Vüqar ƏHMƏd elmi-filoloji qaynaqlar, ədəbi simalar haqqında düşüncələr baki-2010


Çağdaş Tehran  mətbuatında  haqqında xatirələr



Yüklə 2,28 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/21
tarix23.12.2016
ölçüsü2,28 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21
Çağdaş Tehran  mətbuatında  haqqında xatirələr
M.C.Pişəvərinin  çox  sahəli  fəaliyyətini  öyrənmək  sahəsində    Güney
Azərbaycanda, eləcə də ümumən İranda da müəyyən işlər görmüşdür. Güneydə yazılmış
məqalə,  xatirə,  publisist  əsərlər  əslində  onun  zəngin  irsini,  gələcək  nəsillərə  örnək
olacaq  həyat  yolunu  bir  daha  öy-rənmək  sahəmizdə  uğurlu sayıla  bilər.  Bu  yönüşdən
ictimai-siyasi xadim, yazıçı, tərcüməçi, ədəbiyyatşünas, qüdrətli publisist və mühərrir,
dövlət  xadiminin  həyat  yolunun,  ədəbi-bədii  və  publisistik  irsinin  geniş  miqyasda
öyrənilib  qiymətləndirilməsi,  xalqa  çatdırılması  çağdaş  azərbaycanşünasülıq  elminin
qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir.
M.C.Pişəvəri  Azərbaycan  ədəbiyyatı  və  mədəniyyəti  tarixində  M.F.Axundov  ,
C.Məmmədquluzadə,  F.B.Köçərli,  N.Nərimanov,  Ə.Haqverdiyev,  M.Ə.Rəsulzadə,
Ə.Hüseynzadə,  Ə.Cəfəroğlu,  Y.Vəzir,  C.Hüseyn  kimi şəxsiyyətlər  qrupuna  daxildir.
Onlar  bir  tərəfdən  xalqın ədəbiyyatını,  mədəniyyətini  davam  etdirib  zənginləşdirmiş,
digər  tərəfdən  həmin  ədəbiyyat  və  mədəniyyətin  keşiyində  durub  onu  təhlil  və  təbliğ
etmiş,  üçüncü  bir tərəfdən  xalqın  sabaha  səadəti,  xoşbəxtliyi  yolunda    mübarizə
aparmışlar.
Xalxali  (Pişəvəri – V.Ə)  bir  tərəfdən  Nərimanov  kimi  geniş,  ictimai-siyasi  iş
aparmış,  M.Ə.Rəsulzadə  kimi  müstəqil  dövlət  yaradıb  onun  baş  naziri  olmuşdur.
Cavadzadə  (Pişəvəri-V.Ə) memuar janrını  özünün  siyasi  ictimai  motiv  və  məzmunu,
müxtəlif  çalarlı, zahiri  və  daxili  portret  cizgili  obrazları  ilə  zənginləşdirən  xatirə-
povestin, hələlik əldə olmayan, lakin yazıldığına şəhadət verilən bir  neçə nəsr əsərinin
müəllifidir.  Nəhayət,  M.C.Pişəvəri  siyasi-ictimai  mətbuat  tariximizdə  prinsipial,
obyektiv və qüdrətli publisist, bacarıqlı redaktor kimi layiqli yer tutur. Onun publisist
mühərrirlik fəaliyyəti iki başlıca dövrü əhatə edir. Həmin dövrün birinci mərhələsi aprel

56
çevrilişindən    əvvəlki  və  sonrakı  illəri  əks  etdirir.  Publistik  fəaliyyətinin  ikinci  dövrü
1943-cü il mayın 23-dən başlayır və 1946-cı ilə mqədərki dövrü əhatə edir.
Bütün  həyatını  və  fəaliyyətini  xalqın  mənafeyini  qorumağa, azadlığa,
demokratiyanı  müdafiə  etməyə  həsr  etmiş  Pişəvəri  1941-ci  ilin  sentyabrında  Kaşan
zindanından  buraxılır.  O,  Tehrana  gəlir  və  öz  məsləkdaşları,  dostları  ilə  birlikdə İran
zəhmətkeşlərinin yeni qərargahını yaratmaq uğrunda işə başlayır. Böyük ictimai xadim–
demokrat  mübarizənin  intensiv  və  ardıcıl,  məqsədəyönlü    olması  üçün  fars  dilində
“Ajir” (xəbər V.Ə) adlı qəzetin nəşri üçün axtarışlar aparır. Nəhayət, 23 ay 1943-cü ildə
“Ajir”in çoxmilyonlu oxuculara təqdim olunur.
Üç  ilə  yaxın  nəşr  olunan    bu  qəzet İranın  mütərəqqi  mətbuat  tarixində
özünəməxsus görkəmli yer tutur.
Ilk  aylarda  qəzetin  bütün  işlərini  Pişəvəri  özü  görür  və  ağır  maddi
məhrumiyyətlərə baxmayaraq, nəşrini müntəzəm surətdə davam etməsi üçün ona maddi
yardımlar etmişlər, çünki “Ajir”qəzeti proqressiv cəbhə- nin əlində mürtəcelər əleyhinə
kəskin  bir  silah  idi.  Bu  haqda  Pişəvəri  yazır:  ”Hər  kəs  “Ajir”in  bir  neçə  nömrəsini
oxumuş  olsa  bilər  ki, İran  zəhmətkeş  kütlələrinin  mənafeyini  müdafiyə  etmək,  azad,
müstəqil  və  milli  demokratik İran  yaratmaqdan  başqa  bir  məqsədimiz  olmamış və
yoxdur. “Ajir” azadlıq düşmənləri  və irtica tərəfdarlarına qarşı rəhmsiz, öldürücü  və
amansızdır,  azadixahların  yanında  isə  əziz  və  mehribandır.  (M.C.Pişəvəri  “Seçilmiş
əsərləri”. “Elm”, 1984, səh 20 ).
“Ajir”də Pişəvəri ilə çiyin-çiyinə çalışan jurnalistlərdən biri də Kərim Keşavərz
olmuşdur. K.Keşavərz “Ajir”in səhifələrində məqalələri ilə  yanaşı rus ədəbiyyatından
tərcümələri ilə də yadda qalmışdı.
Bu  yaxınlarda    K.Keşavərzin  Tehranda  çap  olunan  “Buxara” jurnalının  1997-ci
ildə  çap  olunan  2000-ci  sayı əlimizə  keçdi.  Məqqalənin  adı  “Pişəvəri  haqqında
xatirələr” adlanır. Xatirələr K.Kəşavərzin sağlığında öz səsi ilə lentə alınıb.  K.Kəşavərz
1984-cü ildə dünyasını dəyişib. Ümidi adlı şəxs tərəfindən alınmış, bu xatirələr Nemət
Laleyi  tərəfindən  yazıya  alınaraq  kiçik  təqdimatla  “Buxara” jurnalının  naşiri  ağaye

57
(cənab  V.Ə) Əli  Dehbaşiyə  ünvanlanıb.  Xatirələr  farsca  çap  olunurdu.  Xatirələrin
Pişəvəi  irsini  və  Cənub  tariximizi,  ədəbiyyatımızı,  mətbuat  tarixini araşdıran
ümumiyyətlə, oxucular  maraqlı  olduğunu  nəzərə  alıb  bir  Pişəvərişünas  kimi  lazımlı
bilib farscadan dilimizə çevirdim.
Xatirələri olduğu kimi oxuculara təqdim edirəm.
Vüqar Əhməd
Filologiya elmləri doktoru, professor
S.C.Pişəvəri haqqında xatirələr
(Kərim Kəşavərz “Buxara” jurnalı , №2000, 1378-ci il (1997))
Cənab Əli Dehbaşi.
Xatirələr kitabından ki, ümid edirəm nəşr olunacaq bir qismi ki, Pişəvəriyə aiddir
nizin üçün göndərirəm. Mərhum Kərim  Kəşavərzin Pişəvəriylə xüsusi əlaqəsi var idi.
Pişəvəri haqqında onun söhbətləri əvvəlcə şadlıqla başlanırdı, vəli axırda qəmlə, kədərlə
qurtarırdı. Sözsüz o düşünürdü ki, Pişəvərinin fərdi şəxsiyyəti - Bəhmən Kəşavərzinin
təbiriylə  desək, bu  səbəbdən  ki,  Azərbaycan  demokrat  firqəsinin  fəaliyyəti  yaxşı
tanınmamışdır.
Bunu  da əlavə  edək  ki,  xatirələr  dördüncü  dəftərdən  sonra  əvvəli  mərhum
Kəşavərz  tərəfindən  lentə  alınır,  sonra  mənim  vasitəmlə,  onun  öz  iştirakı  ilə  dəftərə
qeyd  edilir.  Belə  ki,  buradakı  ibarələr  və  cümlələr  çünki şifahidir.  Bu  cümlələr  və
ibarələr  həmin  dəftərdəkindən  fərqlidir.  Mərhum  Kəşavərz  bir  dəfə  mənə  dedi  ki,
yazmaq mənim üçün danış-maqdan  rahətdir.
Nemət Laneyi.
S.C.Pişəvərini mən Gilan inqilabi dövründən tanıyırdım. O zamandan ki, o ədalət
yolunu  tutdu ədalətsizliyi,  zülmü  rədd  etdi,  dəfələrlə  daş  imarətin  eyvanından və  ya
giləklər  demişkən  daş  imarətdən  insanların  toplaşdıqları  yerdə  irad  etdi  : O,  oradakı

58
ağaların əksinə olaraq ədalətdən danışdı və fars dilini  ordakılardan  yaxşı bilirdi. Yenə
də  mənim  onunla  tanışlıgım  Gilanda  oldu.  O  zamandan  ki,  mən  onlarla  həmkarlıq
etməyi  qəqaqa  aldım  və  sonradan  bu  həmkarlar  aydınlaşdı  və  davam  elədi  ta  Təbriz
məclisinin dördüncü seçkilərinə qədər.
Mən  dedim  ki,  mənim  qəzetçi  (və  ya jurnalist)  təcrübəm  var  idi  və  Gilan
inqilabında da ki, adı Seyid Cəfər Cavadzadə idi və sonralar Pişəvəri kimi məşhurlaşdı,
ondan çox şey öyrəndim.
Biz “Ajir”də həqiqətən çox mülayim bir şəraitdə yaşayır və yuxarıdan getnirdik.
Hətta  müəyyən  qədər  yol gedənlərdən  ehtiyay  edirdik.  Bəzi  cavanlar  ki,  hay-küy
salırdılar, onlardan uzaq gəzirdik. Bəzi ətrafda olan adamlar “Ajir” qəzetini ağıllı qəzet
kimi tanıyırdılar. Bu qəzetin satışı çox deyildi. Səbəbi də bu idi ki, məncə bir həmkarlar
təşkilatı və ya buna bənzər bir dəstə qəzet satanlardan idi, və ya mövcud idi. Onun da
rəisi  ki,  adını  unutmuşam  onun  rəisi  daxili  işlər  idarəsində  Abbas  Məsudi idi  o  da
itilaata  tabe  idi  və  qəzet  ki,  o  deyirdi  onu  satışa  buraxırdılar.  Və  müxtəlif şöbələrə
bölüşdürürdülər.  O qəzet    ki,  Məsudi  onunla  müxalif  idi  necə  deyərlər  başından
vururdu. Biz “Ajir” qəzetçiləri eyni zamanda Hizb Tudeyi İranın bəzi müxtəlif üzvlərinə
ehtiyatla  davranırdıq,  nəinki  Hizbi  Tudənin  yuxarı  məqamlardakı  müxaliflərə  lakin
onların  bəziləri bizə  qarşı  müxalifətdə  idilər. Və  bu  mövzu  hətta  Pişəvərinin
etibarnaməsi  bir  və  ya  iki  səs  çatmırdı  və  məlum  oldu  ki,  o  bir  və  ya  iki  nəfər  Hizb
Tudeyi  İranın  yəni  parlamentinin  iki  üzvü  səs  verməməsi  nəticəsində  olmuşdu.  Hətta
məclisin bitərəf üzvləri də ona səs vermişdilər. Ancaq iki nəfər ona səs vermədi. Mən
bu söhbətə, xəbərə zəmanət vermirəm. Ancaq o iki nəfərdən Eyrəc İsgəndəri olmuşdur.
Və nəticədə də Pişəvərinin etibarnaməsi rədd edilmişdir. Yəni belə hesablaşmışlar ki,
Pişəvəri bir və ya iki səslə seçilərsə bu məsələ əlbətdə onlara aydın idi. Buna görə də
ona səs vermədilər. Səsvermə gizli olduğundan ikinci rəy verməyən şəxs və Pişəvəriylə
zindanda müxalifətdə idi Aradşəs Ovenisyan idi. Bəlkə də necə deyərlər pərdə arxasında
oyun  gedirdi  ki,  mən  və  məmin  kimilərin  bu  barədə  məlumatımız  yox  idi.  Mənim
“Ajir”la həmkarlığım o vaxtdan  başlamışdı ki, mən “Kanpsaks”da idim. O zamandan

59
ki, mən İran və sovet mədəni  və əlaqədar cəmiyyətdə işləməyə başladım. “Ajir”də bir
müddətdən sonra bağlandı. Və Azərbaycan demokrat partiyası təşkil oldu və Pişəvərinin
vasitəsilə hadisələr qarşıya çıxdı ki, hər biri bir tarixdir. Və mənim o hadisələrlə heç bir
əlaqəm yox  idi.  Pişəvəriylə  bizim  dostluğumuz  davam  edirdi.  Ancaq  mən  partiya
işlərinə müdaxilə etmirdim. Əvvəlki kimi İran və sovet mədəni əlaqələr cəmiyyətində
işləyirdim. Ancaq o zaman ki, demokratlar Təbrizdə idilər, Azərbaycanda idilər mənə
elə gəlir ki,iki dəfə işimlə əlaqədar Təbrizə getdim.
Amma “Ajir” qəzeti “dad” mətbəəsində , yəni başqa bir qəzetdə Əmidi Nurinin
başçılığı ilə nəşr olunurdu. Mənə elə gəlir ki, Pişəvəri həbs edilməmişdən və Kaşanda
sürgündə olarkən onunla tanış olmuşdu. Qəzetin mətni Pişəvərinin və mənim vasitəmlə
hazırlanırdı.  Iki  nəfər  korrektorumuz    var  idi.  Birinin  adı Əlmati  və  digərinin  adı  isə
Mati idi. Savadlı cavanlar idi. Qəzetin səhifələrini düzəldirdilər. Mən isə Pişəvəri ilə ta
gecədən xeyli keçənə qədər mətbəədə olurduq. Və qəzetin son sə- hifəsinədək yoxlayır
və düzəlişlər aparırdıq. Ağayi Əlmati həmin şəxs idi ki, sonralar məclis vəkili oldu və
dövlətin fraksiyasının rəisi oldu və nəhayət ən uca mərtəbələrə çatdı.
Amma Mati təbii bir inkişaf yolu keçdi. Belə hesab edirəm ki, bir qədər təhsilini
artırıb bir qədər də irəli getedi, bir məktəb müdiri kimi vəzifəyə yüksələ bildi. Güman
edirəm ki, o zaman ağayi Almati Əmidi Nurinin yeznəsi idi. Yəni Əmidi Nurinin bacısı
ilə  evlənmişdi  və  bu  da  onun  inkişafına  səbəb  oldu.  Əmidi  Nuri  Mazandaranlı  idi.
Mənimlə da tanış idi.
Yəni o zamanlar ki, “Ajir” nəşr olunurdu, o vaxtdan tanış idik. Bu tanışlıq da bir
müddət davam elədi. Gah ümumi məclislərdə və başqa yerlərdə bir- birimizi görürdük.
Ancaq sonralar bu görüşlər bir dəfəlik qət edildi. Mən belə güman edirəm ki, 1976-cı
ildən sonra görməmişəm. Bir iki il bundan öncə radiodan eşitdim ki, onu yaxalayıblar,
ancaq bilmirəm nə günaha onu “Savakda” güllələmişlər. O artıq əldən düşmüş bir qoca
idi.  Mən  gərək  Pişəvəri  haqqında ətraflı  danışam.  O,  çox  hafizəli,  çox  təmiz  və
mütərəqqi adam idi. Güman edirəm ki, bir müddət iranlıların Bakıdakı məktəbində dərs
demişdi. Sonralar –Böyük inqilabdan sonra  baxmayaraq ki, “Ədalət” partiyasının üzvü

60
idi - bir  ali  ictimai  məktəbi  ki,  adını unutmuşam-Moskva  şəhərində  bitirmiş və orada
qəzetçilik peşəsinə də yiyələnmişdir.
Pişəvərinin ömrünün sonuna qədər heç nəyi olmamışdır-deyə bilərəm ki, heç nəyi
olmamışdır. Mühəndis Şəqaqinin  evinin  yaxınlığında, bugünkü  (Zəldə)  Cənubşərq
“Vəliəsr” meydanında kiçik bir evi var idi. Bilmirəm indi qiyməti var, ya yox, 200 metr
sahəsi  var  idi. Və  Pişəvəri  zinbdanda  olanda  mühəndis Şəqaqi  onun  torpağını  onun
qadınının  ondan  istifadə  edib  dərzilik  edirmiş.  Conra  iki ya  üç  otaqdan  ibarət
birmərtəbəli ev tikir. Bunun Pişəvəriyə dəxli yox idi. Pişəvəri zindandan çıxıb Kaşana
gələndə bu evi yenicə görürdü.
Pişəvəri  qələm  adamı  kimi  çox  istedadlı  idi.  Ancaq onun  yaxın  dostlarından
birinin fikrincə və mənim fikrimcə o heç bir ədəbi məktəb bitirməmişdir. Onun zindan
xatirələri ki, “Ajir” qəzetində nəşr edilirdi, onun ən kamil əsəri idi. O da 100 səhifədən
artıq deyildi. Ədalət partiyasının tarixi və habelə 53 nəfər haqqında yazı belə meydana
gəldi.
“Ajir” qəzeti necəki qeyd elədim nəinki mürtəce ünsürlərin hücumlarına məruz
qalırdı.  Bəlkə  Hizbitudənin  bəzi  üzvləri  də  onunla  müxalif  idilər.  Bəzi şayələr  də  o
zaman mövcud idi. O da bundan ibarət idi ki, Pişəvəri Rza şahın (Rza xanın) ölümüylə
əlaqədar “Ajir” qəzetində bir məqaqlə dərc etdirmişdi və yadımdadır ki, o cümlələrdən
biri Rza xana aid idi ki, o yazmışdı. Bu şəxs yəni Rza xan həddindən artıq intiqamçı,
kinli  adamdır.  Deyirlər  ki,  mətbəədə  Tudə  üzvlərindən  (buna  da  zəmanət  verə
bilmərəm) Nuşinbinin göstərişiylə fövqaladə sözünə bir “vav” artıraraq onu fövqüladə
etmişlər.  Sonra    guya  Hizbitudə  Pişəvəriyə  hücum  etmiş  ki,  o  nə  üçün  Rza  xanı
həddindən  artıq  kinli  adam  adlandırırmış.  Pişəvəri  çox  təqribən  fasiləsiz  olaraq
inqilabdan sonra (Gilan inqilabından sonra) yəni bir neçə ay sonra Tehranda “həqiqət”
qəzetini  nəşr  etdi  ki, bununla  da  xalqın  və  fəhlə  sinfinin  oyanmasına  kömək  etdi  və
çoxlu oxucusu var idi. “Həqiqət” qəzetini güman edirəm ki, ya Qəvamülsəltənə və ya
başqası  bağlatdırdı. Sonralar bu qəzetin müdiriyyətiylə həmkarlıq edir. Mərhum Ləsani
“iqtisadi İran” qəzetində məqalələrini nəşr edirdi.

61
Pişəvərinin  ölümü  ilə  əlaqədar  Azərbaycan  demokrat  firqəsindən  sonra,  Bakıya
getməsi şayələri nəinki ağızlarda, hətta bir neçə kitab və jurnallarda da qeyd olunmuşdu
ki,  o  öldürülüb.  Onun  Bağırovlan əlaqəsi,  bir  iclasın  nəticəsi idi  ki,  o  iclasda
Azərbaycan  demokrat  partiyasının  nümayəndələri  ki,  onun  da  başında  M.C.Bağırov
dayanırdı-təşkil  olunurdu  ki,  görsünlər  Azərbaycan  demokrat  partiyasının
məğlubiyyətinin səbəbləri nədən ibarət olmuşdu? M.C.Bağırov beləki sözə başlayır və
qəti şəkildə  bildirir  ki,  bu  məğlubiyyətin  əsas  səbəbi  ondan  ibarətdir  ki,  Azərbaycan
demokrat partiyası lazimi qədər Sovet Azərbaycanına söykənməmişdir.
Pişəvəri çox əsəbi bir adam idi. O ara vurmadan dedi: - Yoldaş M.C.Bağırov səhv
edir. Əsil səbəb bundan ibarət idi ki, Azərbaycan demokrat partiyası İranın fəhlə sinfinə
və  azadxanlarına  söykənmədi. O,  bu  sözüylə  necə  deyərlər  öz  qətlinə  fərman  verdi:
Pişəvəri  bir  az  sonra  Gəncə  səfərinə  çıxarkən  maşını  çevrilərək  aşır. Güya  sürücüsü
gecəni  yatmadığından  onu  yuxu  aparır  və  nəticədə  maşın  çevrilir.  Pişəvəri  ağır
yaralanır.  Və  huşunun  itirmiş  halda  xəstəxanaya  aparılır  və  orada  dünyasını  dəyişir.
Ancaq sürücüsü heç bir zərər çəkmir. Bu da çox qəribə, maraqlı və təəccüblüdür.
M.C.Bağırov  Stalinin  himayəsi  altında  idi.  Nə  təkcə  Azərbaycanda  həm  də
Gürcüstanda və Ermənistanda da böyük hörməti var idi və sözü keçirdi. M.C.Bağırov
Stalinin  ölümündən  sonra,  Xruşşovun  dövründə,  etdiyi  xəyanətlərə  görə  gülləbaran
edildi.  Daryuş  Pişəvərinin  yeganə  oğlu  idi  və  Bakıda  yaşayırdı. Atasının  ölümündən
sonra xəstələnir, illərlə Almanda və Avropada dərman qəbul etməklə yaşayır, xərcini isə
xalaları  göndərir.  Xülasə  bilmirəm  necə  olmuşdu  Pişəvərinin  həyat yoldaşı  bir,  iki  il
inqilabdan öncə (yəni İslam inqilabından söhbət gedir. V.Əhməd) icazə almışdılar ki,
İrana  qayıtsınlar.  Mənə  elə  gəlir  ki,  mühəndis Şəqaqi  və  dostları  lazimi  şərait
yaratmışdılar. O da nədənsə baş tutmadı. Mühəndis Şəqaqi bir neçə il öncə vəfat etdi. O,
çox istedadlı və xeyirxah insan idi.
Müqəddimə

62
Son  illərdə  Milli  Konservatoriyamızın    rektoru,  xalq  artisti  Şəyavuş  Kəriminin
xalq  musiqimiz  sahəsindəki    işləri  təqdirəlayiqdir.  O,  Norveç –Azərbaycan  musiqi
əlaqələri  sahəsində  beynəlxalq  aləmdə şöhrət  tapmaqla  dünya  musiqi  ictimaiyyətinin
diqqətini cəlb edir.
Ötən  illərdə  sənətşünaslıq  namizədi  Rafiq  Musazadənin  “Dügah”  muğamı  ilə
bağlı  qiymətli elmi araşdırması muğamsevərlərə ərmağan edilmişdir.
Xalq  artisti  Alim  Qasımovun  muğamı  dünya  səhnələrində  sevdirməsi  bu
möhtəşəm  mədəniyyət abidəsinin şöhrətlənməsinə əyani sübutdur.
Xalq  artisti  Ağaxan  Abdullayevin  də  muğam  ifaçılıq  sahəsində  xidmətləri
sevindiricidir.
Muğamın  son  illərdə dahd  geniş şöhrət  tapması,  genişlənməsi “H.Əliyev”
fondunun  prezidenti,  ölkənin  birinci  xanımı,  YUNESKO-nun  xoşməramlı  səfiri
Mehriban xanım Əliyevanın adı ilə bağlıdır. Mehriban xanımın təəssübkeşliyi sayəsində
keçirilən  muğam  konsertləri,  ifaçılara  qayğı,  beynəlxalq  aləmdə  respublikamızda
muğamın  təbliği  ilə  bağlı  gördüyü  işlərin  analoqu  yoxdur. Şübhəsiz,  bütün  bunlar
hörmətli  prezidentimiz  İlham Əliyevin  bütün  sahələrə  olduğu  kimi,  mədəniyyətimizə,
milli-mənəvi dəyərlərimizə qayğı və məhəbbətinin təzahürüdür.
2
X                              X                            X
Muğam xalqın bütövlüyünü , mənəvi böyüklüyünü, tarix boyu nəsil-nəsil özünə
çatdırır. Nizamini, Xaqanini, Xətaini, Sabiri, Vahidi bizə muğam verib. Muğam onların
canında, qanında olub. Onlar muğamı öz istedadları ilə birləşdirib hikmət xəzinələri,
söz inciləri yaradıblar. Və nəhayət, muğam sevgi, məhəbbət sədasıdır.
Muğam bütün musiqi növlərinin sintezidir. Muğam  Ana Musiqidir. Bütövlükdə
Şərq musiqisinin və ərazicə Avropada yerləşən Yunanıstan muciqisinin deyil, o, Afrika-
Amerika  mənşəli  caz  musiqisinin  də  kökündə  duran  ən  qədim  tarixi  reallıqdır.  Buna
görə də  Muğamın  yaşca əlahiddə qoca olduğunu deməyə  tam  haqqımız  var. O,  bəşər
tarixi  ilə  birgə  yaranıb. Heç  şübhəsiz  dünyaya  yeni  gəlmiş  və  bilavasitə  biz  Azəri
türklərinin şaquli  istiqamətdə  birbaşa  babası  olmuş  Adam  muğam  oxumurdu.  Amma

63
Muğamın  yaşı  barədəki  fikirlərimiz  yazılı  tarixi  mənbəələrə  əsaslandığımdan
dediklərimizdə böyük həqiqət var. (T.V.Nüvədili. Əcdad. Sietl. ABŞ. 1997. səh5.)
Bu mənbələrə kezməzdən əvvəl Muğam Ana musiqisi kimi bütün Şərqdə mövcud
olduğunu vurğulayaq. Bu mənada son illərdə çap olunmuş məşhur muğam bilicisi prof.
Rafiq  İmraninin əsərlərinə  müraciət  edək. ”Muğam  tarixi“ (Bakı, Elm,  1998, 280s)  I
cild əsərinin  31-ci  səhifəsində  tərtib  etdiyi  1-ci  cədvəldə  müəllif  muğam janrlarının
yayıldığı əraziləri  göstərmişdir.  Orada  barəsində  heç  zaman  eşitmədiyimiz    Uyğur
makamına rast gələndə təəccübümüzü  heç cürə gizlədə bilməyən bu kitabın müəllifi,
Hind  makamlarının  cədvələ  salınmasına  da  təəccüblənməyə  bilmədim.  Əslində  Çin
Türküstanında  muğamın  mövcud  olduğu xəbərini  ilk  dəfədir  ki,  bu  əsərdən alırıq.
Bununla  belə,  Hind muğamlarının  cədvələ  salınmaması  görünür onların  ümumiləşmiş
məxsusi  adı  ilə  əlaqədardır.  Yəni  prof. İmrani, yalnız  muğam  və  ya  makan  adlanan
musiqi ərazilərini əhatə etməyə səy göstərib. Bildiyimiz kimi, hindlilər öz muğamlarını
Raq  adlandırırdılar.  Fəqət  Hind  raqlan  da  heç şübhəsiz  qərbdən  (Şumerdən) Şərqə -
Hindistan yarımadasma miqrasiyanın məhsulu olub, muğamın kökündən rişə almış özəl
musiqi  formasıdır.  Muğamın  Hinducə  tam  və  qəti  transfprmasiyasıdır  və  biz  Muğam
dünyasından danışanda bu nəhəng Muğam ərazisini nəzərə  almaya  bilmərik.  Bununla
belə cədvəl  muğamı ərazicə öyrənmək işində çox yaxşı vəsaitdir, kompasdır. R.İmran:
Muğam Şumerdən başlanır. Bakı, Elm 200, səh35.
Müəllif  yazır:  “Əvvəlki  bəhsdə  sxem şəklində  göstərilmiş  muğam  cədvəlində
Azərbaycan, fars, özbək, ərəb,türk xalqlarının ərazilərində inkişaf tapmış muğam sənəti
müstəqil şaxəni təmsil edir. Müstəqil şaxə əsrlər ərzində artıq bir növ özəlləşmiş sənət
nümunəsidir ki,  burada  milli  özünüdərketmə,  milli  çalar  daha  güclü  və  daha  realdır.
Buna  görə  də  Azərbaycan fars, ərəb,  özbək  muğam  (makan)  sənət  nümunələrini
eşidərkən  adi dinləyici  o  saat  onun  hansı  xalqın  musiqisi  olduğunu  asanlıqla
müəyyənləşdirir”. (R.İmrani. Muğam Şumerdən başlanır. Elm, 2000, səh35).
Hər  hansı  xalqın  mənəviyyatına  bələd  olmaq  istəyən,  onun  folkloruna  nəzər
salmaq və musiqisinə qulaq asmaq kifayətdir. Xalqımızın bədii təfəkkürünün qiymətli

64
məhsulu  olan  musiqi  folklorumuzda  torpağımızın  müqəddəsliyi,  namus  və  azadlıq
uğrunda  mübarizəmiz,    heyrətamiz  igidliklərimiz,  sevincimiz,  kədərimiz  öz  parlaq
əksini tapmışdır. Vətən məhəbbətindən, ağsaqqal-ağbirçək hörmətindən ürək dolusu söz
açan  bu  misilsiz  təranələr,  sözün  əsl  mənasında,  elimizin  mənəviyyat  pasportu  sayıla
bilər. Bu tükənməz xəzinəyə bələd olmaq vətən övladı kimi şərəfli ad daşıyan hər bir
elsevərin  ümdə  borcudur.  Azərbaycan şifahi-professional  musiqisinin  aparıcı janrı
nuğamatdır.  Qəliz  sturukturuna  ,  həcm  və  əhatə  dairəsinə,  fəlsəfi  mahiyyətinə  görə
muğamlar monumental və möhtəşəm sənət abidələridir.
Bəşər  tarixinin  müxtəlif  taleli şəxsiyyətləri  iki şeyə - ədəbiyyata  və  musiqiyə
böyük  maraq  göstərmiş,  ona  mənəvi  qaynaq  kimi  baxmışlar.  J.J.Russoya  görə,
musiqidəki “harmoniya təbiətin özündə bir prinsipdir”: buna görə də o, bütün xalqlar
üçün ümumidir.
Dünya ədəbiyyatı salnaməsində qiymətli sənət inciləri ilə xüsusi yer tutmuş Höte,
Balzak,Tolstoy və başqaları musiqini ilham mənbəyi, qüssə və kədəri dağıdan qüdrətli
vasitə kimi yüksək qiymətləndirmişlər.
Əbdi  bəy Şirazi  yazmışdır: ”Musiqi  cana  səfa və ürəyə şəfa bəxş  edəndir. Hey
ruha təsir edən, dəf dini-imanı aparan, ərqanun könüllərini qarət edən, cəng şur salan, ud
atəş  vuran,  tənbur  aşiq  oxşayan...  bərbat  bir  Babil  səhridir. Bax,  budur  musiqinin
qüdrəti”.
Musiqi  insanın  hiss  və  duyğularının  harmonik  ladlarda  ifadəsidir.  Çoxjanrlı,
müxtəlif  formalı  musiqi əsərləri  həyat,  təbiət  və  cəmiyyət  hadisələri  haqqında  insan
duyğularıdır. Bu duyğular insana əxlaqi gözəllik,  mənəvi saflıq; həyat eşqi bəxş edir,
insanı düşündürür, onu həyata bağlayır, humanizm və ədalətin təntənəsinə sonsuz inam
oyadır. Zəmanəmizin qüdrətli qəzəlxanı Ə.Vahid yazırdı:
Musiqi qəm dağıdır, zövq v erir insana,
Dərk etməz bunu onlar ki, səfalətləri var.

65
Musiqimiz çoxjanrlı, müxtəlif formalıdır. Fərəhli milli qürur hissi doğuran budur
ki, Azərbaycan musiqisi “bir çox xalqların qəlbinə yol aça bilir. Bu musiqi, xüsusilə,
Zaqafqaziya və Orta Asiya xalqlarına daha yaxındır. (Ü.Hacıbəyov).
Xalqın  mənəvi  sərvəti  olan  musiqimizin  yaşaması,  təbliği  və  inkişafında
musiqiçilərimizin əməyi böyük, rolu misilsizdir. Onların həyatı bir sıra məziyyətləri ilə
qeyri-adidir, hisslərin axarında söz və hərəkət musiqidən bir özgə qüvvət alaraq günəş
kimi hərarət verir. Bu yanğını, sevinci, kədəri, xalqın tarixini, eşqini, amalını yaşaya-
yaşaya çatdirmaq özü yanğınlardan salamat çıxmaq deməkdir.
Əhsən yqaradana...   (esse).
Muğam bir xəzinədir,açarıdır duyğular,
Muğamda sevinc də var, muğamda kədər də var.
Muğam mənim xalqımın misilsiz kamalıdır,
Tarixidir, eşqidir, arzusu, amalıdır.
B.Vahabzadə.
“ Musiqi ilə muğam dinləyirəm mən”
Musiqi ilə muğam dinləyirəm mən,
Muğamat nəğmələr xəzinəsidir.
Təmiz məhəbbətlə sevən, sevilən
Odlu ürəklərin vurğun səsidir.
“Rast”inda məna var göylərdən dərin,
“Şahnaz”sədasıdır düşüncələrin.
“Şur” Xəstə Qasımın, böyük Mirzənin,
Aşıq Ələsgərin zənguləsidir.
“Zabul”yada salır hicran qəmini,
“Qatar” xatırladır vüsal dəmini.

66
“Mahur”arzuların silsiləsini,
Məcnunlar, Kərəmlər nəşidəsidir.
“Bayatı-İsfahan”, “Bayatı-Şiraz”,
“Hicaz”dəsgahından heç doymaq olmaz.
Diqqətlə, həvəslə qulaq as bir az,
Ürək tellərinin dəfinəsidir.
“Segah”ı nə zaman dinləyirəm mən,
Duyğular karvanı keçir qəlbimdən.
Gözəl “heyratı”nı elə bil ki, sən,
Qoç Koroğlumuzun cəngi səsidir.
Çıxıb seyrəngaha bir al səhərdə,
Qulağını bir ver “Bayatı kürdə”.
Dayan “Səmayi-Şəms” oxunan yerdə,
Gör: Necə kamanın inləməsidir?
Bu yurdun kamança, qaval səsi də,
Çoban tütəyinin gur nəfəsi də.
Şirin “Gəraylı”sı, “Şikəstə”si də,
Coşğun bir musiqi şəlaləsidir.
Səs  salmayın,  bacılar,sakit  olun,  qardaşlar, əl  saxlayın,  uşaqlar... musiqi  ilə
muğam  dinləyirəm  mən.  Maraqlı,  təsirli, mənalı  bir  hekayət  dinləyirəm  mən, muğam
dinləyəndə...  lazım  deyil, yazmayın  Dədəm  Qorqudun  tarixini, yanıla  bilərsiz,  yalnış
yazarsınız.  O  vaxt  yaşamamışsız, ancaq  muğam  yaşayıb.  O  mənə  hər şeyi  söyləyir,

67
nurani aşıq sazını öz doğma balası kimi  bağrına basıb simlərin dillərilə mənə Dədəm
Qorquddan  danışır. Qəm  karvanı  Fizulinin  qürbətdə  keçmiş  həyatından  danışmayın,
çünki bir az öncə qoca xanəndə Fizulinin məhəbbət və kədər dolu qəzəlini muğam üstə
oxuya-oxuya ulu şairin özünü buraya “gətirmişdi”.
Mən  o  müdrik  insanı  lap  yaxından  gördüm, əlçatmaz  sevgisi  önündə  səcdə
elədim,  ətəyindən  öpdüm. O sanki  bahar  günəşi  idi.  Hərarəti  məni yandırmadı,  odlu
nəfəsi qəlbimi, varlığımı isindirdi və..... məni birdə sevmək üçün məhəbbətin qucağına
atdı.
Hər şeyi,  hər  sirri  mənə  muğam  öyrədib  və  muğam  öyrədir:  Vətəni,  xalqı
sevməyi, böyüyə hörməti, Allaha tapınmağı, ədəbi-ərkanı, bu böyük dünyanı....
Beşiyimiz başında analar muğam üstə layla dedilər. Hər gün müəzzin bizi Allah
yoluna – həqiqətə  muğam  üstə  səsləyir,  bizi  ulu  yaradanla  musiqinin  gücü  ilə
qovuşdurur. Toylarımız da muğamla başlayır, muğamla yaşayır, muğamla sona yetir.
Muğam  təmizlikdir,  muğam  haqq  və  ədalətdir.  Muğam  saflıqdır, paklıqdır,
qeyrətdir,  namusdur.  Muğam    vətənin  keşikçisidir,  muğam  xalqın  özüdür.  Muğam
olsaydı  xalqımız  öz  tarixini,  türklüyünü, əqidəsini,  dinini,  dilini  itirib  kim  bilir  nəyə
çevriləcəkdi....
Muğam  xalqın  bütövlüyünü,  mənəvi  böyüklüyünü  tarix  boyu  nəsil-nəsil  özünə
çatdırır.  Nizamini,  Fizulini, Nəsimini,  Xəqanini,  Xətaini,  Seyid  Əzimi,  Sabiri,  Vahidi
bizə muğam verib. Muğam onların canında, qanında olub. Onlar muğamı öz istedadları
ilə  birləşdirib  hikmət  xəzinələri,  söz inciləri  yaradıblar  və  nəhayət,  muğam
sevgi,məhəbbət sədasıdır.
Ah,  muğam  sədası  gəldi,  hər şey  gözəlləşdi,  çiçəklər  boy  atıb  pöhrələndi,  dağ
şəlaləsi  axıb  çağladı,bülbüllər  cəh-cəh  vurdu,  səhrada  çiçək  açdı,  qurumuş  düzənlərə
göy  dolu  su  çiləndi,  göydən  zər  səpələndi.  Muğam  sədası  gəldi,  mələk  kimi  ucaboy,
incəbel qızlar qızılgüllərin, çiçəklərin arasıyla, üstlərinə zər səpələnərkən, yağış onları
islada-islada    gülüşərək  qaçışdılar,  səsləri  bülbüllərin  cəh-cəhinə  qarışdı.  Donları
yağışdan  islanıb  bədənlərinə  yapışdı.  Qızılı  saçlardan  süzülən  yağış  damlaları  qönçə

68
qızılgüllərin  ləçəklərində  mirvariləşdi,qönçələr  körpə  dodaqları  tək  açıldı....  Muğam
sədası  gəldi.  Müqəddəs    torpağımıza  göz  dikənlər  musiqinin  gücü,  sehri  qarşısında
məğlub  olurlar.  Muğam  yenilməz  bir  ordu  kimi  hücum  çəkir;  muğam  bir  torpağın
təkindən  çıxır  və  düşmənlərə  qarşı  bir  qəzəb  seli  kimi  axıb  gurlayır.  Muğam  şimşək
saçan qılınc kimi onları kəsir.
Muğam    sədası  gəldi.  Azərbaycanın  tarixini  nəyin  bahasına  olur-olsun  İslam
dininə qarşı çevirən, onu mərkəzə yarınmaq məqsədi ilə türkü türklərin düşməni kimi
göstərmək  istəyən  üzdəniraq  tarixçilərin  bağrı  çatladı.  Muğam    sədası  gəldi,  hər şeyi
rüşvətlə ölçən, pulu kilolarla rüşvət alanların əli qurudu. Muğam sədası gəldi, özündən
vəzifəcə  kiçiklərə  ağalıq  eləmək  istəyən,  vəzifəcə  böyüklərə  yeddi  qat  əyilən
simasızların sifəti dəyişib daha qorxulu oldu.
....Sakit  olun  qardaşlar,  bacılar, əl  saxlayın cavanlar,  uşaqlar,  muğama  qulaq
asıram, siz də qulaq asın. Qulaq asmaq azdır, sevin muğamı və bu sevgidən dostlarınıza,
özünüzdən kiçiklərə,  övladlarınıza  pay  ayırın. Inanın mənə, hamımız  muğamı  sevsək,
torpaqlarımızda  humanizm  və  ədalət  bərqərar  olacaq,  xəbislik  ürəklərdən    silinəcək,
daşlar da gül bitirəcək.
Muğam ən yaxşı əxlaq dərsidir, muğam bir-birimizə hörmət etməyi, bir-birimizin
qədrini  bilməyi,  alicənablığı,  müdrikliyi  öyrədəcək.  Çünki  muğam  məhəbbətdən
yaranıb.  Məhəbbəti,  eşqi  ulu Tanrı  hələ  həyat  yox  ikən  Aləmdə  icad  edib, muğamı
sevmək Tanrını sevməkdi, sevin muğamı.

Yüklə 2,28 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə