Лцтдцкштвцт ишкшвшк. Ибдпцтшт шйдшь жцкфшеш игкфтэт рцдц фде зфдущдше вбмкът- вцт ьцылгтдфжьфыэтф жцкфше нфкфеьэжвэк



Yüklə 73.15 Kb.
Pdf просмотр
tarix07.01.2017
ölçüsü73.15 Kb.

ÁÀÊÛ ÓÍÈÂÅÐÑÈÒÅÒÈÍÈÍ ÕßÁßÐËßÐÈ 

¹3              Ùóìàíèòàð åëìëÿð ñåðèéàñû           2005 

 

 

 

 

ÃÀÔÃÀÇ ÕÀËÃËÀÐÛÍÛÍ ÀÍÒÐÎÏÎËÎÝÈÉÀÑÛ ÙÀÃÃÛÍÄÀ 

 

Ê.Ù.ÌßÌÌßÄΠ

 

Йфкфифх  тцштлш  Йфайфяэт,  удцсц  вц  вътнфтэт  цт  йцвшь  штыфт  ьцы-



лцтдцкштвцт ишкшвшк. Ибдпцтшт шйдшь жцкфшеш игкфтэт рцдц фде зфдущдше вбмкът-

вцт ьцылгтдфжьфыэтф жцкфше нфкфеьэжвэк. Дфлшт еццыыыъа лш, Фяэч фвфьэтэт 

фде юцтцыш шыешытф щдгтьфйдф игкфвфт щкеф мц ъые зфдущдшец фшв штыфт йфдэйдфкэ 

ефзэдьфьэжвэк. Qafqazdan Homo sapiensц aid ilk штыaт qalэqlarэ Qobustan-

daт aжkar edilmiжdir. «Firuz» dъжцrgцsindцn 11 adamэn dцfn olunduхu da-

yaz юuxurdan tapэlan sъmъklцr юox pis saxlanmэжdэr. Tapэlmэж kцllцlцrdцn 

7-si kiжi, 3-ъ qadэn, 1-i isц uжaq kцllцsidir. Иu kцllцlцrdцn yalnэz ikisi бlюъl-

mц ъюът yararlэ olmuжвгк. Жцrti olaraq №3 adlanan 1-ci kцllц бz quruluжu-

na gбrц dolixokrandэr. №5 adэ ilц tanэnan 2-ci kцllц qutusu isц birincidцn 

qismцn fцrqlidir. Tapэntэnэn ilk tцdqiqatюэsэ R.Qasэmova Qafqazdan orta 

daж  dбvrъnц aid иaжйa insan qalэqlarэ  фжkфr edilmцdiyindцn Qobustan ta-

pэntэlarэтэ yalnэz Mazandaran mцdцniyyцtinц aid edilцn Xotu maхarasэn-

dan tфpэlmэж qadэn kцllц qutusu ilц mъqayisц уеьшж мц рцк шлш kцllцnin doli-

xokran olduхunu bildirmiжdir (9,158). Qobustan vц Xotu kцllцlцrinin 

tцdqiqi, habelц mъqayisцsi orta daж dбvrъndц hцm Жimali, hцm dц Cцnubi 

Azцrbaycan цhalisinin dolixokran olduхunu sбylцmцyц imkan verir. 

Qafqazэn yeni daж dбvrъ (neolit) цhalisinin fiziki quruluжu Qobustan-

dakэ «Kцnizц» maхarasэndan, indiki Ermцnistan цrazisindцn vц Gъrcъstan-

dan tapэlan 4 kцllц qutularэnэn tцdqiqi  цыфыэтвф  mъцyyцnlцжdirilmiжdшк.Bu 

kцllцlцrdцn 3-ъ dolixkran, Шmeretiyanэn (Qцrbi Gъrcъstan) daхцtцyi hissц-

sindцn tapэlan kцllц isц ьуящлуафдвэк.  

Qafqazэn mis – daж (eneolit) dбvrъ цhalisinin morfoloji quruluжuтгт 

mъцyyцnlцжdirilьцыштвц  Kъltцpц (Azцrbaycan  Куызгидшлфыэ), Samtavro 

(штвшлш  Gъrcъstan  Куызгидшлфыэ),  Жenqavit vц Cararat (штвшлш Ermцnistan 

Куызгидшлфыэ),  Юimkцnd (штвшлш Daхэstan  Куызгидшлфыэ) kцllцlцri  ьъръь 

нук егегк (1, 14-15). Kъltцpцdцn tapэlan kцllцni бzъnъn uzunbaжlэlэхэ (doli-

xokran) vц naziksifцtliliyi ilц Kaspi (Xцzцr) tipinin qцdim formasэ hesab 

etmцk olar. Oxжar quruluжlu paleoantropoloji tapэntэlara  Цl-Ubeyd (Шraq) 

vц Sialk (Cцnubi Azцrbфycфn) mцdцniyyцtlцrindц rast gцlinmiжdir.  

Иг вбмкц фшв увшдцт Samtavro kцllцlцrш tцdqiq eеьшж M.Q.Abduжeliж-

vili onlardan 2-sinin morfoloji cцhцtdцn naziksifцtli, uzunbaжlэ (dolixokran), 

1-nin isц enlisifцtli, girdцbaжlэ (mezokran) olmasэ qцnaцtinц gцlir (1; 9-16) .  

Иг  сък  фтекщзщдщош  йгкгдгждг  штыфт  йфдэйдфкэтф indiki Ermцnistan 

Respublikasэ цrazisindц Жenqavit vц Gбyюц gбlъnъn cцnub-qцrbindцki Ca-

rarat dъжцrgцlцrindц rast gцlinmiжdir.  Жenqavitdцn tapэlmэж 5 kцllц qutu-

 92


sundan 4-ъ kiжi, 1-i isц qadэn kцllцsidir (3;  85).  Жenqavit kцllцlцrinin baж 

gбstцricisi 72,5, Cararat kцllцlцrinin baж gбstцricisi 78,5-вшк. 

Штвшлш  Сцтгиш  Йфайфявф  ьцылгтдфжфт  чфдйдфк  вбкв  шкйш  ешзц  фшв 

щдгтгкдфк: 

1. Лфызш ешзш. 

2. Зщте (Йфкф вцтшя) ешзш. 

3. Лфмлфышщт ешзш. 

4. Фыышкщшв мц нф Бт Фышнф ешзш. 

V.V.Bunak штвшлш Qafqaz црфдшыштшт antropщloji tiplцrinin ъю qцdim ele-

ment  цsasэnda formalaжmasэ  qцnaцtinц  gцlmiжdir. Onlardan ikisi dolixokran 

(uzunbaж), biri isц braxikrandэr (yastэbaж). V.V.Bunak dolixokran ele-

mentlцrdцn birinin Жimali Qafqazda hцlц yeni daж (neolit) dбvrъndцn ya-

yэldэхэnэ vц Pont tipinц aid olduхunu, digцrinin isц Kaspi (Xцzцr) tipi ilц baхlэ 

olduхunu bildirir. V.V.Bunaka gбrц braxikran (yastэbaж) element isц daha юox 

Avrasiya  юбllцrinin qцdim  цhalisi ilц baхlэdэr (3;  57  ). Bъtъn bunlar hцm 

Cцnubi, hцm dц  Жimali Qafqazda mis – daж (eneolit) dбvrъndц  цn geniж 

yayэlmэж antropoloji tipin Kaspi (Xцzцr) tipi olmasэnэ sбylцmцyц imkan verir. 

Bбyъk aх irq daxilindц фяцкифнсфтдэдфкэт фшв увшдвшлдцкш Kaspi фтекщ-

зщдщош  ешзштшт yeri hцlц  dц tam mъцyyцnlцжdirilmцmiжdir. Bir-birini tam 

жцkildц  tцkzib etmцsцlцr dц  mцsцlцni araжdэrmaхa cцhd gбstцrmiж  Qцrb, 

hцm dц rus – sovet antropoloqlarэnэn fikirlцri arasэnda xeyli fцrq vardэr. 

XX yъzilliyin  цn gбrkцmli antropoloqlarэndan olan Fiжer 1923-cъ ildц 

Azцrbaycan tъrklцrini vц  tъrkmцnlцri oriental (жцrq) irqц daxil etmiжdir. 

Sovet antropщloqlarэ arasэnda isц bu mцsцlц ilц baхlэ 4 nцzцriyyц vфrdэr: 

1. Yarxo, Roqinski, Levin vц Abduжeliжvili Kaspi tipini жimali Hindis-

tan vц Orta Asiya xalqlarэnэn mцnsub olduqlarэ antropoloji tiplцrlц yaxэn-

laжdэrmaхa sцy gбstцrmiжlцr (12; 388-390).  

2. 1948-ci ildц Q.F.Debets Kaspi tipini бn Asiya kiюik irqinц daxil 

etmiжdir. Debetsц gбrц «azцrbaycanlэlarэn vц tъrkmцnlцrin fiziki tiplцri on-

larэ Qazaxэstan vц Altayэn qцdim цhalisindцn daha юox бn Asiya vц Aralэq 

dцnizi sahillцrinin цhalisi ilц qohumlaжdэrэr» (7; 139). Onun fikrini mъdafiц 

edцn Oжanin Kaspi tipini бn Asiya kiюik irqinin uzunbaж modifikasiyasэ 

kimi tцqdim etmiжdir (10; 20). 

3. Юeboksarovun irqi tцsnifatэnda isц Kaspi tipi Aralэq dцnizi – Bal-

kan irqinц daxil edilmiжdir (14;147 ). 

4. Bu mцsцlц ilц baхlэ daha ziddiyyцtli mбvqe V.V.Bunaka mцxsus-

dur. 1951-ci ildц, gбrъnъr daha юox baж  gбstцricilцrini nцzцrц alan alim 

Kaspi tipini Pont tipi ilц birlikdц Aralэq dцnizi kiюik irqinц aid etmiжdi. 

Sonrakэ araжdэrmalarэnda isц Bunak Kaspi tipini L.V.Oжanin tцrцfindцn 

Mavцrцnnцhr, Yarxo tцrцfindцn isц Pamir – Fцrqan tipi adlandэrэlan an-

tropoloji tiplцrlц yaxэnlaжdэrmэжdэr (10; 104 ). 

Bu mъцlliflцrin iжlцtdiklцri terminlцrin бzlцrindц dц mъцyyцn ziddiy-

yцt vardэr. Belц ki, ayrэ-ayrэ tцsnifatlarda iжlцnцn «жцrq», «жцrqi Aralэq dц-

nizi», «Xorasan» vц «Kaspi» terminlцri sovet antropщlogiya elmindц  юox 

vaxt sinonim kimi sцslцnirdi. V.V.Bunak vц elцcц  dц digцr antropoloqlar 

tцrцfindцn tцklif edilmiж bu terminlцr etnik deyil, daha юox coхrafi tцsnifata 

 93


цsaslanэr. Eyni zamanda bu terminlцr adэ gedцn antropoloji tipin mъцyyцn 

mцkan daxilindц yayэlmasэnda gбstцrici rolunu oynayэr. Шstцnilцn halda bu 

terminlцrin mъhъm ъmumilцжdirici cцhцti, adэndan asэlэ olmayaraq, bu qru-

pun Xцzцr dцnizinin hцm  жцrq, hцm dц  qцrb sahillцrindц yaжayan, bir 

kбkdцn – Oхuzlardan tбrцyцn Azцrbaycan tъrklцrini vц tъrkmцnlцri бzъn-

dц birlцжdirmцsidir. Bir hissцsi indiki Шran Шslam Respublikasэnэn, bir hissцsi 

Цfqanэstanэn, az hissцsi isц Tъrkmцnistan Respublikasэnэn tцrkibindц olan 

tarixi – coхrafi Xorasan vilayцtinin бzъ dц bu xalqlarэn ъmumi цcdadэ olan 

oхuzlarэn Bбyъk Sцlcuq imperiyasэnэn бzъlъnъ qoyduqlarэ bir bбlgцdir. Bъ-

tъn bunlarэ nцzцrц alaraq, eyni antropoloji irqi цlamцtlцr kompleksinц sa-

hib olan iki qardaж xalqlarэn mцnsub olduqlarэ irqi tipi, bizcц, Oхuz tipi 

adlandэrmaq daha elmi, daha цdalцtli olardэ. Orta цsr  цrцb tarixюilцri  бz 

mъasirlцri olan oхuzlarэn Xilafцtdц yaжayan digцr xalqlardan бz uzunbaж-

lэlэqlarэ (dolixokranlэlэqlarэ) ilц seюildiklцrini xъsusi olaraq vurхulayэrlar. X 

yъzillikdц dц oхuzlar Mavцrцnnцhr vц Farsistanэn yastэbaж цhalisindцn baж-

larэnэn uzunluхuna gбrц seюilirdilцr. L.V.Oжanin «Tъrkmцn dolixokefallэхэ-

nэn irqi xъsusiyyцti» adlэ mцqalцsindц yazэr: «Tцkц tayfasэndan olan tъrk-

mцnlцr mцnц  жцxsцn deyirdilцr ki, uzunbaжlэlэq tъrkmцnlцr  ъюъn xas olan 

bir haldэr vц onlar bu xъsusiyyцti baжqa xalqlarla qarэжdэrэlmamalarэ ъюъn 

xъsusi olaraq nцzцrц юatdэrmaхa cцhd gбstцrirlцr». Alim daha sonra yazэr: 

«Paleoantropщloji materiallar indi dц  tъrkmцnlцr arasэnda  ъstъnlъk tцжkil 

edцn dolixokran evropoid tipinin Tъrkmцnistan цrazisindц цn azэ 4 minillik 

mбvcudluхuna жъbhц yeri qoymur» (10; 303-305). Bu mцsцlц ilц baхlэ baжqa 

bir sovet antropoloqu V.V.Ginzburq yazэrdэ: «Э-ЭЭ minilliklцrin hъdudunda 

tъrkmцnlцrin цcdadlarэ olan oхuzlarэn dolixokran фх irqц mцnsub olmalarэ 

haqqэnda Oжanin tцrцfindцn tarixi materiallar цsasэnda iжlцnilmiж nцzцriyyц 

indi цlimizdц olan paleoantropoloji dцlillцrlц sъbut olunur» (5; 122). Qeyd 

etmцk lazэmdэr ki, qцdim tъrk topluluхundan hцlц miladdan цvvцl ЭЭ minil-

liyin ortalarэnda ayrэlmэж, Qцdim  Юin mцnbцlцrindц xus adlandэrэlan  жцrq 

oхuzlarэ da юinlilцrdцn бzlцrinin aх irqц mцnsub цlamцtlцri ilц seюilirdilцr.  

Qфайфяф пцдвшлвц шыц егтс вбмкътц фшв увшдцт paleoantropщloji mate-

rialдфк ыукшнфыэ (Azцrbaycan Куызгидшлфыэтэт Xaюbulaq фвдэ нфжфнэж ьцылц-

тштвцт, Gъrcъstan Respublikasэnэn Qori rayonunun Tkviavi kцndi yaxэnlэ-

хэndan, Gбyюц  gбlъnъn cцnub – qцrbindцлш  Lюaжendцn, Nalюik kurqanэn-

dan, Manэю  юayэ  hбvzцsindцn tapэlфт  kцllцдцк) erkцn tunc dбvrъndцn 

baжlayaraq daha qцdim olan Kaspi tipinin transformasiyasэ nцticцsindц Бn 

Asiya tipinin formalaжmasэ prosesinin baжlanmasэndan xцbцr verir. Lюaжen-

dцn 3 km aralэ, miladdan цvvцl  ЭЭ minilliyin ortalarэna aid edilцn kцllцlцr 

sifцtlцrinin enliliyinц  gбrц  Lюaжen kцllцlцrini geridц qoysalar da baж  gбs-

tцricisinц gбrц dolixokrandэrlar (uzunbaжlэdэrlar). Enlisifцtlilik amilinц hцd-

dцn artэq  бnцm verцn V.P.Aдekseyev hцtta onlarэ ermцnilцrin «цcdadэ» 

saymaq istцsц  dц, sonradan bu цlamцti, yцni enlisifцtliliyi Qaаqazdaxili 

kбюlцrlц  цlaqцlцndirmцyц  mцcbur olur. Бz elmi fцaliyyцtinвц ermцnilцrin 

фтекщзщдщош ифчэьвфт qцdimlцжdirilmцsinц чъыгыш нук фнэкфт V.P.Aдekseyev 

hцlц цhalisinц aid qцdim sъmъk qalэqlarэnэn tapэlmadэхэ, Qafqazэn xeyli his-

sцsini vц Cцnubi Azцrbaycan цrazisini цhatц etmiж, erkцn tunc dбvrъnц aid 

 94


edilцn Kъr-Araz mцdцniyyцtinin qurucularэnэ, dбvrъ  dцqiq mъцyyцnlцж-

dirilmцmiж Berkaber kцllцllцr seriyasэna  цsaslanaraq, ermцnilцrin  цcdadэ 

hesab edir. Lakin Berkaberin dolixokran qцdim цhalisinin mщrfщlщji quru-

luжu ilц indiki ermцnilцrin antropщloji  йгкгдгжг  фrфsэndф heю bir baхlэlэq 

yoxdur.  Вigцr tцrцfdцn, V.P.Alekseyev Gъrcъstanэn cцnubundan tфpэlфn 

kцllцlцri  бz  бlюъlцrinц  gбrц daha юox Kaspi (Xцzцr) tipinц uyхun gцlцn 

uzunbaжlэ, ensiz ъzlъ kцllцlцri Kъr-Araz mцdцniyyцti цhalisinin antropщloji 

tipinin mцhцlli variantэ hesab edir (2; 89).  

Erkцn dцmir dбvrъnц aid paleoantropщloji materiallar Mingцюevir-

dцn (Azцrbaycan Respublikasэ), Samakaberd vц Noradъzdцn (indiki Er-

mцnistan Respublikasэ  цrazisi) aжkar edilmiжdir. Mingцюevir qцbirlцrindц 

бlъlцr qatlanэlmэж (m.цvv. X-VЭЭЭ цsrlцr) vц uzadэlmэж (m. цvv. VЭЭ-V цsrlцr) 

жцkildц iki cъr dцfn olunmuжlar. Kцllцlцr uzunbaжlэ vц naziksifцtlidirlцr. Sa-

makaberd vц Noradъz kцllцlцri бz uzunbaжlэlэqlarэ, orta hъndъrlъklъ бlюъ-

lцri ilц Kaspi tipinц uyхun gцlirlцr. R.M.Qasэmova bu seriyanэ  Cцnubi 

Azцrbaycandakэ Sialkdan (m. цvv.  ЭV minillik) Mingцюevirdцki (m.цvv. 

VЭЭ-V цsrlцr) kцllцlцr arasэnda keюid formasэ, V.P.Alekseyev isц Lюaжen vц 

«Sevan» (Gбyюц) kцllцlцrinin varislцri olduхunu qeyd etmiжlцr (2;  89). 

Шndiki Ermцnistan  цrazisindцn tapэlan erkцn dцmir dбvrъnц aid kцllцlцr, 

habelц Kuban цrazisindцn aжkar edilцn paleoantropoloji materiallar da бz 

gбstцrcilцrinц gбrц Kaspi tipinin analoqlarэ hesab edilц bilцr.  

Belцliklц, son tunc vц erkцn dцmir dбvrъndц Azцrbaycan vц indiki 

Ermцnistan, habelц indiki Жцrqi Gъrcъstan  цrazisindцn  цldц edilцn paleo-

antropщloji tapэntэlar цsasэnda Cцnubi Qafqazda Kaspi tipinц mцnsub цha-

linin ъstъnlъk tцжkil etdiyini, transformasiya nцticцsindц bu tipdцn Kavka-

sion мц Бт Фышнф tipдцкinin ayrэldэхэnэ mъжahidц etmцk mъmkъndъr. Пбк-

вънъьъя  лшьш indiki Ermцnistan vц  Gъrcъstan respublikalarэ  цrazisindцn 

цldц edilmiж paleoantropщloji materiallar бz gбstцricilцrinц  gбrц indiki er-

mцni vц gъrcъlцrdцn kцskin жцkildц fцrqlцnirlцr. Bununla baхlэ keюцn yъzil-

liyin цvvцllцrindц gъrcъ tarixюisi Ш.A.Cavaxaжvili yazэrdэ: «Kцllц quruluжuna 

gбrц antropologiya xalqlarэ bir neюц qollara ayэrэr: … bu qollardan biri qэ-

sabaжlэlar vц ya braxikran, digцrlцri isц uzunbaжlэlar vц ya dolixokrandэrlar. 

Qafqazэn qцdim qцbristanlэqlarэndan tapэlan kцllцlцrin  бlюъlmцsinц  цsasцn 

mъцyyцnlцжdirilmiжdir ki, бncц bizim бlkцdц uzunbaжlэlar, yцni dolixokefallar 

yaжamэжlar. Professor Virxov isц qeyd etmiжdir ki, indiki ermцnilцrin vц 

gъrcъlцrin Qafqazэn  цn qцdim  цhalisi ilц heю bir baхlэlэхэ yoxdur. Demцli, 

onda mahiyyцtcц ermцni vц gъrcъlцr Qafqazэn ilk yerli цhalisi deyillцr. Onlar 

bu бlkцyц gцldikdц burada baжqa xalqэn varislцri yaжayэrdэlar» (8; 11-12).  

Cцnubi Qafqazэn miladdan цvvцl ЭЭ minilliyin sonu – Э minilliyц aid 

edilцn kurqan qцbirlцrindц dц maraqlэ qanunauyхunluq mъжahidц olunur: 

belц ki, ъzцrindц kurqan ucaldэlan, yцni цsas mцrhum, baж quruluжuna gбrц 

uzunbaж (dolixokran), onunla birlikdц  gбmъlцn qul-qaravaж isц  qэsabaжlэ-

dэrlar (braxikrandэrlar). XЭX yъzilliyin  цvvцllцrindц  Gцncцюay hбvzцsin-

dцki kurqan qцbirlцrini tцdqiq edцn E.Resler 7 saylэ kurqan qцbrin cцnub 

hissцsindц arxasэ  ъstц uzanmэж  vцziyyцtdц  dцfn edilmiж  цsas mцrhumun 

uzunbaжlэlэхэ ilц kцskin жцkildц seюildiyini, жimal hissцdц isц iki ata mцxsus 

 95


sъmъklцrin vц 3 nцfцr oturmuж  vцziyyцtdц  dцfn edilцnlцrin isц  qэsabaжlэ 

(braxikran) olduхunu qeyd edir. Bu cъr qanunauyхunluхu E.Resler 9 saylэ 

kurqan qцbrindц vц Qarabaх kurqanlarэnda da mъжahidц etmiжdir. Arxeo-

loqa gбrц bu kurqanlar miladdan цvvцl XV-XЭЭЭ цsrlцrц aid olunur (6; 68 ).  

Qafqazэт cцnubundaт, hцm dц жimalэndan цldц edilцn paleoantropo-

loji tapэntэlar, bбlgцnin  цn qцdim  цhalisinin uzunbaжlэ, naziksifцtli, nazik, 

kцskin юэxэntэlэ burun sъmъyъ kimi morfoloji цlamцtlцrin indi azцrbaycanlэ-

larэn mцnsub olduqlarэ Kaspi (Xцzцr, daha doхrusu Oхuz – юъnki bu tipц 

mцnжцcц Oхuz olan iki qardaж xalq, yцni Azцrbaycan tъrklцri vц tъrkmцn-

lцr aid olunurlar) tipinц aid olmasэ Azцrbaycan tъrklцrinin Qafqazэn ilk sa-

kinlцri olmasэnэ bir daha sъbut edir. 

Иг  шыц  hцm Qafqazda, hцm dц Orta Asiyada tъrklцri substrat etnos 

kimi qцbul etmцyцn, bu bбlgцlцrin  цn qцdim  цhalisinin ya Qafqazdilli, ya 

da irandilli olduхunu iddia edцn rus-sovet tarix elminin mъddцalarэ ilц dъz 

gцlmir. Belц ki, цgцr bu bбlgцlцrin qцdim  цhalisi uzunbaжlэ (dolixokran) 

Qafqazdilli  Иran vц Qafqazdilli xalqlar idisц onda bu gъn yastэbaжlэ (bra-

xikran) fars, ermцni, gъrcъ  vц s. xalqlar kimlцrin varislцridir? Vц yaxud 

цgцr tъrklцr (oхuzlar) gцlmц цhalidirsц (superstratdэrlarsa) onda niyц onlar 

bu gъn dц bu bбlgцlцrin цn qцdim цhalisi kimi uzunbaжlэdэrlar (dolixokran-

dэrlar)? Шndi tъrk xalqlarэnэn mцskunlaжdэqlarэ цrazilцrdцn цldц edilmiж pa-

leoantropoloji tapэntэlarla indiki цhali arasэnda antropoloji цlamцtlцr ara-

sэnda varislik dц tъrklцrin buraya gцlmц olmalarэ haqqэnda uydurulmuж nц-

zцriyyцlцri alt – ъst edir.  

Paleoantropoloji tapэntэlarlф  yфnфжэ, yazэlэ qaynaqlar dф  qцdim 

tъrklцri monqoloid « elan» edцn alimlцrin yanэldэхэnэ sъbut edir. 

Antik mъцlliflцr  Yuxarэ Dondan Volqa (Иdil)  юayэnэn orta axarэna qц-

dцrki цrazidц yaжayan budinlцrin (budun – qцdim tъrk dilindц tayfa demцk-

dir - 


mъцllif

) isц (Herodot bu adda tayfanэn Azцrbaycanda da yaжamasэnэ 

qeyd edir - 

mъцllif


) «mavi gбzlъ, sarэ saюlэ» olduqlarэnэ yazэr. Bu cъr mцlu-

matlar paleoantropoloji biliklцri zцnginlцжdirцrцk, xalqlarэn bбyъk kбюъnц 

qцdцrki antropoloji tiplцri  mъцyyцnlцжdirmцyц imkan verir. Xalqlarэn 

bбyъk kбюъ zamanэ ayrэ-ayrэ xalqlarэn antropoloji tiplцrindцki fцrqlцr daha 

qabarэq жцkildц ъzц юэxэr. Bu kбюlцrц «liderlik» edцn tъrk tayfalarэnэn adlarэ 

Avropa dillцrinin lъхцt tцrkibinц daxil olur. Mцsцlцn, «hun» sбzъ alman, 

юex vц slovak dillцrindц «nцhцng», «avar» etnonimi isц «obr» жцklinц dъжц-

rцk, Karpat slavyanlarэnэn vц macarlarэn dillцrindц «bahadэr» mцnasэnэ 

verir ki, bu da tъrkoloq alimlцrin iddia etdiklцri kimi guya qцdim tъrklцrin 

klassik monqoloid irqinц mцnsub olmalarэ fikirlцri ilц ziddiyyцt tцжkil edir. 

Bu baxэmdan T.A.Tot vц B.V.Firжteynin apardэqlarэ  tцdqiqatlarэn nцticц-

lцri xъsusilц diqqцti юцkir: «hun vц avarlarэn цsas kъtlцsindц faktiki olaraq 

heю bir monqoloid qarэжэхэ yoxdur» (13; 31-32). Юinlц qonжuluqda yaжayan, 

tsze-tsze adlanan жцrq tъrklцri klassik monqoloid olan юinlilцrdцn avropoid 

irqinц xas olan цlamцtlцrlц – dik burunlarэ, qalэn saqqallarэ, gбz quruluжlarэ 

vц uca boylarэ ilц fцrqlцnirdilцr. Orta цsrlцrdц Avrasiya цhalisinin цksцriy-

yцtini tцжkil etmiж  tъrk xalqlarэnэn avropoid irqinц  mцnsub olmalarэ artэq 

heю  kцsdц  жъbhц doхurmur.Xцzцr  цtrafэndakэ kurqanlardan tapэlan, qэp-

 96


юaqlara aid edilцn kцllцlцri tцdqiq edцn antropoloq A.V.Жevюenko цldц et-

diyi materiallarla baхlэ yazэrdэ: «Шndi biz Cцnubi Rusiya юбllцrindц X цsrin 

sonlarэndan monqol hъcumlarэna qцdцrki dбvrdц hбkmranlэq etmiж qэpюaq-

larэn kranioloji tipi haqqэnda tцsцvvъrц malik ola bilцrik... tapэlan kцllцlцr 

kцskin юэxэntэlэ burunlarэ vц diж юбkцkliyinin dцrinliyi ilц seюilir ki, bu da XЭ 

цsrdц Avrasiya юбllцrindц mцskunlaжmэж tъrklцrin фх irqц mцnsub olmala-

rэnэ gбstцrir» (15; 158-159). 

Уетшл фтекщзщдщпшнфвф чъыгыш бтць мукшдцт фьшддцквцт ишкш вц вшж йг-

кгдгжгтгт  бнкцтшдьцышвшк.  Удьш  цвцишннфевф  фтекщзщдщош  фкфжвэкьфтэт  иг 

тбмъ щвщтещдщпшнф фвдфтэк. Йфайфя, чъыгышдц вц Йфкфифх црфдшыштшт уетщпу-

туя  зкщыуыштшт  шядцтьцыштвц  щвщтещдщош  фкфжвэкьфдфк  ьъръь  црцьшннце 

лцыи увшк. Ьцдгьвгк лш, Йфкфифхэт штвшлш укьцтш црфдшыш шлш уетшл здфыевфт 

шифкцевшк: 

1. МЭЭЭ цыкшт цммцддцкштвцт ифждфнфкфй, чкшыешфтдэхэт ьщтщашяше ецкшйцеш-

тшт йцигдг тцешсцыштвц укьцтшдцжьцнц ифждфнфт йцвшь фдифтдфкэт тцышддцкш. 

2. ЧЭЧ цыкшт цммцддцкштвцт уешифкцт Кгышнф шжхфдэ фдеэтф въжьъж Йф-

кфифх чфтдэхэ цкфяшыштц лбюъкъдцт мц бядцкштшт уешкфа уевшлдцкш лшьш «йфчеф-

хфт» (лбюлът) укьцтшдцк. 

Йунв  уеьцл  дфяэьвэк  лш,  рцдц  ЧМЭЭЭ  цыкшт  цммцддцкштц  йцвцк  Йфкф-

ифхэт фдифт црфдшыш бя уетшл ьцтыгишннцедцкштш йщкгнги ыфчдфнф ишдьшжвшдцк. 

Игтг  щтдфкэт  кгы  юфкэ  Э  Знщекф  нфявэйдфкэ  ьцлегивф  пбкьцл  щдфк.  Дфлшт 

ЧЭЧ  цыкшт  цммцддцкштвц  ибдпцнц  «йфчефхфт»  укьцтшдцкшт  лбюъкъдьцыш  шдц 

нфтфжэ, фдифт лфещдшлщыдгхгтгт дцхм щдгтфкфй, укьцтш Уюьшцвяшт лшдыцыштц 

ефиу  увшдьцыш  нукдш  чкшыешфт  фдифтдфкэт  укьцтшдцжьц  зкщыуыштш  пъсдцтвшквш. 

Игтф  ифчьфнфкфй onlar odontoloji cцрцевцт  «йфчефхфт»  укьцтшдцквцт 

лцылшт жцлшдвц ацкйдцтшкдцк.  

 

Ъые щкеф лцышсш вшждцкшт дштймфд ъыеътът ифд ышыеуьш шдц еуядшнш: 



Йкгздфк 

  0 1 2 3 2+3 

 

Йфкфифх укьцтшдцкш 



 

95,45 4,56 0,00 0,00 0,00  

 

Йфкфифх фяцкифнсфтдэдфкэ 



93,07 5,94 

 0,99 


 0,00   

0,99  


Пщкгы укьцтшдцкш 

 

86,92 10,28 1,87 0,93 2,80  



Фддфрмуквш укьцтшдцкш  81,4 14,15 3,77 0,94 

 4,71  


 

Ъые щкеф лцышсш вшждцкшт дфteкфl ъыеътът ифд ышыеуьш шдц еуядшнш: 

Йкгздфк 

  0 1 2 3 2+3 

 

Йфкфифх укьцтшдцкш  



93,68 6,37 

0,00 0,00 0,00  

Йфкфифх фяцкифнсфтдэдфкэ 91,10  7,92  

0,98 


0,00  

0,00 


 

Пщкгы укьцтшдцкш  

77,60  14,96  

6,54 


0,93 

7,47 


 

Фддфрмуквш укьцтшдцкш 69,81 

20,75 

7,55 1,89  



9,44 

  

 



Ъые вшжвц Лфкфиуддш ецзцыш еуядшнш: 

 

Йкгздфк 



  0 1 2 3 4 5 2-5 

Йфкфифх укьцтшдцкш  

71 18,10 2,73 7,27 0,00 0,91 10,91 

Йфкфифх фяцкифнсфтдэдфкэ  55 

 29 8  

6,00 


1 1 16 

Пщкгы укьцтшдцкш   

57 

19,63 9,35 2,8  2,80 1,87 23,37 



Фддфрмуквш укьцтшдцкш 26  48  13,10 

8,94 


 

2 3 26


 

 

Иг ецвйшйфедфкэ фзфкьэж пбклцьдш щвщтещдщй Ф.Ф. Ягищм вшж йгкг-



дгжгтф пбкц Нгчфкэ Йфкфифхэт укьцтш црфдшыштшт вфрф ющч фяцкифнсфтдэдфкф 

 97


щчжфк щдвгхгтг чъыгыш йунв увшк (11; 135).

 

 



ßÄßÁÈÉÉÀÒ

 

 

1.

 



Абдущелищвили. Черепа из поздних погребений Самтаврского могильника. 

ТИЭМ Грузинской ССР, т. 8, Тбилиси, 1960. 

2.

 

Алексеев В.П. Происхождение народов Кавказа. Москва,1974, с.85. 



3.

 

Бунак В.В. «Crania Armenica». Москва, 1927, с.26. 



4.

 

Бунак  В.В.Человеческие  расы  и  пути  их  образования.  Журнал  «Советская 



этнография» 1956, №1. 

5.

 



Гинзбург В. Расовые типы Средней Азии и их формирование в процессе эт-

ногенеза. Проблемы этнической антропологии Средней Азии. Ташкент, 1964. 

6.

 

Гумбатов К.Н. Забытые курганы. Баку, 1998, с.68. 



7.

 

Дебец Г.Ф. О принципах классификации человеческих рас. Журнал «Совет-



ская этнография» № 4, 1956.  

8.

 



Джавхашвили И.А. История грузинского народа. Тифлис, 1916, с.11-12. 

9.

 



Касимова Р.М. Первые палеоантропологические находки в Кобыстане. Жур-

нал «Вопросы антропологии», выпуск 46, Москва, 1974, с.158. 

10.

 

Ошанин  Л.В.  Этногенез  народов  Средней  Азии  в  свете  данных  антрополо-



гии. Журнал «Советская этнография», 1947, № 6-7. 

11.


 

Одонтология народов СССР. Москва, 1979. 

12.

 

Рогинский Я.Я., Левин М. Г. Антропология. Москва, 1963. 



13.

 

Тот Т.А., Фирштейн Б.В. Антропологические данные о великом переселении 



народов. Москва, 1970. 

14.


 

Чебоксаров  Н.Н.  Основные  принципы  антропологических  классификаций. 

«Происхождение  человека  и  древнее  расселение  человечества». «ТИЭ  АН 

СССР» новая серия т. 16, Москва,1951.  

15.

 

Шевченко  А.В.  Антропологическая  характеристика  средневекового  насе-



ления  низовий  Волги.  Исследования  по  палеоантропологии  и  краниологии 

СССР. Ленинград, 1980. 



  

 

ОБ АНТРОПОЛОГИИ НАРОДОВ КАВКАЗА 

 

K.Г.MАMЕДОВ 

 

РЕЗЮМЕ 

 

В статье описываются палеоантропологические находки с территории Кав-

каза.  Впервые  в  антропологической  классификации  каспийская  именуется  огуз-

ской расой. 

На основе палеоантропологических материалов и одоптологии утверждает-

ся древность огузского антропологического типа не только на территории Север-

ного, но и Южного Азербайджана, а также Средиземноморья в целом. 

 

 98



Document Outline

  • БАКЫ УНИВЕРСИТЕТИНИН ХЯБЯРЛЯРИ 
  •  
  •  
  •  
  •  

Каталог: Xeberler%20Jurnali
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №4 Humanitar elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Humanitar elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №1 Sosial-siyasi
Xeberler%20Jurnali -> Uot 663. 1 Muğan düZÜNÜn paxlali biTKİLƏRİNİn mikobiotasi
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №4 Humanitar elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №3 Sosial-siyasi elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №4 Sosial-siyasi elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №3 Sosial-siyasi elmlər seriyası
Xeberler%20Jurnali -> Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №2 Humanitar elml


Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə