və az miqdarda diş pastalarına qatılır.  

FULVOTURŞULAR – humusun tərkibinə daxil olan maddələr. 

Durulaşdırılmış  qələvilərdə  həll olur, oksidləşdikdən  sonra məhlulda 

qalır. 

FUMİQANTLAR – zərərvericiləri və bitki xəstəliklərinin 

törədicilərini məhv etmək üçün istifadə olunan kimyəvi maddələr; nəfəs 

orqanlarına qaz və ya buxar şəklində daxil olaraq təsir göstərir. 

FUMİQASİYA  (lat. fumiqo – tüstü verirəm)  – Bitki xəstəlikləri 

törədicilərinə və zərərvericilərinə qarşı zəhərli buxar və qazlarla aparılan 

mübarizə  tədbiri. Anbar, istixana, parnik, kənd təsərrüfatı  məhsulları 

(taxıl, meyvə, tərəvəz və s.), bitkilər (üzüm, çay, sitrus bitkiləri), torpaq 

və s. F. edilir. F.-nın vaxtı, üsulu və effekti fumiqantlardan, F. 

obyektindən, həmçinin zərərverici və  xəstəliklərlə yoluxma 

dərəcəsindən asılıdır. 

FUNGİSİDLƏR  (lat. fungus - göbələk)  – Pestisidlər qrupundan 

olub fitopatogen göbələklərin törətdiyi xəstəliklərdən bitkiləri qorumaq 

üçün preparatlar. Öz kimyəvi təbiətinə görə F. qeyri-üzvi və üzvi 

birləşmələrə, həmçinin antibiotiklərə aid edilir. 200-ə  qədər F. 

məlumdur, onlardan 1500-dən çox preparat formaları  və 

kombinasiyaları buraxılır: isladıcı tozlar, emulsiya konsentratları, dus-

tlar, tozlar, qarışıq suspenziyalar, pastalar və s. Təsirinə görə F. qoruyu-

cu, müalicə edici olur. Ətraf mühitə mənfi təsirindən çəkinmək üçün F.-

dən istifadə olunma qaydalarına, xüsusən doza və vaxtına ciddi riayət 

edilməlidir. Bir çox ölkələrdə, o cümlədən respublikamızda F.-dan 

istifadə olunması qanunla nizama salınır. 


 

181 


 

FUTUROLOGİYA (lat. futurum - gələcək) – geniş mənada – Yerin 

və bəşəriyyətin gələcəyi haqqında təsəvvürlərin məcmusu, dar mənada –

sosial proseslərin perspektivini əhatə edən elmi biliklər sahəsi, 

proqnozlaşdırma və proqnostikanın sinonimi. 



FÖN – dağlıq ölkələrdə, temperaturu xeyli yüksək və nisbi rütubəti 

alçaq, güclü və  bəzən  şiddətlənən küləklər. F. dağ silsiləsinin bir 

tərəfində hava təzyiqi yüksək, o biri tərəfində isə alçaq olanda baş verir. 

Hava yüksək təzyiq olan tərəfdən alçaq təzyiq olan tərəfə hərəkət edərək 

dağ silsiləsini aşır. Rütubətli hava yamac üzrə qalxdıqca onun tempera-

turu orta hesabla hər 100 m-də 0,5

° düşür. Azərbaycanda kermiç, qara 

yel, ağ yel adlanan külək F. tipli küləkdir. 

 


 

182 


 

 

GEN  (yun. genos - cins)  – nəyinsə  mənşəyinə, yaranmasına aidlik 

bildirən mürəkkəb sözlərin tərkib hissəsi (məs. hidrogen). 

GENEFOND  – Genlərin, populyasiya və ya növlərin tərkibi. G.-a 

əsasən növlər xüsusi qiymətli əlamətlərinə görə (forma, növmüxtəlifliyi 

və faydalı keyfiyyətləri) müəyyənləşdirilir. 

GENEKOLOGİYA, BİOSİSTEMATİKA  – heyvan və bitki 

sistematikasının bölməsi olub taksonları, xüsusilə ekotip və 

populyasiyaları, onların mənşəyini və genefondunu öyrənir. Öyrənilən 

heyvan və bitkinin məhz hansı valideyindən və daha uzaq əcdaddan 

əmələ gəlməsini sübut edən məlumat genetika və seleksiya işində böyük 

əhəmiyyətə malikdir. 



GENERATİV ORQAN – çoxalma vəzifəsini aparan orqan. 

GENETİK HOMEOSTAZ – populyasiyanın gen tərkibini daim 

saxlamaq qabiliyyəti və genofondun kəskin tərəddüdünə müqavimət 

göstərmək. 

GENETİKA  – orqanizmlərin irsiyyət və  dəyişkənliklərini öyrənən 

elm. G.-nın əsas vəzifəsi orqanizmin fərdi inkişafını öyrənməklə və in-

sana lazım olan yeni orqanizm formaları yaratmaq məqsədi ilə onların 

irsiyyət və  dəyişkənliyini idarə etmək üsullarını  işləyib hazırlamaqdan 

ibarətdir. 

GENEZİS (yun. genesis) – mənşə, əmələgəlmə: daha geniş mənada 

törəməni və inkişafı müəyyən vəziyyətə, hala, formaya salan ardıcıl 

proseslər. 

GENOTİP  – orqanizmin bütün genlərinin məcmusu. Termini 

V.Yoqansen (1909) irəli sürmüşdür. 



GENOSİD  (yun. genos – nəsil və sid) – soyqırımı, növün, sortun, 

cinsin, irqin, millətin nəslini kəsmək cəhdləri. 



GEOANTİKLİNAL  Yer qabığının qalxması. Geosinklinal sistem 

daxilində uzun müddət mütləq və nisbi qalxan sahə. G.-ın uzunluğu yüz 

km-lə, eni on km-lərlə olur. Geosinklinalın tamamlanma mərhələsində 

G. qırışıq dağ qurğularının nüvəsini təşkil edir. Müasir G.-a Kuril 

adaları qövsünü, qədim G.-a isə Ural dağlarının ox hissəsindəki Uraltau 

silsiləsini misal göstərmək olar.  



GEOBİONT, EDAFOBİONT  demək olar ki, bütün ömrü boyu 

torpaqda yaşayan heyvanlar (soxulcanlar, köstəbəklər). G.-torpaq biose-

nozunun bir hissəsidir. 

GEOBİOSFER – quru daxilində olan biosfer qatı. 


 

178 


 

GEOBOTANİKA  (yun. ge - yer)  –  fitosenologiya – bitki 

qruplaşmaları  və ya fitosenozları, onların tərkibi, quruluşu, biosenoloji 

mühitinin xüsusiyyətləri, məhsuldarlığı, istifadəsi və  dəyişdirilməsini 

öyrənən elm. Geobotanikanın obyekti fitosenozlar, onların yaratdığı 

bitki örtüyü sayılır. G. Fitosenozların morfologiyasını, onların biotik 

əlaqələrini, xüsusilə fitosenozların daxili mühitini (sinekologiya), tarixi 

inkişafını (senogeniya) və təsnifatını tədqiq edir. 

GEOBOTANİKİ  XƏRİTƏLƏŞDİRMƏ  – müxtəlif miqyaslı geo-

botaniki bitki örtüyünün xəritələrinin tərtibi. 1:5000-1:100 000 miqyaslı 

geobotaniki xəritələşdirmə üçün çöl tədqiqatları (rekoqnossirovka, xətti 

taksasiya, geobotaniki profilləmə, geobotaniki çəkmə, «açar»” (test) 

metodundan istifadə edilir. Kiçik miqyaslı (1:5000000-1:4000000) 

xəritələr  ədəbiyyat materiallarının köməyi ilə  tərtib olunur. G.x.-in ən 

məsuliyyətli və mürəkkəb hissəsi geobotanika xəritələrinin legendasını 

tərtib etmək, yəni xəritəyə daxil olan ərazilərdəki bitki örtüyünün qısa 

təsvirini verməkdir. Geobotaniki xəritələr dəqiq iri miqyaslı – 1:5000-

1:25 000, ümumiləşdirilmiş iri miqyaslı – 1:50000-1-200 000, orta 

miqyaslı – 1:300 000 - 1:1000000, xülasəli miqyaslı – 1:500 000-1:400 

000, kiçik miqyaslı xülasəli – 1:5000000 və daha kiçik olur. Geobotani-

ki xəritələr məqsədinə, tərtibinin prinsipinə görə universal, xüsusi aktual 

(müasir) bitki örtüyü, ilkin bitki örtüyü, indiqasiya, proqnoz, botaniki-

təsərrüfat xəritələrinə bölünür. 

GEOBOTANİKİ 

ƏYALƏT 

– zonanın (yarımzonanın) 

tabeçiliyində olan geobotaniki rayonlaşdırma vahidi. 

GEODEZİYA – Yerin ölçülərini, formasını, qravitasiya sahəsini və 

səthindəki ölçmələri öyrənən elm. G.-nın materialları geobotanika və 

biosenologiyada geniş tətbiq olunur. 

GEOEKVİVALENT –təbii landşaftın yerində yaradılan antropogen 

lanşaftla mütənasibliyi, uyğun olması. (tərkibi, kütləsi, maddələr 

mübadiləsinin intensivliyi və enerji göstəricilərinə görə). 

GEOEKOLOGİYA  – ekologiyanın bir sahəsi; biosfer də daxil ol-

maqla ekosistemləri (geosistemləri) yüksək səviyyədə  tədqiq edir. 

Sinonimləri: landşaft ekologiyası, biogeosenologiya. 

GEOFİLLƏR – torpaqda, lildə. bəzən bəzi süxurlarda yaşayan hey-

vanlar (məs. soxulcan, lildə yaşayan dəniz molyuskası və s.). 



GEOFİTLƏR  (geo ... və yun. phyton – bitki) – qışlamanı, yaxud 

uzunmüddətli quraqlığa davamlığı  təmin edən orqanları  və  bərpa 

tumurcuqları  həyat formalarından biridir. Əlverişsiz  şəraitdə dözə 

biləcək G. torpaqla, soyuq qışda isə  məhv olmuş yerüstü orqanlar və 

qarla mühafizə olunur. G.-ə bir çox soğanaqlı (zanbaqkimilər), 


 

179 


 

kökümsovlu (bir çox taxıllar, cil) və köküyumrulu bitkilər (kartof, batat) 

aiddir. 

GEOFİZİKA  – Yerin fiziki xassələrini və onun qabığında gedən 

prosesləri öyrənən kompleks elm. 



GEOFİZİKİ AMİL  – Müəyyən sahənin səthinin və ya Yerin 

dərinliyinin fiziki xüsusiyyətləri ilə bağlı amil (məs. maqnit sahəsi). 



GEOFİZİKİ XİDMƏT – təbii mühit elementlərinin (iqlim, hidros-

fer, ionosfer, günəş  şüalanması, yer qabığının dinamikası  və s.) 

vəziyyətinin dəyişməsinə müşahidə və nəzarət sistemi. 

GEOFİZİKİ MÜHARİBƏ – bax meteoroloji müharibə. 

GEOFİZİKİ MÜHİT – bu və ya digər orqanizmlərin yer sahəsinin 

fiziki prosesləri və xassələrinin məcmusu. 



GEOGİGİYENA – insanın daim sağlamlığı üçün biosferin gigiyena 

xarakteristikasını nizamlamağa yönəldilən tədbirlərin  əsasını  işləyib 

hazırlayan elm sahəsi. Bəzən (dar çərçivədə) G. təbiətin, (ətraf mühitin) 

mühafizəsi sinonimi kimi başa düşülür. 



GEOKİMYA  – Yer kürəsinin kimyəvi tərkibi, orada elementlərin 

yayılması və miqrasiya prosesləri haqqında elm. G.-nın bir çox bölməsi 

var: ümumi G., izotoplar G-sı, hidrogeokimya, landşaft G-sı, biogeo-

kimya, geokimyəvi axtarış metodları və s. 



GEOKİMYƏVİ AMİLLƏR – torpaq, qrunt, torpaq məhlulu və su 

hövzələrindəki suyun mineral tərkibinin xüsusiyyətinin orqanizm və 

biosenozlara təsir göstərən amillər. Bir çox kimyəvi elementlər növlərin 

yaşaması üçün mühüm şərait hesab olunur. 



GEOKİMYƏVİ ASSOSİASİYA – Ayrı-ayrı təbii vilayətlərdə Yer 

qabığının üst qatında yerləşən kimyəvi elementlər qrupu. Birinci G.a. 

hidrogen, karbon, azot və oksigendən  əmələ  gəlib canlı maddələrə 

uyğun gəlir. O, səthi geokimyəvi proseslər gedən Yer qabığı zonasında 

cəmləşmişdir. 

GEOKİMYƏVİ LANDŞAFT  – termin B.B.Polınov (1956) 

tərəfindən irəli sürülmüşdər. G.l. kimyəvi elementlərin və birləşmələrin 

eyni tərkib və miqdara malik olan Yer sahəsidir. Hər G.l.-a müəyyən tip 

elementlərin və birləşmələrin miqrasiyası məxsusdur. 



GEOKİMYƏVİ  MİQRASİYA  – təbiətdə canlı orqanizmlərin fəal 

iştirakı ilə kimyəvi elementlərin dövranı. 



GEOKİMYƏVİ MÜHİT – Yerin strukturundan asılı olan yerin fi-

ziki gücünün məcmusu: qravitasiya və maqnit qütbləri, hava kütləsinin 

vaxtı və s. Termini Ş.F.Xilmi (1966) təklif emişdir. 

GEOLİBİONTLAR  – ana süxurda (torpağın altındakı  təbəqədə) 

yaşayan orqanizmlər (adətən mikroblar). 



 

180 


 

GEOLOGİYA  – Yer qabığı  və onun daha dərin sferaları haqqında 

elmlər kompleksi: sözün əsl mənasında Yer qabığının tərkibi, quruluşu, 

hərəkətləri, onun inkişaf tarixi və faydalı qazıntılarının yerləşməsi 

qanunauyğunluqları haqqında elm. G-nın  əsas  əməli vəzifəsi faydalı 

qazıntı ehtiyatlarını aşkar etmək və mineral xammal bazası yaratmaqdır. 

GEOLOJİ EROZİYA – insanın dağıdıcı fəaliyyəti olmayan ərazidə 

təbii amillərin təsiri nəticəsində baş verən torpaq eroziyası. Bax: qədim 

eroziya 

GEOMERİDA (geo və .. yun. meros - hissə) – Yerdə yaşayan bütün 

canlıların məcmusu. Bəzən biosfer sinonimi kimi də istifadə olunur. 

Termin V.N. Beklemişev (1928) tərəfindən təklif edilmişdir. 

GEOMORFOLOJİ VAHİDLƏR  – landşaftın tərkib elementləri-

geosistemlər (dağlar, dərələr, vulkanın krateri, buzlağın relyef formaları 

və s.). 

GEOMORFOLOGİYA – Yer səthinin relyefi haqqında elm. Quru-

nun, okean və dəniz dibinin relyefini, xarici görünüşünü, mənşəyini (ge-

nezisini), yaşını, inkişaf tarixini və müasir dinamikasını öyrənir. 

Azərbaycan MEA akad. Həsən  Əliyev adına coğrafiya  İnstitutunda G. 

şöbəsi var. 

GEOSFERLƏR  (geo... və.. yun. spharia - kürə)  – yer 

maddələrindən  əmələ  gəlmiş konsentrik qatlar. G.-ə atmosfer, biosfer, 

hidrosfer, litosfer və ya Yer qabığı, mantiya və Yerin nüvəsi daxildir. 

GEOSİNKLİNAL – Yer qabığının dərin çökəkliyi. 

GEOSİSTEM  – coğrafi landşaftın geomorfoloji, iqlim və hidroloji 

elementlərini, həmçinin ekosistemi Yer səthinin müəyyən bir sahəsində 

birləşdirən fundamental struktur vahidi. Termini V.B.Soçava (1963) 

təklif etmişdir. 



GEOTERMAL SULAR – Yerin dərinliklərindən səthə çıxan sular. 

Yüksək temperatura və özünəməxsus kimyəvi tərkibə malikdir. 

Binaların, örtülü şitilliklərin (oranjeriya) qızdırılmasında istifadə olunur. 

Yüksək minerallığı olan G.s.-dan marikultur (dəniz orqanizmlərinin süni 

yetişdirilməsi) kimi də istifadə etmək olar. 

GEOTOPOLOGİYA – geosistemlər haqqında elmin bölməsi. Ter-

mini V.B.Soçava (1963) irəli sürmüşdür. 



GƏDİK – iki dağ zirvəsi və ya yüksəklik arasında alçaq sahə, çətin 

keçilən dağ cığırları. G. qış aylarında boran və çovğunda keçilməz olur. 

G. aşınma, tektonika və buzlaqların qarşılıqlı təsirindən yaranır. 

GƏMİRİCİLƏR (Rodeentia) – məməlilər sinfinin ən çox növü olan 

dəstəsi. Bütün məməlilərin üçdə birindən çoxunu əhatə edir. G-in 2 

minə yaxın, Azərbaycanda 31 növü var. Ən çox növü olan 

siçanabənzərlərdir. G. tez çoxalan heyvanlardır: kənd təsərrüfatına və 

meşə  təsərrüfatına zərər verir. G. insan və ev heyvanları arasında 


 

181 


 

təhlükəli xəstəliklər də yayır (taun, ensefalit və s.). Bəzi qiymətli 

xəzdərili heyvanlar da (məs., çay qunduzu, bataqlıq qunduzu və s.) 

G.dəndir. 



GƏNƏLƏR  (Acarina) – hörümçəkkimilər sinfindən xırda 

buğumayaqlı heyvanlar. Dünyada 15 mindən çox, o cümlədən 

Azərbaycanda isə 800-dən artıq növü məlumdur. G. dünyanın hər 

yerində yayılmışdır. Əsasən quruda, bir qismi dəniz və çaylarda yaşayır. 

Yırtıcı G. torpaqda, bitkilərin üzərində, heyvan yuvalarında, parazit G. 

isə heyvan və insan bədənində, heyvanların qulaq və burnunda parazitlik 

edir. Ensefalit, hemorragik isitmə və s. transmissiv xəstəliklərin törədi-

cisidir. Virusları, bakteriyaları, spiroxetləri və s. yayır. Bəzi G. xeyirli-

dir; torpağın münbitliyini artırır, bitki zərərvericilərini məhv edir. 

1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   57


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə