AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda



Yüklə 0.83 Mb.
səhifə1/8
tarix26.05.2017
ölçüsü0.83 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ
MAGİSTRATURA MƏRKƏZİ
Əlyazması hüququnda

Mürsəlov Mürsəl Mətləb

(MAGİSTRANTIN A.S.A.)

“Abşeron İR-nın neftlə çirklənmiş torpaqların rekultivasiyası tədbirləri və onların ekoloji-iqtisadi effektivliyinin qiymətləndirilməsi."

mövzusunda


MAGİSTR DİSSERTASİYASI

İxtisasın şifri və adı: İİM 060404 «İqtisadiyyat» İxtisaslaşma: «Təbiətdən istifadənin iqtisadiyyatı və



proqnozlaşdıırlması»
Elmi rəhbər dos.İ.B.Xəlilov

Magistr proqramının rəhbəri dos.Y.N.İbrahimov

Kafedra müdiriv dos. V.Z.Mehdiyeva

BAKI – 2017

Mündəricat
Giriş................................................................................................................3
Fəsil 1. Abşeron İR-nın təbii-ərazi kompleksləri, onların tədqiqinin

elmi-nəzəri əsasları və xüsusiyyətləri..............................................7

1.1. Abşeron İR-nın müasir landşaftlarının əsas xüsusiyyətləri......................7

1.2. Abşeron İR-da neftlə çirklənmiş ərazilərin geokimyəvi

xüsusiyyətlərinin formalaşmasında təbii və antropogen amillərin rolu.14

1.3. Abşeron İR-da. neftlə çirklənmiş ərazilərdə landşaft komplekslərinin

transformasiyası.....................................................................................38


Fəsil 2. Abşeron İR-da. neftlə çirklənmiş torpaqlarda rekultivasiya

tədbirləri və təmizlənmiş ərazilərdən istifadə tədbirləri............43

2.1. İqtisadi rayonda neftlə çirklənmiş ərazilərin rekultivasiya üsulları.......43

2.2. Fitomeliorasiya üsulu ilə neftlə çirklənmiş ərazilərin bərpası...............49

2.3. Rekultivasiya olunmuş sahələrin mənimsənilməsinin ekoloji

əhəmiyyəti..............................................................................................53
Fəsil 3. Abşeron İR-da neftlə çirklənmiş ərazilərin geokimyəvi

xarakteristikası və ekoloji-iqtisadi qiymətləndirilməsi...............57

3.1. Neftlə çirklənmiş landşaftların geokimyəvi xüsusiyyətlərinin

qiymətləndirilməsi..................................................................................57

3.2. Neftlə çirklənmiş ərazilərdə kimyəvi elementlərin canlı orqanizmlərə

təsiri aspektləri.......................................................................................62
Nəticə və təkliflər.........................................................................................70

Ədəbiyyat.....................................................................................................73
Giriş
Mövzunun aktuallığı. Müxtəlif dayanıqlığda malik olan təbii ərazi komplekslərinin daha geniş sahələri istehsal prosesinə cəlb edildikcə müasir landşaftların antropogen təsirlər nəticəsində deqradasiyası torpaqların münbitliyinin azalmasına, onların çirklənməsi ilə əlaqədar olaraq ekoloji cəhətdən təhlükəli sayılan bir sıra toksik elementlərin qida zəncirinə daxil olmasına gətirib çıxarır. Bu da bitkilərdə, heyvanlarda və insanlarda, bir sözlə bütün canlı orqanizmlərdə müxtəlif xəstəliklərin əmələ gəlməsi üçün əlverişli mühitin yaranmasına səbəb olur. Yaranan bütün bu ekoloji problemlər çirklənmiş ərazilərdə neftin, lay sularının, mikroelementlərin müxtəlif landşaft komponentlərində yayılması, onların torpaq profillərində konsentrasiyası, bitkilər tərəfindən mənimsənilməsi, landşaftların geokimyəvi şəraitinin ekoloji cəhətdən qiymətləndirilməsi və s. bu kimi elmi-praktiki məsələlərin öyrənilməsi dissertasiya mövzusunun aktuallığını daha da artırır.

Son zamanlar Abşeron yarımadası və Xəzər dənizinin karbohidrogen ehtiyyatlarının mənimsənilməsi səviyyəsi xeyli artmışdır. Odur ki, neft və təbii qaz hasilatının gələcək inkişaf perspektivləri ekoloji vəziyyətin əhəmiyyətli dərəcədə hərtərəfli tədqiqinin vacib və zəruri olduğunu göstərir.

Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, Abşeron yarımadasında 160 ildən çox bir dövr ərzində neft-qazçıxarma sənayesinin inkişafı ekoloji aspektlər, ekoloji amillər nəzərə alınmadan həyata keçirilmiş, bu isə təbii mühitin, eləcə də, torpaqların özünübərpa prosesini pozmuş, onun bir sıra deqradasiyaedici təsirə malik olan inqridiyentlərlə çirklənməsinə səbəb olmuşdur.

Hazırda Abşeron yarımadasında neftlə çirklənmiş ərazilərin ümumi sahəsi 33,3 min ha təşkil edir. Ən çox çirklənmiş sahələr Balaxanı, Bibiheybət, Suraxanı, Sabunçu, Ramana və Binəqədi əraziləridir ki, bütün bu ərazilərin təmizlənməsinə, rekultivasiyasına böyük ehtiyac vardır.

Abşeron İR-nın müasir ekoloji şəraiti böhranlı vəziyyətdədir. İR-nın yerləşdiyi Abşeron yarımadası 100 ildən artıqdır ki, kəskin antropogen təzyiq altındadır. Təbii ehtiyatların kütləvi istifadəsi, hasil edilən xammalın emalı, çoxsahəli sənaye obyektlərinin ekoloji baxımdan yanlış yerləşdirilməsi, nəqletmə üçün kommunikasiya xətlərinin qənaətbəxş vəziyyətdə olmaması, bərk və maye halında tullantıların geniş yayılması yarımadanı başdan-başa ekoloji cəhətdən gərgin əraziyə çevirmişdir.

Sənaye istehsalının miqyasına görə Abşeron Azərbaycan Respublikasının ən iri sənaye rayonudur. Onun payına bütün respublikanın sənaye istehsalı məhsullarının 70%-dən artığı, quruda neft çıxarmanın 60%-i, neft emalının hamısı, bütün neft-kimya, maşınqayırma və metallurgiyanın 80%-dən çoxu, elektrik enerjisi istehsalının 30%-i, meşə və ağac emalının 75%-dən çoxu, yeyinti sənayesinin 40%-dən çoxu, yüngül sənayenin 50%-i, tikinti materialları sənayesinin 70%-i düşür.

Bütün bunlar onu göstərir ki, Abşeron İR-nın ekosisteminin təxirəsalınmaz bərpa işlərinə ehtiyacı var.

Odur ki, günbəgün daha da intensivləşən antropogen təsirlərə daha çox məruz qalan Abşeron İR-nın neftlə çirklənmiş torpaqlarının tədqiqat obyekti kimi seçilməsi təqdirə layiqdir. Bu torpaqların insanların təsərrüfat fəaliyyətinin zərərli təsirindən mühafizəsi, bütün canlı varlıqların məskunlaşdığı ərazilərdə təbii mühitin sağlamlaşdırılması üçün ekoloji geokimyəvi şəraiti öyrənmək və yaxşılaşdırmaq məqsədilə ərazidə tədqiqat işlərinin aparılmasının aktual hesab edilir.



Tədqiqatın məqsədi. Tədqiqatın əsas məqsədi — Abşeron iqtisadi rayonunda (İR) neftlə çirklənmiş torpaqlarln rekultivasiyası və mənimsənilməsi, İR-da neft sənaye sahələrinin və başqa fəaliyyətlərin təsiri nəticəsində ətraf mühitin dəyişməsinin tədqiqi, onun sağlamlaşdırılması və mühafizəsi, torpaqların rekultivasiyası və səmərəli istifadəsi, onların keyfiyyət göstəricilərinin ekoloji tələblərə uyğunluğunu müəyyən etmək olmuşdur.İR-da ekoloji optimallaşdırmanın əsas məqsədi neft ehtiyatlarının səmərəli istifadəsi və ətraf mühitin mühafizəsində ekoloji tələblərə riayət olunmasının təmin edilməsidir.

Tədqiqatın bu məqsədinə nail olmaq üçün aşağıdakı vəzifələr irəli sürülmüş və əsasən yerinə yetirilmişdir:

— Abşeron İR-da torpaqların mühafizəsi sahəsindəki qanunvericilik aktlarının və onun yerinə yetirilməsi üçün vacib olan tədbirlərin icra olunmasının vəziyyətini araşdırmaq;

— İR-da neftlə çirklənmiş torpaqların müasir vəziyyətinin tədqiqi və yayılma areallarının müəyyənləşdirilməsi

— Abşeronda neftlə çirklənmiş ərazilərdə landşaft komplekslərinin vəziyyəti və onlarda baş verən deqredasiyanın səviyyəsini öyrənmək

— Rekultivasiya olunmuş sahələrin mənimsənilməsinin ekoloji əhəmiyyətini əsaslandırmaq

— Abşeron İR-da neftlə çirklənmiş ərazilərin geokimyəvi və ekoloji-iqtisadi qiymətləndirilməsini aparmaq



Tədqiqatın obyekti və predmeti. Abşeron İR-ı ərazisinin neftlə çirklənmiş torpaq sahələri,çirklənmənin regionun təbii-resurs potensialına mənfi təsiri, onun müxtəlif təsərrüfat sahələrinin inkişafı və ərazi təşkilində yaratdığı çətinliklər, ekoloji problemlər, təbii landşaftlara dəyən ziyanlar onların bərpası və mənimsənilməsinin iqtisadi, sosial-ekoloji məsələləridır

Tədqiqatın informasiya bazası və işlənmə metodları. Tədqiqat zamanı Dövlət Statistika Komitəsi, Ekologiya və Təbii Sərvəitlər Nazirliyi, Milli EA Coğrafiya İnstitutu, ARDNŞ və Nazirlər Kabinetinin qəbul etdikləri qanunlar, normativlər, statistik, fond və tədqiqat materialları, çoxsaylı ədəbiyyat mənbələrinlən istifadə edilmişdir. Tədqiqat metodları kimi kamerial, statistik, ümumiləşdirmə, sistemli yanaşma, müqayisə və s. üsullar tətbiq edilmişdir.

Tədqiqatın elmi yeniliyi. Dissertasiya işinin elmi yenilikləri aşağıdakılardır:

— Abşeron İR-da neft ehtiyatlarından istifadədə yaranan torpaqların neft və neft məhsulları ilə çirklənmə proseslərinin başvermə səbəbləri, intensivliyi, əsas yayılma arealları müəyyənləşdirilmiş və onların müxtəlif təsnifatları hazırlanmışdır;

— Abşeron İR-da təbii proseslərin və antropogen fəaliyyətin landşaft komplekslərinə vurduğu zərərlərlərin təhlili aparılmış, bu məlumatlar əsasında müxtəlif məzmunlu təkliflər hazırlanmişdır;

— Abşeron İR ərazisinin mineral, iqlim, torpaq, su, bitki və heyvan ehtiyatlarının neftlə çirklənmə səbəbindən deqredasiyaya məruz qalma dərəcələrinə görə təhlilləri aparılmışdır;

— Abşeron İR-da neft sənayesinin intensiv inkişafının ətraf mühitə, landşaftlara və əhali sağlamlığına mənfi təsirləri araşdırılmış, neftlə çirklənmiş landşaftlarda rekultivasiya və mənimsənilmə tədbirlərinin sosial-iqtisadi və ekoloji səmərəliliyin qiymətləndirilməsi işlənmişdir.

— Toplanmış statistik materiallar, aparılan tədqiqatların nəticələrinin təhlili əsasında İR-nın təbii landşaftlarına dəyən ziyanlara uyğun olaraq vurduqları zərərlərin azaldılması, onlara qarşı əsaslandırılmış mübarizə tədbirləri hazırlamaq üçün elmi baxımdan əsaslandırılmış təklif və tövsiyyələr verilmişdir.



İşin təcrübi əhəmiyyəti. Abşeron İR-da neft ehtiyatlarından istifadədə yaranan torpaqların neft və neft məhsulları ilə çirklənmə proseslərinin geokimyəvi aspektdən öyrənilməsi, regionda ətraf mühitin mühafizəsinin tənzimlənməsi və idarə edilməsi, çirklənmiş ərazilərin rekultivasiya və bioremediasiyası, mədən ərazilərinin abadlaşdırılması, rekultivasiya olunmuş ərazilərdə yaşıllıqların salınması və s. mövcud ekoloji durumu daha da sağlamlaşdıracaqdır.

İşin strukturu. Dissertasiya işi giriş, üç fəsil, nəticə və təkliflər, həmçinin ədəbiyyat siyahısından ibarətdir.

Fəsil 1. Abşeron İR-nın təbii-ərazi kompleksləri, onların

tədqiqinin elmi-nəzəri əsasları və xüsusiyyətləri

1.1. Abşeron İR-nın müasir landşaftlarının əsas xüsusiyyətləri
Neft və təbii qaz hasilatı və emalı Azərbaycan iqtisadiyyatının aparıcı sahəsi hesab olunur. Onun dövlət büdcəsinin formalaşmasındakı rolu kifayət qədər böyükdür. Yalnız 2014-cü ildə Azərbaycanda 42022,7 min ton neft çıxarılmışdır (www.socar.az). Proqnozlar göstərir ki, YEK yaxın gələcəkdə Azərbaycan milli iqtisadiyyatının vəziyyətini və inkişaf perspektivini müəyyən edəcəkdir.

Bununla əlaqədar neft-qaz kompleksinin Azərbaycan təbii mühitinə təsirinin kompleks qiymətləndirmə sisteminin yaradılması problemi daha ciddi şəkildə qarşıda durur Çoxsaylı məlumatların təhlili göstərir ki, neftin iqtisadi rayonun hər yerində yayılmasına baxmayaraq, tarixən əsas neft çıxarılan bir neçə Abşeron qəsəbələri Balaxanı, Suraxanı, Sabunçu, Ramana olmuşdur.



Şək. 1. Balaxanda neft mədəni. XIX əsr.
Burada uzunmüddətli neft hasilatı ərazinin landşaftlarının strukturunda növ və yarımnöv səviyyəsində köklü dəyişikliklər etmişdir ki, bu da ekoloji şəraitin ciddi dəyişikliyə məruz qalmasına səbəb olmuşdur. Hazırda bu Abşeron qəsəbələrinin əraziləri çox çirklənmiş və ekoloi nöqteyi-nəzərdən əlverişsiz hesab olunur. Ona görə də tədqiqat obyekti kimi bütövlükdə Abşeron regionunun landşaftları gotürülmüşdür.

Abşeronun təbii xüsusiyyətlərinin əsaslı öyrənilməsinin tarixi XX əsrin 60–70-ci illərindən başlayır. Təbii, ki bu işlər həmin illərin texniki imkanları bazası əsasında yerinə yetirilmişdir.

Abşeron iqtisadi rayonu eyniadlı yarımadanın ərazisini əhatə edir. Şimal, şərq və cənubdan onu Xəzər dənizi əhatə edir ki, bu da ərazinin müasir landşaftlarının formalaşmasına xeyli təsir göstərir. Abşeron yarımadasının uzunluğu 60 km, eni isə 30 km-ə çatır.

Abşeron yarımadasının oroqrafik şəraitini nəzərə alaraq Şirinov N.Ş. (1965) onu dörd hissəyə bölmüşdür: şimal-qərb və cənub-qərb alçaq dağlığı, təpəli-tirəli şimal düzənlikləri və şərqi düzənliklər (Budaqov B.Ə., Mikayılov A.A., 1985).

Landşaft rayonunun mütləq yüksəkliyi dəniz səviyyəsindən -27 m-lə 300–340 m arasında dəyişir. Ərazinin relyefi bir sıra səciyyəvi xüsusiyyətlərə malikdir. Belə ki, düzənlik hissədə (Fatmayi–Zığ xəttindən şərqə) onun mütləq hündürlüyü 20–60 m-ə çatırsa, tirə, təpə və yüksəkliklər olan hissədə isə 140–170 m-ə çatır. Yalnız daha çox parçalanmış kənar qərb hissədə mütləq hündürlük 300–340 m-ə qədər artır. Ümumilikdə, Abşeron landşaft rayonu hamar, zəif parçalanmış relyeflə xarakterizə olunur. Bu hər şeydən əvvəl relyefin cavan olması və yarımadanın Xəzərin səviyyəsindən, yəni eroziya bazisindən cüzi hündürlüyə malik olması ilə əlaqədardır. Abşeronun oroqrafiyasının səciyyəvi xüsusiyyəti dəniz terraslarının olmasıdır. Yarımadada ümumilikdə 14-ə qədər dəniz terrası ayrılır. Daha hündür və mürəkkəb relyef Abşeronun qərb hissəsində formalaşır. Relyefdə Saray, Binəqədi, Fatmayi, Keçəldağ, Kirməki tirələri daha aydın seçilir. Bu tirələr arasında çoxlu sayda duzlu göllər və şoranlıqlar yerləşir. Abşeronun bu hissəsinin relyefini mürəkkəbləşdirən burada yerləşən çoxsaylı palçıq vulkanlarıdır — Ziyilpiri, Kirməki, Keyrəki, Pilpilə, Güllütəpə, Keçəldağ, Boq-Boqa və s. (Budaqov B.Ə., Mikayılov A.A., 1985).

Abşeron rayounu ərazisində yayı quraq keçən mülayim-isti yarımsəhra iqlimi hakimdir. Havanın orta illik temperaturu 10-140C, yanvarın çoxillik orta aylıq temperaturu 1–30C, iyulunku isə 20–270C arasında dəyişir. Günəşli saatların illik miqdarı 2440–2445 saat, ümumi günəş radiasiyasının illik miqdarı 130–135 kkal/sm2, illik yağıntının miqdarı isə 200–250 mm-ə çatır. Rütubət çatışmazlığı 700–945 mm təşkil edir (Mədətzadə Ə.A., 1960). Nisbi rütubətlik il ərzində cüzi (20–30%) və zəifdir (30–50%). Bütün Abşeron yarımadası üçün eyni iqlim şəraiti xarakterikdir, lakin onun landşaftları relyefin hündürlüyündən, meyilliyindən, parçalanmasından asılı olaraq da müxtəlif sahələrdə nisbətən fərqlənir (Budaqov B.Ə., Mikayılov A.A., 1985).

Rayonda demək olar ki, hidroqrafik şəbəkə yoxdur. O, ancaq Sumqayıtçayın aşağı axınları və bir hissəsi yayda quruyan bir neçə duzlu göllərlə təmsil olunur (İslamov C.İ., 1973). Yarımadada həm də müvəqqəti axarların qalıqları olan çoxlu çökəkliklər var. Onların yaranması və inkişafı göl-şorakətləşmə-deflyasiya prosesləri ilə əlaqədardır. Bir qayda olaraq onlar ilin soyuq dövründə su ilə dolur, yayda isə dibdə çökən gilli materiallardan ibarət nazik pərdə şəkilində olan duzlu qabıq şoranlıqlaq əmələ gətirir.

İqlimin quraqlığı arid-denudasiya, şoranlaşma-deflyasiya relyef formalarının geniş yayılmasına səbəb olmuşdur.

İqlim şəraitinə uyğun olaraq yarımadada hümusun miqdarının az olduğu (1–1,5%) boz və boz-qonur torpaqlar geniş yayılmışdır ( İslamov C.İ., 1973). Qabarıq relyef formalarında malik sahələrdə quraq iqlim şəraitində aşınma prosesinin intensivliyindən asılı olaraq primitiv və ibtidai torpaqlar üstünlük təşkil edir. Axarsız çökəkliklərdə və zəif axımı olan düzənliklərdə şorakətləşmiş torpaqlar formalaşmışdır.

Rayonun əsas bitki örtüyünü yarımsəhra efemerləri təşkil edir. Bunlardan başqa yovşan, qarağan, ətli şoran, kəngiz və s. geniş yayılmışdır.

Abşeron yarımadasının təbii mühitinin ayrı-ayrı komponentlərinin qarşılıqlı əlaqəsinin təhlili və onların landşaftda əks olunması burada iki landşaft kompleksinin — quru-çöl və yarımsəhra komplekslərinin ayrılmasına imkan verir (Budaqov B.Ə., Mikayılov A.A., 1985, İslamov C.İ., 1973).

Yarımsəhra landşaftları ilə tipik çöllər arasında keçid təşkil edən quru–çöl landşaft tipi Abşeron yarımadasında kiçik sahələrə parçalanmış areallarla yayılmışdır. Ərazinin relyefi platoşəkilli yüksəkliklər və təpəli-tirəli düzənliklərlə təmsil olunur. Mütləq hündürlük 50–145 m arasında dəyişir. Qabarıq və bəzi hissələrdə pilləvari quruluşa malik Güzdək platosunun hündürlüyü isə hətta 160–200 m-ə çatır.

Burada il ərzində günəşli saatların miqdarı 2200–2400 saata qədərdir. Yanvarın orta temperaturu 2,5–3,00C, iyulun orta temperaturu 24–250C arasında dəyişir. Mütləq maksimum temperatur 40–410C, mütləq minimum temperatur isə 14–150C-dir.

Ərazidə şimal və cənub küləkləri üstünlük təşkil edir. Ən sürətli küləklər (orta sürət 6–8 m/san.) şimal və şimal–qərb istiqamətlərindən əsir.

Havanın mütləq rütubətliyi ilin soyuq dövründə az olur, lakin isti dövrdə artır. Yağıntıların orta illik miqdarı 180–300 mm-ə çatır. İyul–avqust aylarında düşən atmosfer yağıntılarının miqdarı 8-mm-i keçmir. Nisbi rütubət 70% təşkil edir. Ərazinin iqlimi yumşaq qışı ilə səciyyələnir ( Mədətzadə Ə.A., Şixlinski E.M., 1968, İslamov C.İ., 1973).

Quru-çöl landşaft tipi daxilində parçalanmış və terraslaşlmış alçaq dağlığın boz-qonur torpaqlarında efemerli bitkilər üstünlük təşkil edir. Zəif parşalanmış ön dağlığın düzənliklərinin boz torpaqlarında yovşan və efemerlər bitir (Şək. 2.)

Yarımsəhra iqliminin məhsulu olan şoranlıqlar və duzlu göllər (Mirzaladi, Böyük Şor, Saray, Pirşağagöl və s.) yarımadanın landşaftları üçün xarakterik olub geniş yayılmışdır.

Dənizin rütübətləndirici təsirinin aydın hiss olunduğu yarımadanın şərq hissəsində şoranlıqlara nadir hallarda rast gəlmək olur.

Yarımsəhra landşaftları yayılan ərazilər il ərzində 130–133 kkal/sm2 günəş istiliyi alır. Yay aylarında günəşli saatların miqdarı 990–1000 saata çatır. Radiasiya

Şək. 2. Abşeron yarımadasının landşaf xəritəsi. (Əlizadə E.K.və b., 2015).

balansının illik miqdarı 50–52 kkal/sm2 arasında tərəddüd edir. İyul–avqust aylarında orta temperatur 25–260C-yə, yanvarda +30C-yə çatır. Maksimal temperatur yayda müşahidə edilir (+41–420C).

Şimal və şimal-qərb küləkləri 25–30%, cənub küləkləri isə 15–20% təşkil edir.

Yağıntının orta illik miqdarı 110–200 mm-ə çatır ki, onun da 8–10 mm-i yay aylarına düşür (Şıxlınski E.M., 1972, İslamov C.İ., 1979).

Alçaq dağlıq ərazilərdə boz və boz-qonur torpaqlar inkişaf etmişdir. Onların üzərində qarağan, ətli şoran, kəngiz qarışıq otlu yovşanlı-efemerli assosiasiyalar yayılmışdır. Dağarası və sahilyanı düzənliklərin, həmçinin çökəkliklərin boz torpaqlarında qarağan, dəvətikanı inkişaf etmişdir. Ərazinin qumlu və şoran torpaqlarında bitki örtüyü ya yoxdur, ya da çox azdır (Məqribi R.Ə., 1997).

Neft buruqlarına yaxın yerləşən sahələrin səthi tamamilə neft məhsulları ilə örtülmüşdür ki, bu da torpaq-bitki örtüyünün inkişafına mane olur. Ləpədöyən zona və çimərliklər də torpaq-bitki örtüyündən məhrumdur.

İntensiv mənimsənilmə ilə əlaqədar olaraq, yaşayış məntəqələrinin sıx yerləşlməsi və suvarmanın geniş istifadə edilməsi nəticəsində bu təbii landşaftlar transformasiyaya məruz qalmış və müxtəlif aqro-, urbo- və texnogen landşaftlarla əvəz olumuşdur.

Landşaft-geomorfoloji xüsusiyyətlərinə görə Abşeron rayonu bir-birindən fərqlənən iki yarımrayona bölünür: Şərqi Abşeron və Qərbi Abşeron.



Şərqi Abşeron yarımrayonu yarımadanın daha çox şərq hissəsində yerləşən nisbətən alcaq və parçalanmamış düzənlik əraziləri əhatə edir. Relyefi təpəli düzənlikli olub, mütləq hündürlüyü -27 m-dən 450 m-ə qədərdir. Yarımrayonun ərazisi cavan dəniz düzənliyidir və xəzər, xvalın dövrünün süxurları ilə örtülmüşdür. Yarımrayonun dəniz sahili üçün müasir relyefin yaranmasında mühüm rol oynayan eol relyef formaları xarakterikdir. Belə relyef formaları əsasən dəniz qumları, alçaq dəniz terrasları, müasir çimərliklərin olduğu dənizsahili ərazilərdə inkişaf etmişdir. Onların eni 4–5 km-ə çatan daha geniş əraziləri Bilgəh və Zirə ətrafında müşahidə olunur. Yarımrayonun şimal şahillərdə qumların geniş yayıldığı nisbətən daxili hissələrdə də eol relyef formaları inkişaf etmişdir. Buna misal olaraq Qala və Maştağa kəndlərinin ətraf sahələrini göstərmək olar. Şərqi Abşeron yarımrayonunda çoxlu sayda duzlu göllər yerləşir.

Qərbi Abşeron yarımrayonu yarımadanın mütləq hündürlüyü 40-m-dən 300–500 m-ə qədər olan daha hündür qərb hissəsini tutur. Rayonun bu hissəsində palçıq vulkanlarının intensiv inkişafı relyefi kifayət qədər mürəkkəbləşdirir. Buradakı Ziyilpiri, Kirməki, Keyrəki, Pilpilə, Güllütəpə, Keçəldağ, Boq-Boqa və s. palçıq vulkanları yaxşı nəzərə çarpır. Ərazi həm də kifayət qədər parçalnmışdır. Çökək sahələrdə duzlu göllər və şoranlıqlar yayılmışdır. Buradkı ən böyük duzlu göllər Masazır, Mirzaladi və Böyük Şor gölləridir. Abşeronun bu hissəsi üçün ilin soyuq dövründə güclü yağışlar zamanı müvəqqəti su axınlarının müşahidə olunduğu Kirməki və Yasamal kimi quru dərələr xarakterikdir. Denudasiyaya qarşı dayanıqlı olan əhəngdaşlarının yayıldığı müsbət relyef formalı ərazilərdə (Saray–Binəqədi, Fatmayi və s.) geniş sinklinal platolar və monoklinal tirələr formalaşmışdir. Onları ayıran dərələr və düzənliklər abraziya və denudasiya prosesi nəticəsində yaranmış və tektonik qırılmalarla parçalanmış daha qədim qumlu-gilli süxurların yayıldığı antiklinal strukturaya uyğun gəlir.(Əlizadə E.K.və b.,2015).

Abşeron yarımadası landşaftlarının iri miqyaslı təhlili göstərir ki, bu təbii komplekslərin fasiləsiz olaraq texnogen təsirlərlə məruz qalmaları nəticəsində onların bir çoxunun landşaft strukturu transformasiyaya uğramışdır.

Nəticədə onların bir çoxunun geokimyəvi tərkibi də mürəkkəbləşmişdir. Bu isə onların özü-özünü bərpa etmə qabiliyyətlərini məhv etmiş və onlar kəskin deqradasiyaya məruz qalmış antropogen-texnogen mənşəli landşaftlara çevrilmişlər.
1.2. Abşeron İR-da neftlə çirklənmiş ərazilərin geokimyəvi xüsusiy-

yətlərinin formalaşmasında təbii və antropogen amillərin rolu
Tədqiq etdilən ərazidəki süxurların litoloji tərkibi əsasən karbonatlı-terrigenli, gilli və gillicəli flişlərdən, iri parçalanmış kontinental dəniz formasiyalarından, qumlu-gilli formasiyalardan, qumlu-şistli subformasiyalardan, xırda parçalanmış mollas formasiyalardan, qarışıq parçalanmış kontinental dəniz qırmızı formasiyalardan, qumlu gillərdən, əhəng daşlarından, gilli qarışıq çınqıl və çaqıllardan, lil və gillərdən, gillicələr və qumlucalardan, balıqqulaqlı qumlardan (dyun qumlarından), palçıq vulkanlarının brekçiyalarından ibarətdir.

Spektral analizlərin nəticələrinə görə ərazidəki karbonatlı — terrigenli, gilli və gillicəli flişlər B, Mo, Cu, Mn, Zn və V-la, iri parçalanmış kontinental dəniz formasiyaları Mo, As, Mn, Co, V və Ag-la, qumlu gillər B, Ni, Mo, Co, Ag və As-lə, əhəng daşları, gillə qarışıq çaqıl və çınqıllar, lil və gillər B, Mo, Cu, Sn, Zn, V, Pb, Ni və Cr-la zəngindir.

Aşağıdakı cədvəllərdə (Cədvəllər 1.–8) Abşeron yarımadasının müxtəlif landşaft komplekslərindən götürülmüş süxur nümunələrinin tərkibində aşkar edilmiş kimyəvi elementlərin miqdarının həmin elementlərin Yer qabığındakı orta miqdarı ilə müqayisəsi (nisbəti) sayəsində əldə edilmiş konsentrasiya klarkları verilmişdir.

ABŞERON YARIMADASININ NEFTLƏ ÇİRKLƏNMİŞ



Каталог: application -> uploads -> 2017
2017 -> Magistr dissertasiyasi ixtisasın şifri və adı: 060403-Maliyyə
2017 -> 3 Fəsil I. Lənkəran vilayətinin fiziki-coğrafi şərati
2017 -> Mustafayev Elvin Museyib oğlu Müəssisə iqtisadiyyatın əsas subyekti kimi mövzusunda magistr dissertasiyasi
2017 -> «маgistratura məRKƏZİ»
2017 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda Kərimli Xəyal Vasif oğlu «Azərbaycanda regional iqtisadi inkişafin tənzimlənməsinin dövlət mexanizmi»
2017 -> 1. Ərəb qaynaqları hansı əraziləri “Yuxarı Azərbaycan” adlandırırdılar? • Cənubdakı Qəzvin və Zəncana qədərki ərazilərini • Araz çayından şimala doğru ərazilərini
2017 -> 0301y Az Y2017 Qiyabi Yekun imtahan testinin sualları Fәnn : 0301y Azәrbaycan tarixi
2017 -> 1205y Az Y2017 Qiyabi Yekun imtahan testinin sualları Fәnn : 1205y Biomüxtәliflik vә onun qorunması
2017 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə