Vüqar ƏHMƏd elmi-filoloji qaynaqlar, ədəbi simalar haqqında düşüncələr baki-2010



Yüklə 2,28 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə20/21
tarix23.12.2016
ölçüsü2,28 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   21

Mirjəfər Pişəvəri
(1892-1947)
Güney Azərbayjanı ədəbiyyatında ijtimai-siyasi, ədəbi-bədii, publisitik və
tərjüməçilik fəaliyyətinin miqyası, genişliyi, rəngarəng və zənginliyi ilə seçilən böyük
şəxsiyyətlərdən biri Mir Jəfər Pişəvəridir /Javadzadə Xalxali/. Güney Azərbayjanda
dünyaya göz açan Mir Jəfər 13 yaşında olarkən dövrün iqtisadi, ijtimai bəlaları onun
ailəsini də Bakıya köçməyə məjbur etmişdir. O, Quzey Azərbayjanında təhsilini davam
etdirməklə yanaşı işləməyə başlamış, siyasi fəaliyyət meydanına atılmışdır. İran Sosial
Demokrat Partiyasının Qafqazdakı təşkilatlarında fəaliyyət göstərən M.J.Pişəvəri elə
burada mətbuat aləminə qədəm qoymuş,  «Azərbayjan jüzi layənfəkki İran»,
«Hürriyyət» qəzetlərində müxbir və redaktor kimi çalışmışdır. O, eyni zamanda
iranlıların «İttihad» mədrəsəsində müəllimlik etmişdir.  1920-ji ildə İrana qayıdan
Pişəvəri demokratik hərəkatın genişlənməsində fəallıq göstərmiş, Gilan Respublikasının
xariji işlər naziri işləmiş, İran Kommunist Partiyasının qurultayında iştirak etmiş,
«Həqiqət» qəzetinin nəşrinə də nail olmuşdur. İrana qayıtdıqdan sonra həbs edilərək on
bir il Qəsri-Qajar zindanında yatmış, 1941-ji ildə Rza xan diktatorluğu süqut etdikdən
sonra həbsdən azad edilmişdir. Bundan sonra daha əzm və qətiyyətlə siyasi mübarizə
meydanına atılmış, «Acir» qəzetinin nəşrinə başlamış, «Mətbuatın azadlıq jəbhəsi» adlı
leqal təşkilatın işini janlandırmış, Azərbayjan Demokrat Firqəsini yaradaraq ona
rəhbərlik etmiş, Azərbayjan Milli hökümətinin baş naziri olmuşdur. Bütün bunlarla
yanaşı, M.J.Pişəvəri tənqidlə məşğul olmuş, hekayələr yazmış, ijtimai-siyasi
publisistikanın gözəl nümunələrini qələmə almış, tərjüməçilik bajarığını nümayiş
etdirmişdir. Azərbayjanda inqilabi hərəkət tarixinin salnaməsi üçün mənbə, qaynaq rolu

330
oynayan məqalə və xatirələr yazmış, tarixi məruzə və nitqlər söyləmişdir. Qısa, lakin
Azərbayjan xalqının mübarizələr və dövlət qurujuluğu tarixi, mədəniyyətinin inkişafı
salnaməsi ilə sıx bağlı olan bir ömür yaşamış, bütün varlığı ilə Azərbayjana, onun
sabahı və gələjəyinə bağlı olmuşdur. M.J.Pişəvəri 1947-ji ildə müəmmalı şəkildə
avtomobil qəzasına düşüb dünyasını dəyişmişdir. Onun adı və fəaliyyəti bir neçə il
diqqətdən kənarda qalmışdır. 80-jı illərdən etibarən onun əsərləri toplanmağa, tərjümə
və nəşr olunmağa başlamışdır. Azərbayjanda demokratik hərəkat tarixinin araşdırılma
prosesində M.J.Pişəvərinin xidmətləri qeyd olunmuşdur.
M.J.Pişəvərinin adı vəfatından sonrakı illərdə müəyyən dərəjədə kölgədə
qalmışdır. Doğrudur, İ.V.Stalinin ölümü və M.J.Bağırovun məhkəmə prosesindən sonra
Mir Jəfər Pişəvərinin ədəbi-bədii, publisistik irsi, ijtimai-siyasi fəaliyyəti barədə yazılar
mətbuatda görünməyə başlayır. Bu sahədə ilk sistemli iş filologiya elmləri doktoru,
prof. Həmid Məmmədzadəyə məxsusdur. Müəllif 1955-ji ildə müdafiə etdiyi «İnqilabçı,
curnalist, yazıçı Pişəvəri» adlı namizədlik dissertasiyasında M.J.Pişəvərini bir inqilabçı,
bir curnalist və yazıçı kimi tədqiq etmişdir. H.Məmmədzadə görkəmli şəxsiyyətin
bioqrafiyası ilə bağlı ilkin olaraq məlumat vermiş, daha çox onun publisistik yazılarını
araşdırmış, «Zindan xatirələri dəftərindən» adlı povestini təhlilə jəlb etmişdir. Əlbəttə,
H. Məmmədzadənin bu sahədəki xidmətlərinə kölgə salmaq niyyətində olmadan
obyektivlik naminə deyək ki, müəllif Pişəvərinin «Müsavat» hakimiyyətinə tənqidi
münasibətlərini tədqiqatın aparıldığı illərin ideoloci çərçivəsindən bir qədər
«dərinləşdirilmiş», Pişəvərinin əsərlərində olmayan fikirləri də «Musavat»ı pisləmək
naminə montaclar edərək musavatçıları dilimizi təhqir etməkdə, kəndliləri ağır həyata
sövq etməkdə, milli ədəbiyyatımıza maneələr törətməkdə günahlandırmışdır. Lakin bu
və ya digər ideoloci təhlil qüsurlarına baxmayaraq həmin əsər M.J.Pişəvərinin həyatı və
şəxsiyyəti, yaradıjılığı haqqında yazılmış ilk tədqiqat kimi dəyərlidir. Sonrakı illərdə
M.J.Pişəvərinin anadan olmasının 90, 100 illiyi münasibətilə, Azərbayjan Demokratik
firqəsinin yaranması və fəaliyyəti mövzusunda araşdırmalar aparılmış, qəzet və
curnallar vasitəsilə geniş oxuju kütləsinə çatdırılmışdır. Bu baxımdan M.İbrahimov,

331
J.X.Hajıyev, Ə.Əminzadə, T.Musəvi, H.Jiddi, M. Çeşmazər və başqalarının qələm
məhsulları təqdirəlayiqdir.  1984-jü ildə «Azərnəşr» Azərbayjan Demokrat firqəsinin
banisi və rəhbəri M.J.Pişəvərinin «Seçilmiş əsərləri»ni çapdan buraxdı. Təxminən 24
çap vərəqi həjmində olan əsərin əvvəlində «Redaktordan» başlıqlı hissədə M.J.Pişəvəri
«Görkəmli siyasi və ijtimai xadim olmaqla yanaşı, həm də gözəl alim, qüdrətli publisist,
istedadlı yazıçı» kimi təqdim olunmuşdur. Kitabda Mir Jəfər Pişəvərinin həyat və
fəaliyyəti haqqında bir çap vərəqi yarım həjmində bəhs olunmuşdur. Burada əsas yer
Pişəvərinin İranda və Azərbayjandakı inqilabi fəalyyətinin təhlil və təsvirinə verilsə də,
Mir Jəfər Javadzadənin ijtimai fəaliyyəti ilə sıx bağlı olan publisistik və ədəbi
yaradıjılığı sahəsinə də toxunulmuşdur. Lakin burada da onun ədəbi-bədii yaradıjılığı,
tərjümələri, publisistikası, ümumiyyətlə əsərlərinin dil-üslub xüsusiyyətləri geniş
işıqlandırılmamışdır.  «Azərbayjan klassik irsi» seriyasından «Elm» nəşriyyatı
tərəfindən buraxılmış 4 jildlik «Jənubi Azərbayjan ədəbiyyatı antalogiya»sında Güney
Azərbayjanı şair və yazıçılarının, o jümlədən M.J.Pişəvərinin şeyrləri, hekayələri və s.
nəşr olunmuşdur.
M.J.Pişəvərinin həyatı onun ijtimai fəaliyyəti ilə daha çox əlaqəlidir. Həmin
fəaliyyət isə Azərbayjan xalqının muxtariyyət qazanmaq uğrunda mübarizəsi salnaməsi
ilə sıx bağlıdır.  1906-1946-jı illərdə İranda milli azadlıq və demokratik hərəkat
məsələləri müxtəlif dövrlərdə H.Həsənov, İ.İbrahimi, Ş.Javidi, Ə.Əmidi-Nuri,
V.Duqlas, V.İqelton, J.Lençovski, R.Fray, S.Zəbih və başqaları İranda demokratik
hərəkat tarixindən yazarkən Azərbayjan Demokratik Partiyasının fəaliyyətinə işıq salır,
xalq hakimiyyətini obyektiv dəyərləndirirlər. Azərbayjan Milli Hökümətinin tarixi isə,
bəllidir ki, M.J.Pişəvərinin həyat və fəaliyyəti ilə yaxından əlaqəlidir. Bu baxımdan
mövjud tədqiqatları təhlil süzgəjindən keçirən, Azərbayjan Demokrat Partiyasının
yaranması, azadlıq hərəkatının qələbəsi və xalq hakimiyyəti tədbirlərinin həyata
keçirilməsi uğrunda mübarizəsi məsələlərini şərh edən M.M.Çeşmazərin kitabı tarixi
dəyərinə görə seçilir.

332
Son illərdə filologiya elmləri doktoru, professor Vüqar Əhməd «M.J.Pişəvərinin
həyatı, mühiti və yaradıjılığı» mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş və
eyni adlı monoqrafiya (1998) çap etdirmişdir. Adından da göründüyü kimi ilk dəfə
yundamental şəkildə Pişəvərinin siyasi, tarixi fəaliyyəti və ədəbi-bədii yaradıjılığı
tədqiqata jəlb olunmuşdur. Daha sonra bu tədqiqat işi «Cizn procitaya v borbe» (2002)
adı altında rusdilli oxujulara təqdim olunmuşdur.
Bu yaxınlarda çap olunan jənubşunas alim, tarix elmləri namizədi Əkrəm
Rəhimlinin (Bice)  «Mübarizə burulğanlarında keçən ömür: S.J.Pişəvəri»  (2009) adlı
monoqrafiyasında Pişəvərinin tarixi və siyasi fəaliyyəti geniş şəkildə öz əksini tapıb.
* * *
Mir Jəfər Seyid Javad oğlu Javadzadə Xalxali (Mir Jəfər Pişəvəri) 1892-ji ildə
Güney Azərbayjanının Xalxal mahalındakı Zivə obasında /Zaviyə-sadat/ anadan
olmuşdur. Yoxsul ruhani atasından oxuyub yazmağı öyrənmiş, kənddə ilkin təhsil
almışdı. Zaviyədə ağaların özbaşınalığı, feodalların zülmü Seyid Javadın da ailəsindən
yan ötüşmürdü. Kəndlilərin məşəqqətli həyatı hələ uşaqlıq çağlarından Pişəvərinin
xatirində dərin iz buraxmış, onu düşündürmüşdür. Bu ajı uşaqlıq xatirələri sonralar
Javadzadə yaradıjılığında özünün bədii əksini tapmışdır. Belə ki, görkəmli ijtimai
xadim, böyük ədib uşaq vaxtlarında müşahidə etdiyi hadisələri – soyuq qış günlərində
kəndlilərin bir parça çörək dalınja şəhərlərə getmələrini, ərbabların və xanların zülmü
nətijəsində onların tərki-vətən olmalarını, bir çox həmvətənlərinin Bakı mədənlərinə
pənah aparmalarını və fajiəli, ajınajaqlı həyat səhnələrini sonralar əsərlərində tez-tez
yad etmişdir.
1905-ji ildə Javadzadələr ailəsi Bakıya köçməyə məjbur olur. Onda Mir Jəfər
Javadzadənin 13 yaşı vardı. Bakının Bülbülə kəndində məskunlaşan Seyid Javad
oğlunun təhsilinə xüsusi diqqət vermişdir. Bakıda «İttihad» məktəbinə daxil olan Mir
Jəfər 1913-jü ildə təhsilini başa vurub, 21 yaşında ilk əmək fəaliyyətinə başlamışdır.
O dövrün başlıja maarifçilik şüarlarndan biri dünyəvi təhsil verən məktəb
şəbəkəsinin genişləndirilməsi idi. Bunu Aəzrbayjan xalqının maariflənməsi kimi tarixi

333
zərurət tələb edirdi. Uşaqlıq və gənjlik illərini geniş bilik və mükəmməl savada malik
olmaq naminə sərf etmiş Mir Jəfər N.Nərimanovun «Məktəb. Məktəb! Bizi anjaq o
xilas edər!» - fikrini-ideyasını bir növ həyata keçirmək niyyətilə 1913-jü ildə indi
qəsəbəyə çevrilmiş Xırdalan kəndində məktəb təşkil etmişdir. S.M.Qənizadə,
H.Mahmudov, S.S.Axundov, M.Mahmudbəyov, N.Nərimanov kimi xalqın balalarına
dünyəvi təhsil, özü də ana dilində təhsil vermək istəyən sələfləri tək M.J.Pişəvəri də
uşaqlara «təhsil etməyə» böyük həvəsi olduğunu qeyd edirdi:  «Məktəbi bitirdikdən
sonra müəllim oldum. Təhsil etməyə, kitab oxumağa olan böyük həvəsim sayəsində
iyirmi yaşa çatanadək bütün boş vaxtlarımı kitabxanalarda keçirərdim. Tarix, ədəbiyyat
və fəlsəfə sahələrinə aid kitablara daha çox meyl göstərərdim. Belə bir mövqedə birinji
dünya müharibəsi və onun ardınja böyük Rusiya inqilabı baş verdi». Birinji dünya
müharibəsi illərinin hadisələri, daha sonra 1917-ji ildə Rusiyada baş verən inqilabi
hərəkat «vətəninin və millətinin nijat və səadətini Rusiya inqilabçılarının istədikləri
quruluşun əldə edilməsinə bağlı» olduğunu söyləyən Mir Jəfəri yerindən tərpədərək
siyasi mübarizə meydanına atır.
Özünün inqilabi mübarizə meydanına daxil olmasının səbəbini Pişəvəri iki faktorla
əlaqələndirirdi. Özünü «Rusiyada yaşayan millətlərin azadlıq mübarizəsində yaxından
iştirak etmiş İran gənjlərindən» biri hesab edən Xalxalini «bu şərəfli fəaliyyətə jəlb
edən» başlıja amil onun: «azadlıq uğrunda mübarizə işinə böyük rəğbət» idi. Mənsub
olduğu milləti haqqında düşünjələri «Mir Jəfər Seyid Javadzadə» imzası ilə dərj
olunmuş məlumatın müəllifini sistemli, şüurlu və ardıjıl mübarizə meydanına təhrik
edirdi. Az sonra 1918-ji ilin yanvarında Mir Jəfər Pişəvəri artıq İran Demokrat Partiyası
Bakı təşkilatının «Azərbayjan jüzi layənfəkki İran» qəzetində əməkdaşlığa başlayır. «Bu
dövrdə ən çox fəaliyyət göstərən mühərrirlərdən» biri kimi səjiyyələndirilən
M.J.Pişəvəri qəzetin ilk nömrələrindən başlayaraq qələm məhsullarında İran mütərəqqi
ijtimai qüvvələrinin fəaliyyəti, Rusiyada yaradılan fəhlə-kəndli höküməti, Avropa
müstəmləkəçilərinin, xüsusən İngiltərə hökümətinin həyata keçirdiyi jinayət
faktlarından söhbət açır, fikir və mülahizələrini əsaslandırmağa çalışırdı. Hələlik

334
mətbuat aləmində ilkin addımlarını atan mühərririn yazılarında diqqəti jəlb edən başlıja
tərəflər aşağıdakılar idi:
1. Müəllif İranda yaşayan xalqların düşdükləri ağır vəziyyətin ijtimai-siyasi səbəb
və amillərini aydın görür, yanılmadan göstərirdi, o, həqiqəti söyləyirdi.
2. Pişəvəri «vaxtın çatdığı, yatmaq zamanı deyil, iş görmək lazım olduğu» fikrini
qətiyyətlə irəli sürür, irtija və imperializm, müstəmləkəçilik və despotizm əleyhinə
mübarizədə İran xalqlarının ittihad və ittifaqının təmin olunmasını başlıja şərt hesab
edirdi.
1919-ju ilin ortalarında Məhəmməd Fətullazadə, Yusif Yəqub və Bəhram
Ağazadənin zəmanəti ilə İran Ədalət Partiyasının Bakı təşkilatı sıralarına daxil olan
Pişəvəri eyni zamanda tərəqqipərvər iranlıların açdıqları «İttihad» mədrəsəsində
müəllimlik edir, partiyanın tapşırıqlarını yerinə yetirir, üstəlik «Hümmət» sosial-
demokrat qrupu ilə əlaqə saxlayırdı. Onun N.Nərimanovla əməkdaşlıq etməsi ijtimai
şüurunun genişləndirməsinə güjlü təsir göstərirdi.
Pişəvəri bioqrafiyası ilə tanışlıq göstərir ki, o, qəlbinin və ağlının hökmü ilə
mübarizə meydanına atıldığı ilk dövrlərdən başlayaraq hadisələrə qiymət vermək, xalqı
azadlığa çıxarmaq yolunda əsl fədai kimi çarpışmaq istəyirdi. Bu mübarizədə o, ilkin
vasitə olaraq mətbuatı götürmüş, müəllimlik fəaliyyəti ilə yanaşı, publisistika aləminə
daxil olmuşdu. Əslində bu, tarixi bir forma idi, dünya miqyaslı inqilabçıların
fəaliyyətində özünü təjrübədə təsdiq etmiş bir vasitə sayılırdı. Dövrünün fəlsəfi, tarixi
və ədəbi mənbələrini öyrənməyə böyük marağı olmuş M.J.Pişəvəri «Açıq söz»
qəzetindən sonra İran Sosial Demokrat Partiyasının orqanı olan «Azərbayjan» və
«Hümmət» qəzetlərində yazılar dərj etdirir.
İranda Rza şah və əlaltılarının recimlərinin dağıdılması ikiqat zülm altında
yaşayan Azərbayjan xalqının mübarizəsinə şərait yaratdı, xalq ayağa qalxıb mübarizəyə
başladı.

335
Rza şahın qanlı recimi süqut etdikdən sonra, Təbriz azadxahları tərəfindən bu
şəhərdə «Azərbayjan jəmiyyəti» adlı bir qrup yarandı, jəmiyyətin «Azərbayjan» adlı
orqanı nəşrə başladı /naşirləri Əli Şəbustəri və İsmayıl Şəms idi/. Xalqın haqq səsi olan
bu qəzet Azərbayjan və fars dillərində çıxırdı.  «Azərbayjan» qəzetinin nəşri Rza şah
reciminin tör-töküntülərini və şovinist dairələri bərk qorxuya saldı. Onlar «Azərbayjan
jəmiyyəti»nin ünvanına minlərlə töhmət deyib, ona qara yaxmağa başladılar. Jəmiyyətin
üzvlərini araqarışdıran, ayrılıq salan… adlandırırdılar. Tehranda və İranın digər
şəhərlərində qəzetin yayılmasının qabağını alırdılar.
1945-ji il dekabrın 12-də Təbriz şəhərində Azərbayjan Milli Məjlisi açıldı və
həmin gün Azərbayjan Milli höküməti təşkil oldu.  12-13 dekabr günlərində görülən
bütün mühüm inqilabi əhəmiyyətli işlər – Təbrizi mühasirə etmiş fədai qüvvələrinin
Təbrizə daxil olması; Azərbayjan Milli Məjlisinin açılışı, məjlisin daxili
nizamnaməsinin yazılması və qəbul edilməsi; Azərbayjan Milli Hökümətinin tərkibi və
iş proqramının hazırlanaraq Milli Məjlisin müzakirəsinə verilib təsdiqinin təklif
olunması; İran hökümətinin Təbriz şəhərindəki candarm, polis və qoşun qüvvələrinin
təslim olması haqqında onun komandanları ilə danışıq ADP MK tərəfindən, Pişəvərinin
bilavasitə rəhbərliyi ilə aparılmışdır. Beləliklə, İranda yaranmış vəziyyət Azərbayjan
Demokrat Firqəsini qəti hərəkət etməyə məjbur etdi. Silahlı hərəkatın nətijəsi olaraq şah
qoşunlarından təmizlənmiş Azərbayjan özünün milli hökümətini yaratmalı oldu.
Pişəvəri sədr /baş nazir/ olmaqla, daxili işlər, xalq qoşunları, kənd təsərrüfatı, maarif,
səhiyyə, maliyyə, ədliyyə, yol, poçt, teleqraf və telefon, tijarət, iqtisad, iş və zəhmət
nazirliklərindən ibarət Nazirlər Şurası yaradıldı.  /İran daxilində Azərbayjan
muxtariyyəti prinsipinə və Azərbayjan Milli Məjlisinin həmin prinsipi gözləyən daxili
nizamnaməsinə uyğun olaraq Azərbayjan Milli hökuməti tərkibində hərbi və xariji işlər
nazirlikləri yaradılmadı/. Milli Məjlis Z.Qiyamini Azərbayjan Ali məhkəməsinin rəisi
və F. İbrahimini Azərbayjanın baş prokuroru seçdi.
Milli hökümət ADF-nin 12 bənddən ibarət Azərbayjan və rus dillərində yaydığı

336
mürajiətnaməni – xalqın istəkləri, arzu və ehtiyajları aydın bir şəkildə göstərilmiş
şüarları reallaşdırmağı başlıja vəzifəsi hesab edirdi.
Demokrat Firqəsinin əsas vəzifəsi Azərbayjan xalqının milli azadlığı idi, İranın
daxilində onun milli muxtariyyəti idi. M.J.Pişəvəri ADP-nin və Azərbayjan Milli
hökümətinin yaranması uğrunda mübarizədə son dərəjə mühüm rol oynamış, partiyanın
Mərkəzi Komitəsinin sədri və Milli hökümətin baş naziri olaraq partiya proqramının və
Milli hökümətin iş proqramının həyata keçirilməsinə bilavasitə rəhbərlik etmişdir.
Tədqiqatlar göstərir ki, Azərbayjan Milli höküməti çox qısa müddətdə fəaliyyət
göstərməsinə baxmayaraq böyük və vajib işlər görməyə müvəffəq olmuşdur: xalq
ordusu yaranmış, Təbriz darülfünu açılmış, Azərbayjan dili rəsmi dövlət dili elan
edilmiş, Təbriz radiosu, filarmoniyası təsis edilmiş, torpaq kəndlilər arasında bölünmüş
və s.
Azərbayjan Demokrat partiyasının fəaliyyəti, milli hökümətin uğurları İranın
mərkəzi hökümətini haldan çıxarırdı. Hazırlanan gizli plan üzrə demokratiyaya qarşı
qanlı jinayətlər hazırlanırdı. Kiçik güzəştlərlə, müxtəlif danışıqlıqlarla İran höküməti
Azərbayjan Demokrat partiyasının sayıqlığının itirilməsinə və vaxt qazanmağa
müvəffəq oldu. Qəvamüs-səltənə başda olmaqla ABŞ-dan silah və döyüş sürsatı alan
İran İngiltərənin sərhəddə yeritdiyi, limanlara gətirdiyi qüvvələrə arxalanaraq, İranın
qatı irtijaçılardan ibarət yeni höküməti bütün demokratik qurumlara və ilk növbədə
Azərbayjanın Milli hökümətinə qarşı hüjuma başladı.
Azərbayjan Əyalət Ənjüməni imperializmin avantürası altına düşməmək və İran
daxilində qardaş qırğınlarının qarşısını almaq kimi humanist bir qərar qəbul edib, İran
silahlı qüvvələrinə müqavimət göstərməmək barədə göstəriş verdi.
Beləliklə, Demokrat Partiyasının Milli hökümətinin rəhbərliyi altında yeni bir
dövr başlamış Azərbayjanda bir il ərzində görülmüş bütün işlər məhv edildi: minlərlə
adam sorğu – sualsız küçələrdə öldürüldü: fədai başçıları, zabitlər, partiya üzvləri edam

337
olundular. İran hökümətinin qoşunları tərəfindən Azərbayjanda 25 minə yaxın adam
məhv edildi. Noyabr ayının axırlarından başlayaraq 50 mindən artıq nəfəri olan qoşun,
50-yə qədər təyyarə,  174 top,  3 minə yaxın ağır pulemyot və başqa silahlarla üç
istiqamətdə Azərbayjan üzərinə hüjuma başladı.
Pişəvəri belə bir vaxtda İran qüvvələrinə təslim olmaqdan imtina etdi, lakin
doktor Javid və Əli Şəbustəri Tehrana göndərdikləri teleqramla təslim olduqlarını
bildirdilər. M.J.Pişəvəri Təbrizi tərk etməli oldu. Azərbayjan Demokrat Partiyasının 19
yanvar 1947-ji il tarixli ijlasında Məhəmməd Biriya Mərkəzi Komitənin I katibi seçildi.
8 mindən artıq azərbayjanlı sovet səfirliyinə mürajiət edərək siyasi sığınajaq aldı və
Sovet Azərbayjanına pənah apardı.
Quzey Azərbayjanına üz
tütan soydaşlarımızın həyatı burada da xoş
keçməmişdir. Onlar toplu halda Azərbayjanın ayrı-ayrı bölgələrində yerləşdirildilər. Bu
məskunlaşma məntəqələrində DTK-nın və daxili işlər orqanlarının nəzarəti altında
yaşamalı oldular. Onların bir qismi sonralar müxtəlif siyasi ittihamlarla Rusiyanın
soyuq nöqtələrinə sürgünə göndərildilər.  1946-jı ilin əvvəllərində Qəvamüssəltənə
İranın baş naziri Bəkilsül Mülkün yerinə keçdi. O, baş nazir olduqdan sonra Moskvaya
gedib Stalinlə görüşdü. İranın Şimal neftinin 49 faizi İranın, 51 faizi Sovetlərin olmaqla
Azərbayjan hərəkatını yatırmaq şərtilə müqavilə bağladı. Amma bu müqavilə İran
məjlisində qəbul ediləndən sonra qüvvəyə minməli idi. Məjlis müqaviləni təsdiq etmədi,
anjaq Stalin vasitəsilə /Azərbayjan xalqının qəddar düşməni/ Azərbayjanın milli
hökümətini dağıtdı. Stalinin xəyanəti nətijəsində şah jəlladları Azərbayjana hüjum etdi,
milli hökümət başçıları müqavimət göstərmədən 1946-jı il 12 dekabrda /  «21 Azər»/
«Təbrizi tərk edib xalqı qırğına verdilər. 50 mindən artıq adam öldürüldü, yüzlərlə evlər
dağıdıldı, saysız-hesabsız adamlar didərgin düşdü, İranın jənub jəhənnəminə həbsə
göndərildi,  1947-ji ildə ADF birinji katibi kimi hökümətin başçısı Mir Jəfər Pişəvəri
Javadzadəni Goranboyla Gənjə arasında erməni Melikyan /sürüjü/ vasitəsilə maşında
qəzaya salıb öldürdülər».

338
Bütün ömrünü xalqın azadlığı, vətənin demokratik yolla inkişafı naminə sərf
etmiş Mir Jəfər Seyid Javad oğlu Pişəvəri Javadzadə Xalxalinin həyatı müəmmalı
şəkildə bitdi.
Pişəvəri ijtimai fikir tariximizdə M.F.Axundov, J. Məmmədquluzadə,
N.Nərimanov, J.Jabbarlı, S.Vurğun, M.Hüseyn, M.İbrahimov kimi erudisiyalı, geniş
dünyagörüşlü, ədəbi növ və canr baxımından yaradıjılığı rəngarəng və zəngin olan bir
sənətkar kimi yer tutmuşdur. O, ədəbi yaradıjılığın şer, nəsr kimi növlərində qələmini
sınamış, bədii tərjümə ilə məşğul olmuşdur.
Məlum olduğu kimi, şer bədii yaradıjılığın daha çətin və məsuliyyətli sahəsidir. O
insanın hiss və duyğularını oxşamalı, onun mənəvi dünyasına daha güjlü, emosional-
estetik təsir göstərməlidir. Şer epik və dramatik canrlara nisbətən daha dinamik, yığjam
və operativ sənət sahəsidir, bir növ improvizasiyalı sənətdir. Daha çox emosional-
hissiyyat zəminində yaranan şerlər sonralar bədii yaradıjılığın müxtəlif sahəsinə keçmiş
şəxslərin həyatının daha çox ilk dövrlərində yaradılır.
M.J.Pişəvəri də belə bir yaradıjılıq yolu keçmişdir. Bədii nümunələr yaradan hər
bir yaradıjı şəxs kimi gələjəyin görkəmli dövlət xadimi, yazıçı-curnalisti də uşaqlıq
çağlarında çoxlu şerlər qələmə almışdır. Lakin o, bu ilk qələm təjrübələrini çapa
verməmişdir. Sonralar, 1919-ju ildə «M.J.» imzaları ilə yazdığı şerləri çap etdirməklə
ədəbiyyata gəlmişdir. Pişəvərinin bədii yaradıjılığı haqqında azlıq təşkil edən
araşdırmalarda gələjək ədibin ilk poetik qələm məhsulları bədii səviyyəsinə görə tənqid
edilmişdir. Həqiqətən də, Pişəvəri sosial bəlaları şer dili ilə söyləyərkən bu poetik
nümunələrin sənətkarlığının bir o qədər də fərqinə varmamışdır.
Ədəbiyyat tariximizə nəzər saldıqda açıq-aşkar görürük ki, görkəmli ədiblər,
yaradıjılığın əksər sahələrində qələmlərini sınamışlar. Siyasi xadimlər, məsələn,
N.Nərimanov və S.Pişəvəri ijtimai-siyasi fikirlərini daha kəsərli söyləmək üçün bədii
yaradıjılıqdan mühüm vasitə kimi istifalə etmişlər. Şübhəsiz, hər bir yazıçı məfkurəsinə
xas olan fikirləri bədii şəkildə ifadə edir. Məsələn, N.Nərimanov, S.M.Qənizadə,

339
S.S.Axundov, A.Şaiq, Q.Əfəndiyev və b. öz pedaqoci fikirlərini bədii yaradıjılığın
müxtəlif canrlarında təsvir və təbliğ edirdilər. Pişəvəri də sələfləri kimi ilk dövrlərdə
gördüyü ijtimai bəlaları ifadə etmək üçün Sabir poeziyasına üz tutmuşdur.
Pişəvərinin yazdığı şerlərdə bir milli təəssübkeş, Vətən fədaisi, xalqını müstəqil
və birləşmiş görmək istəyən vətəndaş obrazı ilə rastlaşırıq. Pişəvərinin şerləri onun
bədii yaradıjılığında azlıq təşkil etməsinə baxmayaraq, o dövrki ijtimai çatışmazlıqlar və
nöqsanlara toxunmaq nöqteyi-nəzərindən əhəmiyyətlidir.
O, yaradıjılığa başlayarkən uzun illər müstəmləkə, çarizm zülmü görmüş
Azərbayjan 1919-ju ildə müstəqilliyə təzəjə qədəm qoymuşdu. Hələ də Azərbayjan
zəhmətkeşlərinin həyatı ağır vəziyyətdə idi. Xalqa mətbuat və söz azadlığı, müstəqillik
hüququ verən Azərbayjan Xalq Jumhuriyyəti dövründə gənj Mir Jəfər «Hurriyyət»
qəzetini buraxır, bu mətbuat orqanında könlünə yatan yazıları, məqalə və bədii
parçaları, hətta öz şerlərini də çap edirdi. Həmin illərdə Azərbayjanda demokratiya
hökm sürürdü. Müsavat hakimiyyətini quranlar elə bir demokratik quruluşla
Azərbayjanı idarə edirdilər ki, siyasi və milli mənsubiyyətinə görə heç kim təzyiqə


Yüklə 2,28 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   21




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə