Vüqar ƏHMƏd elmi-filoloji qaynaqlar, ədəbi simalar haqqında düşüncələr baki-2010



Yüklə 2,28 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/21
tarix23.12.2016
ölçüsü2,28 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   21

Mübrizələrdə keçən ömür
Seyid Cəfər Pişəvəri
Son  iyirmi  ilə  yaxın  dövrdə  dünyda  baş  verən  əsaslı  siyasi  dəyişikliklər
tariximizin, eləcə də mədəni dəyərlərin bir sıra problemlərinə məlum ideoloji yasaqlar
aradan qalxdığı üçün onlara yenidən baxmağa şərait yaranmışdır. Sovet-rus imperiyası
dağıldıqdan  sonra  dünya  xəritəsində  siyasi  mənzərə  dəyişmiş,  xalqlar,  xüsusilə  türk
xalqları  milli-mənəvi  dəyərlərini  yenidən  öyrənib  tədqiq  etməyə,  obyektiv  meyarları,
vətənpərvərliklə təkmilləşdirib zənginləşdirməyə başlamış, bu gün də davam etdirirlər.
Hər bir xalqın maddi-mənəvi dəyərləri sırasında onun tarixi, ədəbiyyatı xüsusi yer
tutur.  Millətin  iqtisadi,  siyasi,  sosioloji,  estetik  xarakteristikasını  verən  başlıca
amillərdən biri onun tarixi və ədəbiyyatıdır.
Xalqın  həyat  salnaməsi,  mübarizə  yolu,  inkişaf  prosesi,  milli  ləyaqəti,
qəhrəmanlığı,  istiqlaliyyəti,  faciələri,  savaşları  haqqında  zəngin  məlumat  verən  onun
tarixidir. Xalqın tarixində görkəmli şəxsiyyətlərin oynadığı rol araşdırılmış və yenə də
tədqiqi  ekspedisiyalar  davam  edir.  Bu  baxımdan  tariximizin, ədəbiyyatımızın  Qüzey
Azərbaycan  qolu    geniş  miqyasda  araşdırılsa  da,  Güney  Azərbaycan  qolu    təəssüflə
qeyd edək ki, ideoloji qadağalar və uzun illər əlaqələrin zəif inkişafı səbəbindən kifayət
qədər öyrənilib nəşr  edilməmişdir.  Tədqiqatlara  da  dövrün  tələnbindən  doğan
sosializmin,  bolşevizmin  “ruhu”  süni  surətdə  hopdurulmuşdur.  Bu  gün  həmin  tarixi

170
hadisələrə,şəxsiyyətlərə  istiqlal  ziyalı  ilə  qiymət  verməyin şükürlər  ki,  vaxtı  çatıb  və
tədqiqatçı alimləri- miz də buna əməl edirlər.
Bu  günlərdə  tarixi  həqiqətlərin,obyektiv  elmi  mülahizə və araşdırma-ların
ziyasından doğan bir əsər işıq üzü görüb.
“Seyid  Cəfər  Pişəvəri”  adlanan  monaqrafiyanın  müəllifi  Azərbaycan  MEA-sı
Şərqşünaslıq İnstitutunun “Cənubi Azərbaycan” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, görkəmli
cənubşünas  alim Əkrəm  Rəhimlidir  (Bije).  “Nurlar”  nəşriyyatında  yüksək  bədii
tərtibatla,  beynəlxalq  poliqrafik  yaraşıqla  çap  olunan  “Mübarizə  burulğanında  keçən
ömür: Seyid Cəfər Pişəvəri” kitabının elmi redoktorları professorlar Şövkət Tağıyeva və
Cəlil  Həsənli,  rəyçiləri  akademik  Teymur  Bünyadov,professor  Musa  Qasımlı və bu
sətirlərin müəllifidir.
Kitabda  İranın  və  Güney  Azərbaycanın,  eləcə  də  Qüzeyin  mütəfəkkir-ziyalısı,
inqilabçı  demokratı,  görkəmli  ictimai-siyasi  dövlət  xadimi  S.C.Pişəvərinin  həyatından
və  mübarizəsindən  geniş  şəkildə  bəhs  edilir.  Çoxsaylı  mənbələr  və  sənədlər  əsasında
S.C.Pişəvərinin  55  illik  həyatın-dan səhifələr,  Güneydəki  milli-demokratik  hərəkatda
onun  xidmətləri  və  rolu,  Milli  Hökumətin  süqutundan  sonrakı həyatının son  günləri
tədqiq və təhlil olunur.
Pişəvərinin  ədəbi-bədii  yaradıcılığı  geniş  tədqiq  olunsa  da,  ictimai-siyasi
fəaliyyəti  ilk  dəfədir  ki,  fundamental  şəkildə  görkəmli  cənubşünas  alim Əkrəm
Rəhimlinin  monoqrafiyasında  araşdırılır.  “Mübaizə  burulğanında
keçən  ömür:
S.C.Pişəvəri”  adlanan  kitabında  siyasi  xadimin  gənclik  illərindən  tutmuş  ictimai
fəaliyyətinin bütün dönəmləri, Milli Hökumətin yaranmasından süqutuna qədərki dövr,
bir  daha  müəmmalı  ölümü,  onun  haqqında  xatirələr,  eləsə  də  Pişəvərinin  səhvləri
ehtiramla nəzərdən keçirilmişdir.
Əkrəm  Bije  tədqiqatda  çoxsaylı  mənbələrdən  istifadə  etmişdir.  Fars  dilini
mükəmməl bilməsi şərqşünqas alimin bu gərgin, ağır işdə köməyinə gəlmişdir.
Cənubşünas  alim Ə.Rəhimli  özündən  əvvəlki  pişəvərişünasların əməyinə
ehtiramla yanaşmış, onların heç birini nəzərdən qaçırmamışdır.

171
Mən  deyirəm  ki,  Pişəvərinin  ictimai-siyasi  fəaliyyəti  haqqında  yazılmış ən
fundamental, dəyərli, əhatəli əsər haqqında danışdığımız bu monoqrafiyadır. Sevindirici
odur  ki,  Pişəvəriyə  atılan  böhtan,  ləkə  və  onun  fəaliyyəti  ilə  bağlı  təhriflərə  Ə.Bije
aydınlıq gətirərək onların əsas- sızlığını sübuta yetirmişdir.
M.C.Pişəvəri  irsinə, şəxsiyyətinə  məhəbbət  və  ehtiramdan  doğan bu  kitabda
müəllif məqsədinə yüksək səviyədə nail olmuşdur.
M.C.Pişəvərinin uşaqlıq  və  gənclik  illərindən  tutmuş  ömrünün  sonunadək
ictimai-siyasi  və  ədəbi–bədii  ideallarına  sadiq  qalması,müa-sirləri  ilə  yaradıcılıq
əlaqələri tarixi faktlara istinadən izah olunur. Göstərilir ki, vəzifə, amal və idealından
asılı  olmnayaraq  hər  bir  insanın  həyatı-bioqrafiyası,  gördüyü  işlər,  iştirakçısı  olduğu
hadisələr, yaratdığı əsərlər ədəbi, təsviri, tətbiqi və ya musiqi sənət əsəri olub-olmaması
əsas  deyil,  ümumilikdə  xalqın  tarixinin  müəyyən  dövrü,mədəniyyət  salnaməsinin
müəyyən səhifələri, ictimai-siyasi-fəlsəfi bədii fikrinin inkişafı mərhələsi ilə əlaqəlidir.
Bu  baxımdan  diqqət  veriləndə  hər  bir  sənətkarın  dünyagörüşü  və  əqidəsinin,  həyat
qayəsinin  yaranıb  formalaşmasında  onun  doğulub  böyüdüyü,  fəaliyyətə  başladığı
mühitin,  tarixi-ictimai-iqtisadi  dövrün  böyük,  daha  dəqiq  desək,  həlledici  təsiri hiss
olunur.  Dünyagörü-şü  və  həyata  münasibətin  formalaşmasında,  fəaliyyət  sahəsi  peşə
seçilmə-sində  mühit  istiqamətverici  faktor  kimi əhəmiyətli  rol  oynayır,  doğulub
böyüdüyü  ailənin  iqtisadi    durumu,  onunla  ünsiyyətdə  olanların əqidə  və  məslək
bütövlüyü,  həyat  idealı  güclü  təsir  göstərir.  Həmin şəxsin  əhatə  olunduğu,  onun
ailəsinin də tərkib hissəsi olduğu mikro və makro mühit
ümumiyyətlə    əqidə,  əxlaq,mənəviyyat  və  həyat  amalı  üçün  qaynaq,  vasitə  və
mənbə  kimi  mühüm  rola  malikdir.  Bunu bəşər  tarixində  özünəməxsus  yer  tutan
şəxsiyyətlərin ömür yolu, həyat səhifələri təsdiqləyir. Belə tarixi şəxsiyyətlər sırasında
görkəmli siyasi və ictimai xadim olmaqla yanaşı, həm də gözəl alim, qüdrətli publisist,
istedadlı yazıçı M.C.Pişəvərinin özünəməxsus yeri vardır.

172
Kitabda M.C.  Pişəvərinin  bioqrafiyasını əks  etdirən  səhifələri  vərəqlədikcə  bir
daha aydın olur ki, Qüzey Azərbaycanına üz tutan soydaşlarımızın həyatı burada da xoş
keçməmişdir.
Güney Azərbaycanında dünyaya göz açan Mir Cəfər 13 yaşında olarkən dövrün
iqtisadi,  ictimai  bəlalrı  onun  ailəsini  də  Bakıya  köçməyə  məcbur  etmişdi.  O,  Qüzey
Azərbaycanında təhsilini davam etdirməklə yanaşı, işləməyə başlamış, siyasi fəaliyyət
meydanına  atılmışdır.  Iran  Sosial  Demokrat  Partiyasının  Qafqazdakı  təşkilatlarında
fəaliyyət  göstərən  M.C.Pişəvəri  elə  burada  mətbuat  aləminə  qədəm  qoymuş,
“Azərbaycan cüzi layənfəkki İran”, “Hürriyyət” qəzetlərində müxbir və redaktor kimi
çalışmışdılr.  O,  eyni  zamanda  iranlıların  “İttihad”  mədrəsəsində  müəllimlik  etmişdir.
1920-ci  ildə İrana  qayıdan  Pişəvəri  demokratik  hərəkatın  genişlənməsində  fəallıq
göstərmiş,  Gilan  Respublikasının  xari-ci  işlər  naziri  işəmiş,  İran  Kommunist
Partiyasının  qurultayında  iştirak  etmiş,  “Həqiqət”  qəzetinin  nəşrinə  də  nail  olmuşdur.
Irana qayıtdıqdan sonra həbs edilərək 11 il Qəsri-Qacar zindanında yatmış, 1941-ci ildə
Rza xan diktatorluğu süqut etdikdən sonra həbsdən azad edsilmişdir. Bundan sonra daha
əzm  və  qətiyyətlə  siyasi  mübarizə  meydanına    atılmış,  “Ajir”  qəzetinin  nəşrinə
başlamış,  “Mətbuatın  azadlıq  cəbhəsi”  adlı  leqal  təşkilatın  işini  canlandırmış,
Azərbaycan  Demokrat  Firqəsini  yaradaraq  ona  rəhbərlik  etmiş, Azərbaycan  Milli
Hökümətinin baş naziri olmuşdur. Bütün bunlarla yanaşı, M.C.Pişəvəri ədəbi tənqidlə
məşğul  olmuş,  hekayələr  yazmış, ictimai-siyasi  publisistikanın  gözəl  nümunələrini
qələmə  almış, tərcüməçilik    bacarığını  nümayiş  etdirmişdir. Azərbaycanda  inqilabi
hərəkat  tarixinin  salnaməsi  üçün  mənbə, qaynaq  rolu  oynayan  məqalə  və  xatirələr
yazmış,  tarixi  məruzə  və  nitqlər  söyləmişdir.  Qısa,  lakin  Azərbaycan  xalqının
mübarizələr və dövlət quruculuğu tarixi, mədəniyyətinin inkişafı salnaməsi ilə sıx bağlı
olan bir ömür yaşamış, bütün varlığı ilə Azərbaycana, onun sabahı və gələcəyinə bağlı
olmuşdur.  M.C.Pişəvəri  1947-ci  ildə  müəmmalı  şəkildə  avtomobil  qəzasına  düşüb
dünya-sını dəyişmişdir. Onun adı və fəaliyyəti bir neçə il diqqətdən kənarda qalmışdır.

173
80-cı illərdən etibarən onun əsərlərinin toplanılıb tərcümə olunmasına başlanılmış, nəşr
edilmişdir.
Monoqrafiyada M.C.Pişəvərinin    bioqrafiyasının ən  xırda  detalları  belə  ilə  öz
əksini  tapmışdır.  Bülbülə,  Xırdalan,  Buzovna  həyatın-dan  tutmuş  Bakının
mərkəzindəki-Xaqani  küçəsindəki  mənzildə  keçən  günləri də işıqlandırılıb. Haqqında
görkəmli şair, yazıçı  və  məsləkdaşlarının  xatirələri  də  buraya  daxil  edilib.  Bir  daha
“Qəza, ya qəsd” başlıqlı bölümdə ölümünə münasibət bildirilərək aydınlıq gətirilib.
Kitabı oxunaqlı, maraqlı edən, ona təravət verən amillərdən biri də Seyid Cəfərin
ömür yolunu əks etdirən fotoşəkillərdən ibarət albomdur.
Təvazökarlıqdan uzaq olsa da mən ilk Pişəvərişünaslardanam. M.C.Pişəvəriyə
məxsus  ilk  kitabın  və  doktorluq  dissertasiyasının,  eləcə  də    rusca  monaqrafiyanın
müəllifiyəm. Müəllif tədqiqatçı  zəhmətimə  ehtiramla  yanaşıb,  böyük  qiymət  verib.
Halal  insan  olan Ə.Rəhimliyə  bu  diqqətinə  görə  təşəkkür  edirəm.  Kitabın  capını
səbrsizliklə gözləyirdim.
Tez-tez  ustada  zəng  vurub  maraqlanırdım.  Deyirdi ki,  məndən  çox  sən
narahatsan. Mən də bildirdim ki, ay Əkrəm  müəllim, ömrümün 15 ili Pişəvəriyə  həsr
olunub.  Cəddinə  qurban  olduğum  Seyid  Cəfər  mənə  çox  doğmadır,  özümü  onun
əqrəbası,  varisi  hesab  eləyirəm.  Qoy  onun  haqqında  çox  yazılsın, çap  olunsun,
unudulmasın.  Adına  küçəni  götürdülər, Allah  insaf  versin, bu  adı  qaytarsınlar.  Bircə
adını danmayan gimnaziya var, ona toxunmasınlar, Allah qorusun.
Kitabı maliyyələşdirən insanlar da sağ olsunlar. Bu Vətənə xidmətdir.
Müəllifin dili də ürəyəyatandır. Deyərdim elmi üslubda yazılan bu əsərdən bədii
uslub, bədii ruh da yan qaçmayıb. Orijinal üslub, vətəndaş qeyrəti, millət yanğısı, həsrət
duyğusu,  azəri  qələmi, türk  qəlbilə  yazılan  bu  monoqrafiyaya  görə  Ə.Rəhimliyə
cənubluların  öz  təbirincə  deyirəm: - “Əllərin  ağrımasın, yorulmayasan”...  Şahanə  bir
əsər yaratmısınız, ustad...

174
Ùåéäÿð ßëèéåâ 85
ÁÈРÒÀËÅÄß ÈÊÈ ÞÌÖÐ
Àçÿðáàéæàí ùÿãèãÿòëÿðèíè äöçýöí, îáéåêòèâ ýþñòÿðìÿéÿ áèçè, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë,
âÿòÿíäàøëûã  áîðæóìóç  ñÿñëÿéèð.  Ìþâãåéèìè  1991-1992-æè  âÿ  1993-2000-æè  èëëÿðäÿ
ðàéîí  èæðà  ùàêèìèééÿòèíèí  áàø÷ûñû  îëàíäà  ãÿëÿìÿ  àëäûüûì  “Èñëàùàòûí  àíàòîìèéàñû”,
“Òàíûäûüûì êèìè, áàøà äöøäöéöì ãÿäÿð”, “ßñðäÿí ÿñðÿ êå÷èä” êèòàáëàðûíäà âÿ ÷îõñàéëû
ìÿãàëÿëÿðäÿ    ÿêñ  åòäèðìèøÿì.  Âÿòÿíèìèçè,  àç  ãàëà,  ìÿùâÿ  ñöðöêëÿéÿí  éàðûòìàç
ßáäöëðÿùìàí Âÿçèðîâ, Àéàç Ìöòÿëëèáîâ âÿ ÀÕÆ -Ìöñàâàò æöòëöéö ùàêèìèééÿòëÿðèíèí
è÷  öçöíö    à÷ûá  ýþñòÿðìèøÿì.    Äþâëÿòèìèçèí    Ãóðóæóñó  âÿ  Ðåôîðìàòîðó  Ùåéäÿð
ßëèéåâèí    Àçÿðáàéæàíà    ðÿùáÿðëèéèíè    õàëãûìûçûí    õîøáÿõòëèéè  êèìè
ãèéìÿòëÿíäèðìèøÿì.Àïàðäûüû  èñëàùàòëàðû  Ìàñàëëûíûí  òèìàñàëûíäà    èøûãëàíäûðìûø, Óëó
þíäÿðèìèçèí  õàëãûí    ýÿëÿæÿéè  ö÷öí  ñå÷äèéè    éåýàíÿ  éîëóí    ÿáÿäè  óüóðóíà  èíàìûìû
áèðëÿøäèðìèøÿì.
Ïðåçèäåíòèìèç ùÿð äÿôÿ èíýèëèñæÿ äàíûøàðêÿí, ãöðóð ùèññè êå÷èðèð, òÿëÿáÿëèê
èëëÿðèíè õàòûðëàéûðàì. Îíóí èíýèëèñ äèëè ìöÿëëèìÿñè äåéèðäè êè, Èëùàì äèëè ÿëà äóéóð,
àíà äèëè êèìè ìÿíòèãè äøöíÿ áèëèð âÿ áóíó íèòãèíÿ àñàí  òÿòáèã åäèð. “Àíà äèëè” äåéÿíäÿ
ðóñ  äèëèíè  íÿçÿðäÿ  òóòóðäó.  Iëùàì  èíñòèòóòäà  ùÿì  äÿ  ôàðàíñûç  âÿ  òöðê  äèëëÿðèíè
þéðÿíèðäè. Äåéèðäè êè, ÷îõ äèë áèëìÿê, áèð ãûôûë ö÷öí ÷îõ à÷àðà ñàùèá îëìàã äåìÿêäèð.
Ìöÿëëèìëÿðèí  òàïøûðäûãëàðûíäàí  ãàò-ãàò  àðòûã  êèòàáëàð,  äÿðñëÿðÿ  àèä  ÿëàâÿ
ìàòåðèàëëàð  îõóéóðäó.  Îíó  òåç-òåç  êèòàáõàíàíûí    îõó  çàëûíäà  ìöòàëèÿ  åäÿí  ýþðöðäöì.
Ãàáàãæûë òÿëÿáÿ êèìè ùàçûðëàäûüû ìÿðóçÿëÿðè åëìè-ïðàêòèêè êîíôðàíñëàðäà  äèããÿòëÿ
äèíëÿéèðäèëÿð.  Õàðèæè  þëêÿëÿðèí    ÿäÿáèééàòû  èëÿ    äÿðèíäÿí  ìàðàãëàíûðäû.  Äöíéà
õàëãëàðûíûí  ìÿäÿíèééÿòè,  èíæÿñÿíÿòè,  òàðèõè  àáèäÿëÿðè,  ôîëêëîðó  áàðÿäÿ    ýåíèø
ìÿëóìàòà ìàëèê èäè.  Åëÿ áó ñÿáÿáäÿí îõóéóá  þéðÿíäèêëÿðèíÿ  à÷ûã ýþçëÿ éàíàøûð, èëê
íþâáÿäÿ    ùÿãèãÿòè  àõòàðûá  òàïìàüà  ÷àëûøûð,  ìöëàùèçÿëÿðèíäÿ    åùêàì÷ûëûãäàí  óçàã
îëóðäó.

175
Óëó þíäÿð Ùåéäÿð ßëèéåâ âÿ Ïðåçèäåíò Èëùàì ßëèéåâèí õèëàñêàð âÿ ãóðóæóëóã
ôÿàëèééÿòëÿðèíÿ  ÷îõëó éàçûëàð ùÿñð îëóíóá. Áóíëàðäàí  áèðè äÿ Òåéìóð Éÿùéàéåâèí
"Áèð òàëåäÿ èêè þìöð" êèòàáûäûð.
Ìöÿëëèô þëêÿìèçäÿ ýåäÿí ïðîñåñëÿðÿ, áàø âåðÿí òàëåéöêëö ùàäèñÿëÿðÿ þç çèéàëû
ìöíàñèáÿòèíè  áèëäèðèð,  îíëàðû  âÿòÿíäàø  ìþâãåéèíäÿí  òÿùëèë  åäèð,  îïïîíåíòëÿðÿ  ðåàë
ôàêòëàðëà æàâàá âåðèð.
Àçÿðáàéæàí  ùÿãèãÿòëÿðèíè  þéðÿíìÿê  áàõûìûíäàí  ôàéäàëû îëàæàüûíû  íÿçÿðÿ
àëàðàã, êèòàáû  ýåíèø îõóæó àóäèòîðèéàñûíûí èõòèéàðûíà âåðèð.
Ùåéäÿð  ßëèéåâèí  Àçÿðáàéæàí  åëìèíÿ,  ìÿäÿíèééÿòèíÿ,  ÿäÿáèééàòûíà  äÿðèí
ìÿùÿááÿòè âàðäû. Ùÿìèøÿ éàðàäûæû øÿõñëÿðèí ïðîáëåìëÿðèíè äàèì þí ïëàíà ÷ÿêèð, ùÿìèøÿ
îíëàðûí  ãàéüûñûíà  ãàëûðäû.  Àëèìëÿð,  éàçû÷û  âÿ  øàèðëÿð,  ðÿññàìëàð,  êèíî  âÿ  òåàòð
õàäèìëÿðè  îíóí  ÿí  ÷îõ  ãàéüûñûíà  ãàëäûüû  âÿ  òÿìàñäà  îëäóüó  éàðàäûæû  èíñàíëàð  èäè.
Îíëàðûí  ÿñÿðëÿðèíèí  èøûã  öçö    ýþðìÿñèíäÿí  øþùðÿò  òàïìàñûíà  ãÿäÿð  êþìÿéèíè
ÿñèðýÿìèðäè.  Îíëàðà  ìàääè  âÿ  ìÿíÿâè  äÿñòÿê  ýþñòÿðÿðÿê  ìÿèøÿò  ïðîáëåìëÿðèíè  äÿ
óíóòìóðäó,  êëàññèê  âÿ  ìöàñèðëÿðèí  éóáèëåéëÿðèíè  êå÷èðèð,  ÷àüäàø  ñÿíÿò÷èëÿðÿ
ìöòÿìàäè îëàðàã ôÿõðè àäëàð, òÿãàöäëÿðëÿ  òÿëòèô åòìÿêëÿ ðóùëàíäûðûðäû.
Áöòöí áóíëàð Òåéìóð Éÿùéàéåâèí êèòàáûíäà  þç ÿêñèíè òàïûá.
Ñÿíÿò÷èëÿðèí éàðàäûæûëûüûíû  éöêñÿê  òóòàðàã  øàèðëÿðÿ    òÿðÿííöì  åäèðñÿ
õöñóñè ãèéìÿò âåðèðäè öìóììèëëè ëèäåðèìèç: "ßýÿð øàèð Àçÿðáàéæàíû âÿñô åäèðñÿ âÿ
Àçÿðáàéæàíûí íÿ ãÿäÿð ýþçÿë, íÿ ãÿäÿð ãöäðÿòëè, íÿ ãÿäÿð èôòèõàð ùèññè äîüóðàí áèð
þëêÿ îëäóüóíó þç Àçÿðáàéæàíûíà, Âÿòÿíèíÿ, òîðïàüûíà ìÿùÿááÿò ùèññè éàøàäûð".
Ìöÿëëèôèí ãåéä åòäèéè êèìè ìÿðùóì ëèäåðèìèç áþéöêëÿ áþéöê, óøàãëà óøàã îëìàüû
áàæàðäûüû êèìè øàèðëÿ øàèð, áÿñòÿêàðëà áÿñòÿêàð, ìóñèãè÷è èëÿ ìóñèãè÷è, ðÿññàìëà
ðÿññàì, ÿäÿáèééàòøöíàñëà ÿäÿáèééàòøöíàñ èäè. Ùÿð ñÿíÿò ñàùèáè èëÿ  ïåøÿêàðæàñûíà
ùÿìêàð êèìè äàíûøûðäû. Ëàçûìè ìÿñëÿùÿòëÿð âåðèð, îíëàðûí èñòåäàäëàðûíû, áàæàðûüûíû
Âÿòÿí  ìÿíàôåéèíÿ  õèäìÿò  åòìÿéÿ  éþíÿëäèðäè.  Ùÿâÿñëÿíäèðèð,  èëùàìëàíäûðûð,  ñîíäà
ãèéìÿòëÿíäèðèð âÿ ìöêàôàòëàíäûðûðäû.

176
Ò.Éÿùéàéåâ ÷îõ äöçýöí îëàðàã éàçûð êè, Öìóììèëëè ëèäåðèìèç Öçåéèð Ùàæûáÿéëè,
ìöñëöì Ìàãîìàéåâ, Ãàðà Ãàðàéåâ, Íèéàçè, Ôèêðÿò ßìèðîâ, Òîôèã Ãóëèéåâ, Àðèô ìÿëèêîâ
âÿ á äàùè  áÿñòÿ÷èëÿðèí  ìóñèãèñèíèí áåéíÿëõàëã øþùðÿò òàïìàñûíà ãàéüû ýþñòÿðèð âÿ
øÿðàèò  éàðàäûðäû.  Ðÿøèä  Áåùáóäîâ,  Ëöòôèéàð  Èìàíîâ,  Çåéíÿá  Õàíëàðîâà,  Ôèäàí  âÿ
Õóðàìàí  Ãàñûìîâà  áàæûëàðû,  Ôÿðùàä  Áÿäÿëáÿéëè  âÿ  áàøãàëàðûíûí  èôàëàðûíäà  ìèëëè
ìóñèãè  íöìóíÿëÿðèíèí    ÿæíÿáè  þëêÿëÿðäÿ  ñÿñëÿíìÿñèíÿ,  òåàòð  âÿ  áàëåò  òàìàøàëàðûíûí
íöìàéèø åòäèðèëìÿñèíÿ äÿ äàèì øÿðàèò éàðàäûðäû. Õàë÷à÷ûëûãäàí òóòìóø êèíî ñÿíÿòèíèí
èíêèøàôûíà  ãÿäÿð îíóí àäû èëÿ áàüëûäûð.
Óëó  þíäÿðèí  ðÿùáÿðëèéè  äþâðöíäÿ  äîüìà  äèëèìèçèí,  ÿäÿáèééàòûìûçûí,  ìöãÿääÿñ
äèíèìèçèí òÿðÿããèñè, ìèëëè ðóùóí ãîðóíìàñû, ìèëëè ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðÿ  ìÿùÿááÿò âÿ ùþðìÿò
îíëàðûí éàøàäûëìàñû èñòèãàìÿòèíäÿ íàèëèééÿòëÿðèí ÿëäÿ îëóíìàñûíäà äèããÿò âÿ ãàéüû äà
îíà ìÿõñóñäóð.
Ùåéäÿð ßëèéåâ åëìèìèçè éöêñÿêëÿðÿ ãàëäûðûð, îíóí ìàääè-òåõíèêè áàçàñûíû äàùà
äà  ýöæëÿíäèðìÿêëÿ  êÿøô  âÿ  èõòèðàëà    éîë  à÷ûðäû.  Îíóí  òÿøÿááöñö  âÿ  ýþñòÿðèøè èëÿ
íå÷ÿ-íå÷ÿ  åëìè-òÿäãèãàò  èíñòèòóòó  ôÿàëèééÿòÿ  áàøëàäû.  Ìèëëè  åëìè  ìöòÿõÿññèñëÿð
éåòèøäè.
"Êèòàáè  Äÿäÿ -Ãîðãóä"  äàñòàíûíû  1300  èëëèê  éóáèëåéèíè  êå÷èðòìÿêëÿ
ÿäÿáèééàòûìûçûí, ôîëêëîðóìóçóí, äèëèìèçèí, òöðê÷öëöéöìöçöí ãÿäèìëèéèíè áöòöí äöíéàéà
ñöáóò  åòäè.  Ùåéäÿð  ßëèéåâÿ  ýþðÿ  "Äÿäÿ  Ãîðãóä" äàñòàíû    ìÿäÿíèééÿòèìèçèí  íàäèð
èíæèñèäèð.
Òåéìóð Éÿùéàéåâ äàùà ñîíðà éàçûð: -Áþéöê øÿõñèééÿòëÿðèí, øàèð, áÿñòÿêàð âÿ
ðÿññàìëàðûí  òÿêæÿ  õàòèðÿëÿðèíè  ÿáÿäèëÿøäèðìèð;  ùÿéàò  âÿ  éàçû÷ûëàðû  áàðÿäÿ
ìöàñèð  ýÿíæëèéèí  äîëüóí  èíôîðìàñèéà  àëìàëàðûíà  øÿðàèò  éàðàäûðäû êè,  îíëàð  íöìóíÿ
ýþòöðñöíëÿð.  Í.Ýÿíæÿâèíèí,  Èìàìÿääèí  Íÿñèìèíèí,  Ìîëëà  Ïÿíàù  Âàãèôèí,  Æÿôÿð
Æàááàðëûíûí,  Ùöñåéí  Æàâèäèí,  Ìèêàéûë  Ìöøôèãèí,  Ñÿòòàð  Áÿùëóëçàäÿíèí  ùåéêÿëëÿðè
óæàëäû;  Ìèðçÿ  Æÿëèëèí,  Öçåéèð  áÿéèí,  Îðäóáàäèíèí,  Âóðüóíóí,  Áöëáöëöí,  Ìöñëöì
ìàãîìàéåâèí  åâ  ìóçåéëÿðè  à÷ûëäû.  Ùÿòòà  Ùåéäÿð  ßëèéåâ  Ôöçóëèíèí  ãÿáðèíèí

177
Àçÿðáàéæàíà  êþ÷öðöëìÿñèíÿ    ÷îõ  ñÿé  ýþñòÿðäè.  Áþéöê  Æàâèäèí  íÿøèíè  Âÿòÿíÿ
ýÿòèðäè. Øàèðÿ þç äîüìà Íàõ÷ûâàíûíäà  ìÿãáÿðÿ óæàëòäûðäû.
Ìöÿëëèô  ñîíäà  áåëÿ  ãÿíàÿòÿ  ýÿëèð:Ùåéäÿð  ßëèéåâ  ñÿêñÿí  èëëèê þìðöíöí  ñîí
àíëàðûíà ãÿäÿð ÷àëûøäû.
Ùÿð  ùàíñû  ïðîáëåìèí  ùÿëëèíÿ  áàøëàéûðñà,  íÿòèæÿñè  ãÿëÿáÿ  èëÿ,  ëÿéàãÿòëÿ
òàìàìëàíûðäû. Áöòöí ñàùÿëÿðäÿ îëäóüó êèìè ìÿäÿíèééÿòèìèçäÿ äÿ ïðîáëåìëÿðèí ãàéüûñû
èëÿ, ðÿùáÿðëèéè èëÿ, íÿçàðÿò èëÿ ùÿëëèíÿ íàèë îëóðäó.
Èíäè  îíóí  èøûãëû  ÿìÿëëÿðèíè  ñèéàñè  êóðñóíóí  äàâàì÷ûñû,  âàðèñè,  ñåâèìëè
ïðåçèäåíòèìèç Èëùàì ßëèéåâ äàâàì åòäèðèð. Âÿòÿíèíÿ, äþâëÿòèíÿ âÿ àòàñûíûí àäûíà ëàéèã
èøëÿð ýþðöð.
Âàðèñèí  äÿ  åëìÿ,  ÿäÿáèééàòà,  ìÿäÿíèééÿòÿ,  ñÿíÿò  àäàìëàðûíà  ãàéüûñû  ýþç
ãàáàüûíäàäûð. Ùàìûíûí, õàëãûí äà, ñÿíÿò õàäèìëÿðèíèí äÿ öðÿéèíæÿäèð.
Êèòàáûí ñîí ñÿòèðëÿðè áåëÿ áàøà ÷àòûð:
Êîíñòèòóñèéàìûçà  ýþðÿ,  Àçÿðáàéæàíäà  ïðåçèäåíò  ñå÷êèëÿðè  áåø  èëäÿí  áèð
êå÷èðèëèð. Áó òàëåéöêëö ùàäèñÿíèí áàø âåðÿæÿéèíÿ ÷îõ âàõò ãàëìàéûá. Îí ñÿêêèç éàøäàí
éóõàðû þëêÿ âÿòÿíäàøëàðû, íàìèçÿäëèêëÿðèíè èðÿëè ñöðÿæÿê øÿõñèééÿòëÿð àðàñûíäàí
ÿí ëÿéàãÿòëèñèíè ìöÿééÿíëÿøäèðÿðÿê, íþâáÿòè äÿôÿ þçëÿðèíèí âÿ äîüìàëàðûíûí  ùÿéàòûíû
îíà  åòèáàð  åäÿæÿêëÿð.  Áóíóí  íåæÿ  ìÿñóëèééÿòëè  áèð  èø  îëäóüóíó,  ùÿì  äÿ  ùÿð  èêè
òÿðÿôèí-ñå÷ÿíëÿð  âÿ  ñå÷èëÿíèí  åéíè  çàìàíäà  æàâàáäåùëèê  äàøûäûüûíû    êèòàá  áîéó
òÿêðàð-òÿêðàð âóðüóëàìûøûã, ôèêðèìèçè ÿñàñëàíäûðìàãäàí þòðö  òàðèõèí òÿæðöáÿñèíè
øàùèä ýþñòÿðìèøèê. "Áàøûíà ýÿëÿí áàøìàã÷û îëàð"-äåìÿéèáëÿðìè? Õöñóñÿí Àçÿðáàéæàí
õàëãûíûí þç òàëåéèíäÿ éåíè åêñïåðèìåíòëÿð àïàðìàüà, ñîíðà äà èãòèñàäè, ñèéàñè, ìÿíÿâè
ñöðýöíÿ äöøöá, Ýåðòñåíèí "Êèìäèð ìöãÿññèð?" ðîìàíûíû îõóìàã ìÿæáóðèééÿòèíäÿ ãàëìàüà
ùàããû éîõäóð. Ëèäåðèíè ãîðóìàüû áàæàðàí õàëã ìÿüëóá îëìóð.
BİR İNSAN HAQQINDA ELEGİYA VƏ
YAXUD MƏNZUM MEMUAR

178
Bu ilin yayında Qazaxa gedirdim. Qazax Müəllimlər İnstitutunda «Yenidən
hazırlama və ixtisasdəyişmə» üzrə keçirilən Dövlət İmtahan Komissiyasının sədri
idim. Dostum, sinif yoldaşım Azər Qasımovun «mersedes»i İlə isti avqust ayında
yollara döşənən təzə asfaltlardan, göz oxşayan parklar, meydanlar, ağardılmış
mənzillərin fasadları, ürəkaçan mənəzərələrdən, görülən işlərin heyrətindən söhbət
aça-aça üzü Qazaxa doğru gedirdik.
Üzüm saqqallıydı. Unudulmaz anam
dünyasını
dəyişdiyindən,
qırxı
çıxmadığına görə üzümü qırxmamışdım. Dostum Azərə dedim: - Harda qalaq, səhər
imtahana gecikməyim. Azər bildirdi ki, ancaq Dilcangildə.
Dilcanla mən filologiya fakültəsində bir yerdə oxumuşuq.  42 gün bir yerdə
Beyləqanda pambıq «yığmışdıq». Dünyanın ən yaxşı, saf adamlarındandı Dilcan. Biz
onunla dost, qardaş olmuşuq. Ancaq tale elə gətrmişdi ki, bir-birimizdən ayrı
düşmüşdük.
Ötən il yaşadığım binanın həyətində hamının prokuror dediyi Aqil müəllim
qaranlıqda mənə yaxınlaşdı. - Axşamınız xeyir, Vüqar müəllim.
– Aqibətiniz xeyir: - deyə cavab verdim. Birdən prokuror qayıtdı ki, Dilcanla
aran necədir? Özümü itirdim. O andaca fikirləşdim ki, Dilcandan xəbər var. Aqil
müəllim cib telefonunda nömrə yığıb mənə uzatdı. Dilcanın səsiydi. İyirmi ildən
sonra görüşdük…
… Azərlə Dilicangilə getdik. - Şəmkirin Bayramlı (keçmiş Kolxozkənd)
kəndinə. Çox qonaqpərvərdir bu ellərin camaatı. Qardaşları Xanoğlan (Bəxtiyar),
Səyavuş doktorla tanış olduq. Səyavuş namaz qılan, dindar bir insandır. Böyük
qardaş Xanoğlan Moskvada yaşayır.
Dilicanın atası rəhmətlik Abbasqulu kişi 80-ci illərdə məşhur «pambıq
məsələsi»nin qurbanı olmuşdu. 50-ci illərdə də günahsız o illərin represiyasının, 80-
ci illərdə də sovet quruluşunun, rus şovinizminin qurbanı olmuşdu.
Atası həbs olunandan sonra, yadımdadır, Dilcanın heç vaxt üzü gülməzdi.

179
Abbasqulu İsmayılov faciəli bir ömür yaşamışdı.
Artıq neçə ildir Abbasqulu kişi dünyasını dəyişib. Bütün balaları evlidir, gözəl-
göyçək nəvələri var. Onlar rəhmətlikdən ehtiramla danışır, ruhuna rəhmət oxuyurlar.
Söhbət əsnasında məlum oldu ki, Abbasqulu kişi şair təbli bir insanmış. Çoxlu
əlyazmaları qalıb; iki poeması, yüzlərlə şeiri. Dilcan birdən mənə müraciət elədi ki,
əlyazmaları çap elətdirə bilərsənmi? Dedim, əlbəttə, eləyərəm. Dilcan necə sevindisə
həyətdən evə keçib, əllərini bir-birinə çırpıb, özündən asılı olmayaraq qışqırıqla dedi:
- Ay can, bu da düzəldi, tez səsinin bərk çıxdığını görüb yavaşıtdı, sanki
sevincini gizlətdi.
Mən özümdən asılı olmayaraq kövrəldim. Onların sevinci məni kövrəltdi.
İndi həmin əlyazmalar mənim qarşımdadır. Abbasqulu Məhəmməd oğlu
İsmayılov şair tipli yox, əsil anadangəlmə şair imiş. Şeirlərinə folklor ruhu hakim
kəsilib. Qərb bölgəsinin yazarlarına məxsus aşıq şeiri Abbasqulu İsmayılın da
yaradıcılığında özünü biruzə verir. Aşıq şeir növlərinə müraciət edən müəllif eyni
zamanda aşıq havacatından nümunələri də, şeirlərin də poetik sözlə sadalıyaraq təsvir
edir.
Aşıq Alıya ünvanladığı şeir dediklərimizi təsdiq edir:
Ya «Kərəmi», ya «Dilqəmi»,
Çal yada sal «Şahsənəmi»,
Yəhya bəyi, Xan Kərəmi,
Eşq oduna qalarsanmı?
Könül istər bir «Cəlili»,
«Yurd yeri», «Ağır şərili»,
Baş pərdəyə «Sarıteli»,
Bir «Mixəyi» çalarsanmı?

180
Şeirdən göründüyü kimi müəllif aşıq havacatına da yaxşı bələd olduğu kimi, Baş
pərdədə «Sarıtel» misrasına istinadən söyləyə bilirik ki, həm də saza dərindən
bələdmiş. «Baş pərdə» ifadəsi tonallığı bildirir.
Ustad aşıq Mikayıl Azaflıya, Aşıq Alıya xitabən yazdığı şeirlər, o cümlədən Aşıq
Əlinin ona qoşduğu poetik nümunələr kitabda öz əksini tapıb. Abbasqulu İsmayılın bu
şeirlər toplusu, aşıq ədəbiyyatının nümunələri olmaqla bir el şairinin bizlərə poetik
ərməğanıdır.
Həyatı, ömrü, taleyi
məşəqqətlərlə keçən, quruluşun günahsız
qurbanlarından olan istedadlı şairin canı zindanlarda çürüsə də ruhu, təbi ölməyib.
Yazıb, yaradıb, özü də vətəninə, doğma Azərbaycanına məhəbbət, inamla.
Əsas odur ki, gərək ümid ölməyə, naümid olmayasan nagüman şeytandır -deyirlər.
«Qulu»,  «İsmipünhan» təxəllüsləri ilə şeirlərini qələmə alan müəllif Allaha,
İslama bağlı bir insan olub. Ona görə də bu əzablı yollardan şərəflə, kişi kimi keçib
qayıdıb el-obasına, ailəsinə.
Şeirlərin çoxu qəmlidir. Kədər hopub bu əsərlərin canına, qanına». Çoxsaylı
şerlərə yanaşı kitaba bir poema da daxil etmişik:
«Bir talein nağılı». Bu mənzum roman, qəmli dastan, həm qəhrəmanlıq, həm də
həyata olan sevginin təcəssüm etdirən məhəbbət dastanıdır.
Klassik şeirə, qədim və orta yüzilliklərimizin poemaları səpgisində, folklora
söykənən, məsnəvi üslubunda yazılmışdır. Mən deyərdim bu əsər bir insanın taleyi
haqqında poetik povestdir.
Epizimlə lirizm məzumədə vəhdət tapıb.   «Bir taleyin nağılı» zülm çəkən
canlardan (M. Ə. Sabir) birinin hissləri, duyğuları, əzabları, faciəsi, nəhayət,
tərcümeyi-halını əks etdirən bir elegiyadır. Müəllif sağlığında bu elegiyanı özünə ithaf
edib. Poemanın müqəddiməsində şair gələcək oxucularını uzaqgörənliklə belə
səciyyələndirir.
Allaha and olsun! Olmuş söhbətdir,
Hamısı birbəbir bir həqqətdir.
Yaza biləcəmmi görən mən onu,

181
Necə qurtaracaq nağılın sonu.
Oxuyacaq onu bir çox insanlar,
Ancaq əsəbləri möhkəm olanlar.
Aqillər oxuyub kədərlənəcək,
Nadanlar adicə nağıl biləcək.
Onlara üz tutub deyirəm mən də,
Gülən də sağ olsun, kədərlənən də.
Poemanı başlayarkən yaza biləcəyindən ehtiyat edən şairin bu etirafı onun
poetik təvazökarlığıdır. Şair mövzunun öhdəsindən məharətlə gəlib, ədəbiyyatımız
üçün layiqli bir əsər yaradıb. Əslində əsər müəllifin poetik memuarlarıdır. Əsər
müəllifin gördüyü, şahidi olduğu şəxsən iştirak etdiyi hadisələr haqqında mənzum
xatirələrdir.
Memuar əsasən nəsrlə yazılır. Abbasqulu İsmayılın bu poeması mənzum
memuardır.
Mərhum şairin əsərlərini tərtib edərək, redaktə və «Ön söz» lə Siz oxucuların
ixtiyarına verirəm. Sağlağında qismət olmasa da dünyasını dəyişəndən sonra oğul
balalarının sponsorluğu, dostların naşirliyi ilə bu kitab çapa təqdim olunur.
Mən inanıram istedadlı şair, pak insan olan Abbasqulu İsmayılın «Bir taleyin
nağılı» adlı şeirlər kitabı poeziya sevərlərin masaüstü kitabına çevriləcək, buradakı
poetik nümunələr aşıqlarımızın repertuarına daxil olacaq. Bəstəkarlırımız da bu
şeirlərə nəğmələr qoşacaq.
Sözdən güclü heç nə yoxdur dünyada,
Əgər daş da atsan dindirər səni
Söz var qanad verib göyə qaldırar,
Söz var zirvələrdən endirər səni.

182
Abbasqulu kişi, sən sağlığında da kişi kimi yaşamısan, zirvələrdə olmusan.
Əməlinlə, sözünlə. Bu kitabın, bu sözün sənin ruhunu zirvələrə qaldıracaq. Allah sənə
rəhmət eləsin.

Yüklə 2,28 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   21




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə