AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ



Yüklə 0.7 Mb.
səhifə1/5
tarix23.12.2016
ölçüsü0.7 Mb.
  1   2   3   4   5
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ

MAGİSTRATURA MƏRKƏZİ

 Əlyazması hüququnda



Vahidova Nərmin Qabil qızı

XVI-XX əsrlərdə moda sənayesinin inkişafının mərhələli analizi



mövzusunda

MAGİSTR DİSSERTASİYASI

 

 İxtisasin şifri və adı:                                                         060321 - “Dizayn”



İxtisaslaşma:                                                          “Dizayn və texniki estetika”

 Elmi rəhbər:                                       Magistr proqramının rəhbəri:



m.n.Y.C.Ağamalıyeva                                           m.n.Y.C.Ağamalıyeva                                             

Kafedra müdiri: s.ü.f.d. L.H.Məmmədova

BAKI – 2016

MÜNDƏRİCAT

  səh.



GiRiŞ.........................................................................................................................3

FƏSiL I. MODA TARİXİ VƏ ONUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ

1.1. Azərbaycan geyim mədəniyyəti tarixi ...............................................................7

1.2. Geyimlərin yaranma tarixi...............................................................................13 

1.3. Modanın inkişaf prosesləri..............................................................................18

1.4. Moda anlayışı...................................................................................................21
FƏSiL II. AZƏRBAYCAN MİLLİ GEYİMLƏRİNİN MADDİ MƏDƏNİYYƏT TARİXİ

2.1. Azərbaycan milli geyimlərinin bədii xarakteristikası.......................................24

2.2. XVI – əsrlərdə Azərbaycan milli geyimləri.....................................................29

2.3.XVIII – əsrdə Azərbaycan kişi və qadın baş geyimləri və bəzəkləri................35

2.4. XVIII – XIX yüzilliklərdə Azərbaycanda milli geyimin formalaşması və onun bədii – dekorativ tərtibatı ........................................................................................40

2.5. XIX – əsrlərdə Azərbaycan milli geyimlərinin maddi – mədəniyyəti.............46
xFƏSiL III. AZƏRBAYCAN MODASININ MÜASİR HƏYATDA YERİ

3.1. Müasir Azərbaycanda dəbin inkişaf tendensiyaları.........................................49

3.2. XIX – əsr dünya modası...................................................................................52

3.3. Müasir həyatda dəbin inkişafı..........................................................................54

3.4. İki dünya müharibələri arası dövrünün dəbi.....................................................56

3.5. 20-ci əsrin dəbi................................................................................................58

NƏTİCƏ VƏ TƏKLİFLƏR.................................................................................62

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT...............................................................64

ƏLAVƏLƏR..........................................................................................................66

XÜLASƏ.................................................................................................................73

РЕЗЮМЕ...............................................................................................................74

SUMMARY............................................................................................................75

Giriş
Əsrlər boyu xalqların tarixindəki dəyişikliklər özünü həmin xalqın geyimində və məişətində biruzə verir. Məhz bu səbəbdən, geyim tarixi bəşəriyyət tarixini özündə əks etdirən güzgü hesab edilir. Moda dedikdə yalnız geyim tərzi nəzərdə tutulmur. Moda geniş anlamda mədəniyyətin bütün zahiri formalarını özündə cəmləşdirir: məişət, həyat tərzi, nəqliyyat və əlbəttə ki geyim. Geyim- tarix boyu dəyişikliklərə məruz qalıb. Bu da zamanla geyimin dəyişməsi və yaxud modanın dəyişməsi deməkdir. Qeyd edək ki, moda və geyim tərzi ifadəsi eyni məna kəsb edir. Çünki moda dedikdə geyim, geyim dedikdə isə moda başa düşülür. Moda yəni geyim tərzi daima yenilənir, inkişaf edir.

Hər bir tarixi dövr ərzində baş verən hadisələr əlbəttə ki, insanların geyim tərzində də öz əksini tapır. Geyim tərzində edilən yeniliklər hər zaman xoş qarşılanmır. Çox zaman bu nəsillər arasında anlaşmazlıqlara da səbəb olur. Moda satirik və yumaristlərin də hər zaman hədəf obyektində olur. Bütün bunlara baxmayaraq, əgər cəmiyyət inkişaf edirsə, moda da inkişaf edəcəkdir, yenilənəcəkdir. Modanın inkişafı digər mənada xalq təsərrüfatının da inkişafı deməkdir. Bu da cəmiyyətin inkişafının modanın əsas faktorlarından biri olduğunu təsdiqləyir.

“İdeal siluet” - geyim, moda dedikdə ilk fikrə gələn məfhumdur. “İdeal siluet”-in əsl mənası bədənin bəzi hissələrini gizlədərək, bəzi hissələrini daha çox nəzərə çatdırmaqdır. Amma zamanla bu anlayış da dəyişmişdir. Çünki moda daima dəyişir. Qədim zamanlardan bugünkü günə kimi gözəllik anlayışı, moda anlayışı tamamilə dəyişmişdir. Məsələn qədim dövrlərdə gözəllik anlayışı bu gün ilə müqayisə edilməyəcək dərəcədə fərqli idi. Nə qədər qəribə görünsədə Çində və Yaponiyada zadəgan ailələri yeni doğulmuş qızlarının ayaqlarına qəlib bağlayardılar. Nəticə olaraq, ayaqlar deformasiyaya uğrayırdı. Sərbəst hərəkət edə bilməyən qızlar qulluqçularının köməyi ilə hərəkət edərlərdi. Orta əsrlərdə Avropada isə, geyimdə rokoko üslübu dəbdə idi. Üslübun əsas xüsusiyyəti xanımlarda belin incə görünməsindən ibarətdir. Buna nail olmaq üçün qadınlar bellərinə korset taxmaq məcburiyyətində qalırdılar ki, bu da çox zaman sərbəst hərəkət etməyi məhdudlaşdırırdı.

İnsanlar XX əsrdən başlayaraq geyim istehsal edərkən, bədənin təbii quruluşuna diqqət etməyə başladılar. Əvvəllər geyimlər bədənin formasını mətənasib göstərməli idilər. Bu da geyimin tarix boyu, bədən ölüçlərinin artırılmasında öz əksini tapıb. Xalqların yaşayış tərzi, əxlaq və etik normaları, əlbəttə ki, onların geyimlərində özünəməxsus xüsusiyyətlər qazandırıb. Müxtəlif dövrlər ərzində yalnız geyimin forması deyil, onun uzunluq ölçüləri də əhəmiyyət kəsb edib. Bunlara bir neçə nümunə göstərə bilərik: Müsəlmanlarda qadının üzünün görünməsi qadağan olsa da, qısa ətək (tuman) geyinmək dəb sayılıb. Avropada isə əksinə orta əsrlər də qadınlar daima uzun ətəklər geyiniblər. Dekoltenin dərinliyi normal qəbul edilsə də, ayaqların görünməsi qeyri-etik hesab olunurdu. Qeyd edək ki, ilkin dekolte nümunəsi kimi e ə. XVII yüz illiyə məxsus “ilahə ilanla” saxsı füquru göstərilir. İlahənin geyimi- şir təsviri olan türban, qısa jilet, çılpaq sinə, xətt kimi bel, volanlı ətək (tuman) və qısa bəzəkli önlükdən ibarət idi. Bu minoy mədəniyyətinin geyim nümunəsi hesab olunur. Dekoltenin təsvirinə yunan abidələrin də çox sıx rast gəlinir. Burqundiya modasında hətta kürək dekoltelərindən də istifadə edilib. Rokoko üslubu dekoltenin daha da dərinləşməsi ilə seçilib. Renesans dövrü isə, açıq dekoltelərin ən çox dəbdə olduğu zamandır. Qeyd edək ki, ispan modasında dekolte qadağan olunmuşdu. Azərbaycan geyim tərzində dekoltedən yalnız üst geyimlərdə istifadə olunub. Yəni yaxası bağlı köynəyin üstündən, yaxası açıq tikilmiş arxalıq, küləcə geyinilirdi.

İnsan yarandığı gündən paltar geyinməyə ehtiyac hissi də yaranmışdır. Bu bədənin müxtəlif yerlərini örtmək və ya təbiətin təsirlərindən qorunmaqla əlaqədardır. Qədim dövrlərdə həmayıl belə, geyim hesab ediblər. Çünki həmayıl insan bədəni ilə, xarici mühit arasında körpü rolunu oynayıb. İnsanlar yalnız zaman keçdikcə geyindikləri geyimin estetik və özünə məxsus mahiyyəti barədə düşünməyə başladılar. İnsanlar çox vaxt geyim tərzləri ilə fikirlərini, dünya görüşlərini, hansı cəmiyyətə məxsus olduqlarını göstərməyə çalışırdılar. Bu da geyimin dilinin olması deməkdir. Buna “canlı moda” dili deyilir. Geyim mədəniyyətin ifadəsi olmaqla, zamanla daim dəyişir, təkmilləşir.

İnsanların geyim seçimləri onların fikirlərini ifadə edən bədii vasitə hesab olunur. Amma bu həmişə belə olmaya da bilər. Çünki geyim hər zaman insanın zövqünü, daxili aləmini əks etdirmir. Atalar demişkən: “İnsanı geyiminə görə qarşılayır, ağlına görə yola salırlar.” Başqa bir nümunə: qədim zamanlarda belə bir inanc vardı – Allaha ibadət edən insanlar palazdan paltarlar geyinərdilər. “Palaza bürün, elnən sürün” ifadəsi də buradan qaynaqlanır. Yəni, geyim çox narahat olsa da, onda insanlar tərəfindən qəbul edilən zahiri formanın saxlanmasına diqqət verilməlidir.

Modanın tarixinə nəzər salsaq görərik ki, öz dövrünün məşhur şəxsiyyətləri də modaya münasibətdə laqeyid olmayıblar. Məsələn: Harun ər Rəşidin xanımı Zübeydə xanım (VIII əsr), İzabella Bavarskaya Fransanın VI kralının xanımı (XIV-XV əsrlər) və s. Bu gün də insanlar efirlərdən gördükləri tanınmışlara, kino ulduzlarına bənzəmək istəyirlər.

Yunan alimi Strabonun əsərlərində qadın geyimi ilə bağlı qeydlərə rast gəlinir. Strabon əlyazmalarında Midiya geyim tərzinin yaranmasını Qafqazla əlaqələndirir. Çünki, məşhur yunan əsatirində təsvir olunmuş Medeya qafqazlı idi. Onun geyim tərzi əsas qadın geyimi hesab edilirdi. Venesiya səyyahı Marko Polo XIII əsrdə Təbrizə səyahəti zamanı burada hazırlanan qızıl və gümüşlə işlənmiş parçalara heyran qalmışdı. 1477-ci ilə qədər Burqundiya modanın mərkəzi hesab edilirdi. İpr, Qent, Bryüqqe hersoqluğun kommersiya mərkəzi sayılırdı. Burada modanın əsas istiqamətini ingilis yunundan toxunan parçalar təşkil edirdi. Zaman keçdikcə Burqundiyanı modada İspaniya əvəzləyir. Bu dövr modada “ciddi kişi” dövrü hesab edilir və əsasən geyimdə qara rəngə üstünlük verilirdi. 1600-cü ildən başlayaraq Fransa moda sahəsində möhkəmlənməyə başladı. Zamanla Paris moda hegemonuna çevrilməyə başladı. Amma London da moda iddiasından imtina etməmişdi və modanın inkişafı üçün çalışırdı. Artıq XIX-XX yüzillikdə qadın geyimi dedikdə Paris, kişi geyimi dedikdə isə London mərkəz hesab olunurdu. İngilis kostyumu, idman paltarı, yağışlı hava üçün geyim, teyler-meyd bu günə qədər ingilis geyimi adı altında istifadə edilir. Bu rəqabətdə ingilisləri nə fransızlar, nə də italiyalılar qabaqlaya bilib. İtaliya atelyelərində modelyerlərin qeyri-adi fantaziya ilə hazırladıqları geyimlər, amerikadan gətirilən paltarlar, fransızların yenilikçi ideyaları ilə tikilən geyimlər nə qədər cəlbedici olsa da, Sevill-Rouda (London) yaranmış kişi geyimləri hələ də öz üstünlüyünü saxlayır.

Müasir modanın tələblərinə cavab verən modelyerləri “kutyure” adlandırırlar. Kutyure sözünün yaranması 1845-ci ildə Fransaya gəlmiş ingilis Karl Fredrik Vort ilə bağlıdır. Maniken sözünün mənası isə - kişi, adam deməkdir. Romada maniken kimi gil fiqurlarından istifadə edilib. Bu fiqurların ölüçüsü 8-25 sm olardı. Məhz bu fiqurlarla(kuklalar) fransızlar öz modellərini Vyana, Madrid, Peterburq və Berlində nümayiş etdiridilər. 1900-cu ildə Parisdə ümumdünya sərgisi təşkil olunur. İlk dəfə olaraq bir qadın modelyer - xanım Pakin sərgidəki moda şöbəsinə rəhbərlik edib. Pakin ilk qadın modelyerdir ki, Şərəf legionu ordeninə layiq görülüb.

İctimai siyasi hadisələr, müharibələr, dövrlərin dəyişməsi modaya da öz təsirini göstərir. İllər keçdikcə, zaman dəyişdikcə moda da dəyişir, daha da təkmilləşir, yenilənir.



FƏSİL I. MODA TARİXİ VƏ ONUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ

1.1. Azərbaycan geyim mədəniyyəti tarixi

Ənənəvi geyimlərin ümumi səciyyəsi: XIX əsr Azərbaycan xalqının etnosiyasi tarixində ən mürəkkəb dövrlərdən biri olub, onun iki hissəyə parçalanması, beləliklə də, sosial – iqtisadi və mədəni – texniki cəhətdən müxtəlif istiqamətlərdə inkişafı ilə səciyyələnir. XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın şimal torpaqları çar Rusiyası tərəfindən işğal olunmuş, cənub torpaqları isə İran əsarəti altında qalmışdır. Azərbaycan xalqının tarixi taleyində dərin iz buraxan bu parçalanma vahid etnosun siyasi və sosial – iqtisadi həyatının bütün sahələrinə, o cümlədən onun maddi və mənəvi mədəniyyətinin inkişaf meyllərinə təsirsiz qalmamışdır. Rusiya tərəfindən işğalın müstəmləkə məqamından asılı olmayaraq, bu tarixi akt sayəsində Azərbaycanın şimal torpaqları uzun müddət xarici qəsbkarların basqınlarından, siyasətindən yerli feodal hakimlərin dağıdıcı aramüharibələrindən xilas ola bildi. Bütün bu proseslər öz növbəsində xanlıqlar dövründə mövcud olan məhəlli təsərrüfat qapalılığına və feodal pərakəndəliyinə son qoymağa, Şimali Azərbaycan əhalisinin iqtisadi və mədəni həyatının qabaqcıl Avropa və rus mədəniyyətinə yaxınlaşmasına imkan vermişdir, Şimali Azərbaycanın iqtisadi işğalı, başqa sözlə, bu ərazinin təsərrüfat – iqtisadi cəhətdən mənimsənilməsi, onun hərbi – siyasi işğalından bir qədər sonra baş verməklə, xeyli müddət davam etmişdir.

XIX əsrin ikinci yarısında Rusiyada kapitalizmin sürətli inkişafı ilə əlaqədar olaraq, Şimali Azərbaycan əyalətləri təsərrüfat baxımından Rusiya iqtisadi sistemin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilməyə, beləliklə də, Azərbaycan iqtisadiyyatı tədricən Rusiya və dünya bazarına cəlb olunmağa başlamışdır. Bu proseslər öz növbəsində Azərbaycanın şimal torpaqlarında feodal patriarxal münasibətlərin sürətlə dağılmasına və kapitalist istehsal münasibətlərinin inkişaf etməsinə, beləliklə də, ölkənin kapitalist inkişafı yoluna düşməsinə əlverişli zəmin yaratmışdır.

Ölkənin sosial – iqtisadi və mədəni – texniki həyatı üçün əlamətlər olan bu tarixi dönüş nəticəsində Bakıda və sənaye mərkəzlərinə çevrilməkdə olan digər Azərbaycan şəhərlərində burjuaziya və proletariat təşəkkül tapmağa başlamış, milli konsolidasiya prosesi güclənmişdir. Çarizmin mürtəce müstəmləkə siyasətinə baxmayaraq, işğaldan sonraki dövrdə Azərbaycanın şimal əyalətlərində iqtisadi – ticarət əlaqələrinin güclənməsi, su və quru nəqliyyatı, xüsusilə dəmiryolu nəqliyyatının intensiv inkişafı, mətbuat orqanların artması, rabitə vasitələrinin təkmilləşməsi və s. amillər mədəniyyətin, o cümlədən maddi mədəniyyətin inkişafında ümummilli xüsusiyyətlərin artmasına gətirib çıxarmışdır.

Bununla belə, ənənəvi maddi mədəniyyətin bir çox sahələrində, o cümlədən xalq geyimlərində ümümmilli xüsusiyyətlər gücləndikcə məhəlli əlamətlər azalmağa başlamış, lakin tamam yox olmamışdır. Ona görə də ümummilli geyim mədəniyyətinin təşəkkülü prosesində onun müxtəlif məhəlli variantları hələ də qalmaqda idi. Xanlıqlar dövründə daha da güclənmiş məhəlli xüsusiyyətlər tədricən zəifləməyə başlamışdır. Etnoqrafik faktlardan bəlli olduğu kimi, ümummilli geyim dəstlərinin təşəkkül tapmasında Azərbaycanın tarixi – etnoqrafik bölgələrinin hər biri yaxından iştirak etmiş, bu mədəni sərvətin yaranmasına öz əməli töhfəsini vermişdir. Məhz bu səbəbdən də XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın ümummilli geyim mədəniyyətinin etnoqrafik bölgələr üzrə fərqlənən məhəlli dəstləri və geyim dəbləri bir – birindən seçilirdi. Həm də bu məhəlli fərqlər təkcə terminoloji baxımdan deyil, eyni zamanda tipoloji cəhətdən də nəzərə çarpırdı.

Maddi mədəniyyətin digər sahələri kimi, ənənəvi geyimlər də sosial – iqtisadi həyat şəraiti ilə üzvi surətdə bağlı olub, xalqın əmək fəaliyyətinin, onun təsərrüfat məşğuliyyətinin xarakterini, bədii – estetik zövqünü, cəmiyyətin ictimai qrupları arasındaki sosial – zümrə fərqlərini aydın şəkildə özündə əks etdirirdi. Məlim olduğu kimi, Azərbaycanın XIX əsr sosial – iqtisadi həyatı əvvəlki tarixi dövrlərdən xeyli dərəcədə fərqlənirdi. Geyim mədəniyyətinin səciyyəsi baxımından bu dövr, hər şeydən əvvəl, tarix səhnəsinə burjuaziya və proletariatdan ibarət yeni sosial təbəqələrin çıxması ilə diqqəti cəlb edir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, yeni dövr geyim mədəniyyətinin inkişafında təzə yaranmaqda olan milli burjuaziyanın xüsusilə böyük rolu olmuşdur. Feodal – zadəgan geyim və bəzək ənənələrini xeyli müddət davam etdirən Azərbaycan milli burjuaziyası özünün mövcud ənənəvi geyim dəbini heç də tezliklə dəyişdirib Avropa libası ilə əvəz etməmişdir. Məhz bu səbəbdən də milli geyim dəbi ilə Avropa libası arasındaki üstüörtülü rəqabət XX əsrin əvvəllərinədək kəskin şəkildə davam etmişdir. Lakin burjua saraylarında bərqərar olmuş labüd geyim dəbləri tədricən məğrur milli libasını tərk olunmasını və Avropa geyim dəbini qəbul etməyi təkidlə tələb edirdi. Əvvəllər olduğu kimi, XIX əsrdə də geyim dəbi xalqın sosial – mənəvi həyatı ilə üzvi surətdə bağlı olub, köhnə geyim və bəzək ənənələrinin xeyli hissəsini qoruyub saxlamışdı.

Bu cəhət özünü bayram və mərasim geyimlərində daha aydın büruzə verirdi. Ümumşərq və Ümumqafqaz geyim ənənələrini xeyli dərəcədə mühafizə edib saxlamaqla yanaşı, XIX əsr Azərbaycan milli geyim mədəniyyəti özünə məxsus bir sıra məhəlli xüsusiyyətlərə də malik olmuşdur. Belə ki, XIX əsr Azərbaycan geyim dəstində əhalinin müxtəlif zümrə və ictimai qruplarına xas olan libas növləri, o cümlədən peşə mənsubiyyəti ilə bağlı geyim dəbləri yaranıb sabitləşmişdi.

XIX əsrin geyim dəblərində habelə o dövrün şəriətlə bağlı, qəbul olunmuş etik normalarına da ciddi əməl olunduğu nəzərə çarpır. Məlum olduğu kimi, moda insanların daim təzələnən məişət və estetik ehtiyaclarına müvafiq olaraq, ev əşyalarının, o cümlədən geyim formalarının qısa müddətli zahiri dəyişməsindən ibarətdir. Geyim dəbləri sahəsində zövqlərin dəyişkənliyi isə hər bir tarixi dövrün sosial – iqtisadi həyat səviyyəsi və dini – etik normaları ilə ölçülür.

Bu mənada XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda sənaye istehsalının inkişaf etməsi təkcə əhalinin həyat tərzinə deyil, habelə fabrik üsulu ilə hazırlanan geyim materiallarının növünə və keyfiyyətinə, buradan damövcud geyim dəblərin əəsaslı təsir göstərmişdir.

XIX əsr geyim dəsti biçim və tikiş texnikasına görə özündən əvvəlki tarixi dövrlərdə təşəkkül tapmış geyim tiplərinin davamı olsa da, yeni dövrün tələblərinə uyğun olaraq bəzi dəyişikliyə məruz qalmışdır. Bu cəhət özünü daha çox şəhərlərdə kübar geyim dəstində və peşə geyimlərində təzahür etdirirdi. Azərbaycan şəhərlərində kapitalist istehsal müəssisələrinin yaranması, əmək bölgüsünün artması, peşə və zümrə fərqlərinin dərinləşməsi müxtəlif növ peşə geyimlərinin yaranmasını zəruri etmişdir.

XIX əsr Azərbaycan geyimlərində baş verən mühüm dəyişikliklərdən biri də ənənəvi hərbi geyim ünsürlərinin ( cövşən, dəbilqə, qolçaq ) və onunla bağlı olan yaraq növlərinin (qılınc, qalxan, nizə, mizraq, əmud, şeşpər, ox, kaman) tədricən gərəksizləşməsi və aradan çıxması olmuşdur. Təkcə kəmərdən asılan xəncər və çuxanın yaxasına düzülmüş, patrondaşı əvəz edən “ vəznə ” hələ də kişi libasının tamamlayıcı bəzək elementi kimi qalmaqda idi.

Odlu silahların yayılması nəticəsində dəb düşmüş vəznə tədricən özünün əməli əhəmiyyətini itirərək, daha çox dekorativ bəzək elementinə çevrilmişdir. Müasir dövr geyim mədəniyyətində bu vaxtdan etibarən alt və üst paltarının bir – birindən qəti surətdə ayrıldığı nəzərə çarpır. Fabrik üsulu ilə yüksək keyfiyyətli pambıq parça ( ağ, çit, sətin ) istehsalının artması əhalinin bütün ictimai zümrələri arasında alt paltarının geniş yayılmasına əlverişli zəmin yaratmışdı, XIX əsr Azərbaycan geyimləri tipoloji cəhətdən əvvəlki yüzilliyin geyimlərindən o qədər də fərqlənmirdi. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində milli səciyyə kəsb etmiş Azərbaycan geyim dəstinin tipoloji nümunələri əslində feodalizm dövründə, xüsusilə də son orta əsrlərdə təşəkkül tapmış və xanlıqlar dövründə xeyli dərəcə məhəlli xüsusiyyət kəsb etmiş olan ənənəvi libas növlərinin bir növ davamı idi. Lakin bu dövrün geyim tiplərində biçim üsulu və tikiş texnikası baxımından müəyyən dəyişiklik, təkmilləşmə baş verdiyi nəzərə çarpır. Geyim dəstinin öyrənilməsi tarixindən.

Bu vaxtadək Azərbaycanın yeni dövr geyimləri elmi ədəbiyyatda müəyyən qədər araşdırılmışdır. Bunlardan əlavə, Rusiya Xalqları Etnoqrafiya Muzeyində, Gürcüstan Dövlət Muzeyində, Azərbaycan Dövlət Tarix Muzeyində, Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində, həmçinin, respublikanın digər şəhər və kəndlərində yaradılmış tarix – diyarşünaslıq muzeylərində XIX əsr geyimlərinə aid xeyli faktik material, əhalinin müxtəlif zümrələrinə və etnik qruplarına məxsus milli geyim nümunələri toplanmışdır. Onların bir qismi “Azərbaycan milli geyimləri” adı ilə 1972 – ci ildə albom halında nəfis şəkildə nəşr olunmuşdur. Azərbaycanın ayrı – ayrı etnoqrafik bölgələrinə məxsus ənənəvi geyim və bəzək nümunələrinin toplanması işinə XIX əsrin sonu və XX əsrin ibtidasında başlanmşdır. Tiflis şəhərində fəaliyyətə başlayan Daşkov Muzeyinin və Sankt Peterburqdaki Rusiya Xalqları Etnoqrafiya Muzeyinin Qafqaz şöbəsinin əməkdaşları tərəfindən toplanmış geyim komplektləri sonralar xeyli dərəcədə tamamlanıb zənginləşdirilmiş. Bundan əlavə, həmin muzeylərin geyim və bəzək kolleksiyaları əsasında hazırlanmış rəsm, qrafik şəkil və cizgi işləri, habelə XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərinə aid fotomateriallar xalq geyimləri və ənənəvi zinət nümunələrini tədqiq etmək üçün mötəbər mənbəyə çevrilmişdir. Bu illüstrasiyalar arasında M.Tilkenin sulu boya ilə işlədiyi kişi və qadın geyim dəstlərinə aid rəsmlər, habelə A.S.Matyaseviç tərəfindən yenə də muzey materialları əsasında natural böyüklükdə çəkilmiş qızıl və gümüş zinət nümunələri diqqəti daha çox cəlb edir.

Bunlardan əlavə, XIX əsrdə dərc olunmuş elmi və elmi – publisist məqalələrdə, habelə şəxsi kolleksiyalarda saxlanılan fotoşəkili və təsviri sənət nümunələri XIX sonu və XX əsrin əvvəllərində dəbdə olmuş Azərbaycan milli geyimləri barədə müəyyən qədər təsəvvür yaradır. Bu cəhətdən görkəmli şərqşünasları P.Zubov, N.Dubrovin, İ.Berezin, M.Tkeşelov, İ.Stepanov, B.Miller, Q.Çursin və b. əməyi xüsusilə diqqəti cəlb edir.

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra etnoqrafik bölgələrin maddi mədəniyyətinin, o cümlədən milli geyim və bəzəklərin tədqiqi intensiv şəkil almışdır. Bununla əlaqədar olaraq, etnoqrafik ekspedisiya və elmi səfərlər zamanı əldə olunmuş faktik materiallar əsasında ayrı – ayrı bölgələrin xalq geyimləri araşdırılmağa başlanmışdır. Bu cəhətdən Q.F.Çursin,Ə.K.Ələkbərov, Q.T.Qaraqaşlı,Z.A.Kilçevskaya,Ə.Ə.İsmayılova,E.Q.Torçinskaya, A.Q.Trofimova və b. araşdırmaları peşəkarlıq baxımından diqqəti cəlb edir.

XX əsrin 60–ci illərindən başlayaraq xalq geyimləri etnoqrafik bölgələr (Şirvan, Gəncəbasar, Qarabağ, Şəki, Quba, Dərbənd, Muğan və b.) üzrə müntəzəm qaydada, zəngin etnoqrafik çöl materialları əsasında tədqiq olunmuşdur. Xalq geyimlərinin tarixi – etnoqrafik bölgələr üzrə araşdırılması Azərbaycan geyim mədəniyyətinin ümumi ( oxşar ) və məhəlli ( fərqli ) xüsusiyyətlərini aşkar etməyə imkan verməklə yanaşı, həm də azərbaycanlıların qonşu xalqlarla etnomədəni əlaqələrini izləmək imkanı yaradır.




1.2. Geyimlərin yaranma tarixi
Moda insan və sosial fraqmentlərin reallığı çərçivəsindən kənara çıxaraq ayrı – ayrı elementlərə kəsişir, beləliklə bütöv və universal olaraq insanın həyat fəaliyyətinin iqtisadi, psixoloji, estetik və digər sahələrini əhatə edir. Özünə ən çox geyimdə göstərən moda ümumiyyətlə, insanın daimi tələbatları ilə əlaqədar yaranaraq eyni zamanda çoxluğun qəbul etdiyi və üstünlük verdiyi yeniliyin qısa müddətli hakimiyyətidir. Bu anlayış bütün əsrlər boyu kor – təbii surətdə mövcud olmuş, ayrı – ayrı dövlətlərdə hakimiyyət zövqünə uyğun dəyişmiş və inkişaf etmişdir.

Moda anlayışı XVI əsrdə formalaşmış, bir dövlətdən digərlərinə yayılmağa başlamışdır. Yayılma prosesi yuxarıdan aşağıya doğru, yəni dövlət başçısı tərəfindən yaradılaraq kütlə arasında həyata keçirdi. Yayılma üsulları əvvəllər gəlinciklərlə başlamış, daha sonralar get – gedə təkmilləşmişdir. Bütünlükdə müasir cəmiyyətin mühüm təkamül faktoru sayılan, mədəniyyətin fenomeni olan moda XVIII əsrin sonunda öyrənilmiş, onun estetik təzahürünün idealı və zövqü şərh edilmişdir.

XX əsrdə moda tədqiqatçıları ona ilk növbədə sosial fenomeni kimi baxaraq əmələ gəlməsi və inkişafının səbəblərini, həmçinin sosial – iqtisadi, mədəni təsirinin nəticələrini təhlil etmişlər. Modanı müxtəlif nəzər nöqtəsindən – sosial psixologiya, kapitalizmin bazaar iqtisadiyyatı və kultroloci baxımdan öyrənmişlər. Göstərilən hər bir halda moda – müasir cəmiyyətin inkişafının dinamikliyini müəyyən edən mühüm component kimi təqdim edilir. Ümumiyyətlə, mədəni nümunələr yaradan dizaynerin moda fenomeninin təbiəti haqqında bütöv təsəvvürü olmalıdır. Bir çox tədqiqatçılar modanı onun adının kütləvi davranış qaydaları ilə bağlı olduğunu qeyd edirlər. Lakin modanın təzahürünün həqiqi mahiyyətinin başa düşülməsi, cəmiyyətdə onun əmələ gəlməsi və funksional mexanizminin açılması modanın öyrənilməsinə imkan verir. Moda bütün maddi və mənəvi dəyərləri mədəniyyətin dəyişmə prosesləri olan bütün sahələrini – incəsənət, ədəbiyyat, elm, texnika, siyasət, ideologiya və idmanı əhatə edir. Dizayn mədəniyyəti sahəsi olduğundan modanın mexanizmi ona aktiv təsir göstərir. Bəzi mütəxəssislər belə hesab edirlər ki, modanın əmələ gəlməsini hər hansı müəyyən dövrə aid etmək və ya hadisə kimi qəbul etmək çətindir. Bütünlüklə moda heyrətlə, rəqabətlə qəbul edilir, müəyyən zaman çərçivəsində onunla fəxr edilən, onu istəyillər. Düzdür modanı sevməyənlərin mövcudluğunu inkar etmək olmaz. Belə adamlar öz zövqləri ilə digərlərinə təsir etməyi mümkün sayıllar. Modelyerin hər hansı yeni təkliflərini onlar nizə ilə qarşılayırlar. Dəblə geyinmiş adamları gördükdə donquldanır, hiddətlənir, hətta ələ salırlar. Lakin buna baxmayaraq modanı dayandırmaq belə adamların heç birinə nəsib olmamışdır. Kostyumun digər predmetlərlə birgə geyimin yeni modasının əmələ gəlməsi üçün öndə gedən amil olub, modaya olanların bir və ya mühüm hissəsinin estetik dəyərlərinin itirilməsində müəyyən rol oynayır. Bu amilin estetik və iqtisadi əhəmiyyəti vardır. Belə ki, kostyumun formasının dəyişməsi təbii olaraq insanlarda yeniləşməyə olan təlabatından doğursa, geyimin estetik cəhətdən dəyişməsi bütünlüklə cəmiyyətin inkişafı ilə bağlıdır. Ümumiyyətlə, moda ictimai inkişafın müxtəlif tərəfləri ilə bağlıdır, burada mədəniyyətin, ictimai həyatın bütün aspektləri öz əksini tapmışdır. Cəmiyyətin inkişafı modanın öz dinamikası ilə bağlıdır. Modanın inkişafında əmələ gələn sıçrayışlar və siyasi sarsıntılar əmələ gətirir.

Modanın tez bir zamanda dəyişməsinə təsir göstərən təkanlarından siyasi inqilabları, iri tarixi sarsıntıları misal göstərmək olar. XVIII əsrin sonunda mədəniyyətin fenomeni olan moda öyrənilmiş, ilk növbədə onun estetik təzahürünün idealı və zövqü şərh edilmişdir. Lakin modanın təzahürünün həqiqi mahiyyətinin başa düşülməsi, cəmiyyətdə onun əmələ gəlməsi və funksiyalanmasının mexanizminin açılması modanın öyrənilməsinə sosioloji cəhətdən yanaşılmasına imkan verir. Modanın ən mühüm cəhətlərindən biri də onun dəyişkənliyidir. Kostyum digər predmetlərlə birgə geyimin yeni modasının əmələ gəlməsi üçün öndə gedən amil olub, modaya aid olanların bir və ya mühüm hissəsinin estetik dəyərlərinin dəyişməsində müəyyən rol oynayır. Bu amilin estetik və iqtisadi əhəmiyyəti vardır. Belə ki, kostyumun formasının dəyişməsi təbii olaraq insanlarda yeniləşməyə olan təlabatdan doğarsa, geyimin estetik cəhətdən dəyişməsi bütünlüklə cəmiyyətin inkişafı ilə bağlıdır. Orta əsrlərdə modanın inkişaf yolunu izləmək üçün Avropa ölkələrində geyim sferasında baş verən dəyişiklikləri, o dövrün “ modelyer dizaynerləri ” – dərzilərin əmək fəaliyyətlərini öyrənmək lazımdır.

VI əsrdən başlayaraq qərbi Roma imperiyası dağıldıqdan sonra antic sivilizasiyanı əvəz edən yeni Avropa sivilizasiyası formalaşmağa başlayır. VI – VII əsrlərdə qərbi Avropa ərazisində şəhərlər boşalır, ticarət donur, sənətkarlığ vəziyyəti zəifləyir. Bu dövr “ şəhər dövrü ” adlanır, məhz bu dövrdə antik şəhərlərin qalıqları öz strateji və ya inzibati vəziyyətini saxlaya bilmişdir, lakin iqtisadi vəziyyəti yox dərəcəsində idi. Sənətkarlıq universal təssərüfat kimi kəndli sənətkarlıq formasında öz fəaliyyətini saxlamışdır. Dahi Karlın kapitulyasına əsasən ( VIII əsrin sonu – IX əsrin əvvəllərində ) hökmdarın malikanəsində digər mütəxəssislərlə yanaşı çəkməçilər, əyricilər, toxucular, əlbəttə ki dərzilər də olmalı idi. Kəndli təsərüffatında geyimin belə ixtisaslaşmış vəziyyətdə hazırlanması kefiyyətinə görə daha yüksək idi. IX əsrdən başlayaraq qayçı və iynədən istifadə edirdilər.

Tikmə vasitəsi ilə naxışların vurulması kilsə təsərrüfatı yanında ixtisaslaşdırılmış emalatxanalarda yerinə yetirilirdi. Bu dövrdə “ avara ustalar ” – dərzilər, çəkməçilər bir kənddən digər kəndə gedərək sifarişlər qəbul edirdilər. Erkən orta əsrlərdə mənəvi aləmin maddi aləmin üzərində üstünlüyünü əks etdirən yeni estetik ideal əmələ gəlmişdir. Bu dövrün kostyumu son dərəcə sadə və utilitar idi.

X əsrdən başlayaraq şəhərin böyüməsi sürətlənir, peşəkarlıq istehsalat mərkəzinə çevrilirdi. F.Brodelə görə “ Avropanın ilk sənaye inqilabı ” IX əsrdən başlayaraq XIII əsrədək davam etmişdir. Artıq XV əsrdən başlayaraq avropa kostyumlarının biçimi Şərqin geyim biçimindən fərqlənməyə başlayır. Belə ki, Avropa ölkələrində karkas kostyumları adlanan bədənin formasını təkrar edirdi. Öz dövrünün zövqünə uyğun şərt formalarından istifadə edirdilirdi. Kostyumun forması tez – tez dəyişərək bel xətti əvvəlkinə nisbətən aşağı salınır, qadın geyim elementi – dekolte düz xətti formadan üçbucaqlı, sonra isə xaç formaları ilə əvəz olunur.

XV – XVI əsrlərdə bütün Avropa ölkələrində İtaliya kostyumlarına olan meyl onları ümumavropa modasının əsas nümunəsinə çevirmişdir. Bu dövrdə İtaliya humanistləri üçün antiklik ideala çevrilir, onlar antiklik obrazına gündəlik həyatda yer verməyə çalışırlar. Orta əsr kostyumlarında insanın fərdiliyinin aşkar edilməsi sahəsində addım atılır, tamamilə yeni mütənasib, ahəngdar insane obrazı yaranır.

XV – XVI əsrlərin sonunda İtaliyanın geyimlərindəki ahəngdar nisbətlər və konstruktiv kəsiklər digər ölkələrlə yayılmağa başlayır.

1527 – ci ildə Fransa ilə İspaniyanın sülh müqaviləsinə əsasən İtaliya kostyumu tədricən özünəməxsus xüsusiyyətlərini itirərək ispan modasına tabe olur. Venesiyada qadın kostyumu kişi kostyumlarına nisbətən öz dəyərini saxlayaraq İtaliyanın gözəllik nümunələrindən daha etibarlı olduğunu göstərir. Qeyd etmək lazımdır ki, İtaliya qadınlarının geyim forması ispan geyimlərindən daha həcmli idi. İtaliyanların geyindikləri sonraki donları lif hissəsi xüsusilə mütənasibliyi pozmaq üçün hündür taxta dabanlı tuflilərdən istifadə olunurdu.

XV – XVI əsrlərdə İtaliya krujevanın vətəninə çevrilir. Krujevanın qiymətli olması, onun toxunması üçün ilk maşın ixtirasına qədər çox bahalı olub cah – cəlal simvoluna çevrilir. Kostyumun hazırlanması sənəti XVI əsrdə yüksək səviyyəyə çatmışdır. Dərzi sənəti nəsildən – nəsilə ötürülərək kifayət hörmətli peşə sayılırdı. Artıq dərzilərin ixtisaslaşdırılması məsələsinə xüsusi fikir verilirdi.

XVI əsrdə dərzilərdən bir qrupu kişi geyimlərini, digər qrupu isə qadın geyimlərini tikirdi. Əksər hallarda dərzilər parçanı sifarişçilərin üzərinə ataraq təbaşir vasitəsilə biçimi işarə edirdilər. Dərzilər sifarişçinin ölçülərinə əsasən insan fiqurunun formasına uyğun, çatışmayan yerləri isə müxtəlif ara qatının köməyi ilə düzəltməklə modalı kostyum hazırlayırdılar. Dərzilərin sexində kitablar saxlanılırdı, bu kitablarda bütün modalı geyimlərin biçim nümunəsi olurdu.

XVI əsrin ikinci yarısından İspan kostyumu bu ölkənin güclü siyasi təsiri nəticəsində bütün Avropa ölkələrinə yayılmağa başlayır. Beləliklə, ümumavropa modası yaranır.


: application -> uploads -> 2016
2016 -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> «magиstratura mяrkяzи»
2016 -> Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> İmtahanın keçiriləcəyi tarix «15» may 2016-cı il Otaq 412
2016 -> 2016-cı il Otaq 412 Sıra№-si
2016 -> AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m
2016 -> Bayramov Rəşid Mahir oğlu «Dövlətin sosial siyasətinin maliyyə təminatında büdcənin rolu»
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə