Vüqar ƏHMƏd elmi-filoloji qaynaqlar, ədəbi simalar haqqında düşüncələr baki-2010



Yüklə 2,28 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə16/21
tarix23.12.2016
ölçüsü2,28 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   21

* * *
Ədəbiyyatımızda publisistikanın özünəməxsus salnaməsi var. Publisistika
tarixinin araşdırılması göstərir ki, onun inkişafında tənqidçi, filosof, tarixçi və
ədəbiyyatşünasların xidmətləri böyük olmuşdur. Ədəbiyyatımızda publisistikanın ilk
nümunələrinə hələ M.F.Axundzadə, H.B.Zərdabi və N.B.Vəzirova rast gəlirik. 1905-ci
il inqilabı dövründə və sonra C.Məmmədquluzadə, N.Nərimanov, F.B.Köçərli, Oktyabr
çevrilişi ərəfəsində M.S.Ordubadi, M.S.Pişəvəri, T.Şahbazi və başqaları siyasi
publisistikanın nümunələrini yaratmışdılar.
Tarixi təcrübə göstərir ki, pkblisistika yazıçıların yaradıcılığında mübariz ədəbi
forma kimi geniş yer tutmuşdur. Publisistikaya vətənpərvərlik, xalqlar dostluğu,
qəhrəmanlıq, sədaqət, düşmənə qarşı amansız olmaq motivləri həmişə qüvvətli
olmuşdur.
Xalqın özünüdərkində, dünya miqyasında tanınmasında, milli-bəşəri dəyərlərin
sonrakı nəsillərə çatdırılmasında, xalqın bədii, tarixi dəyərlərə yiyələnməsində onun
ədəbiyyatı, incəsənəti və bunların təbliğində, təhlil və təqdirində mühüm rol oynayan
mətbuat amili, faktor kimi vacib yer tutur.
Azərbaycan vətəndaş-sənətkarlarının böyük bir nəsli məhz buna görə məktəbi,
maarif sistemini xalqın ictimai şüurunun zənginləşməsində başlıca faktorlardan
saymışlar. Bu baxımdan M.F.Axundzadə, C.Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyev,
.S.Axundov, A.Şaiq, Ə.Hüseynzadə, M.Ə.Rəsulzadə, M.S.Pişəvəri, N.Nərimanov kimi
ədib, şair və demokrat-publisistlərin obrazlı-ədəbi qənaətləri, nəticə və mülahizələri
arasında ideya yaxınlığı və tipoloji nöqtələr çoxdur. Tarixilik və varislik prinsipindən
yanaşmaya Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin dövrünün ictimai-siyasi hadisələrinin təhlili,

271
tarixi problemlərə münasibəti ilə yaxından səsləşir, bir növ onun başqa mühitdə və
tarixi-coğrafi məkanda yenidən ifadəsidir.
Öz atəşli qələmi ilə mübariz publisistikanın gözəl nümunələrini yaratmış
Xiyabaninin də bu sahədəki fəaliyyətinin tədqiqi, şübhəsiz ki, çox faydalıdır.
Ş.M.Xiyabaninin publisistik yazıları mövzu genişliyi ilə, obrazlılığı, çoxmotivliliyi,
zəngin epizodluluğu ilə seçilir.
Xiyabaninin publisistikası Azərbaycan ədəbiyyatının mütərəqqi ənənələrinin
bünövrəsi üzərində yüksəlirdi. İctimai həyat həqiqətlərini əks etdirən, çağdaş həyatın
tələbləri səviyyəsində durmaq onun fəaliyyətinin əsasını təşkil edirdi. Xiyabani publisist
əsərlərində humanizm, azadlığın, demokratiyanın böyük müdafiəçisi kimi çıxış edirdi.
İstedadlı publisist xalq azadlığını, özü də ictimai-siyasi-mənəvi azadlığı yüksək
qiymətləndirir, zülm və istibdad altında yaşayan xalqın məşəqqətli həyatını, onun
mənəvi-əxlaqi paklığını, əqidə saflığını orijinal formalarda ifadə edirdi.
Qeyd etdiyimiz kimi,  «Qəqəddüd» qəzeti 1917-ci il aprelin 9-da nəşrə başladı.
Tədqiqatçı Q.Məmmədlinin göstərdiyi kimi,  «Onun imtiyaz sahibləri və baş
mühərridləri ilk zamanlarda dəyişdirilsə də, siyasi rəhbərliyi əsas etibarilə Xiyabaninin
üzərində qalırdı». Qəzetin 65 nömrəsi, yəni 137-ci nömrəsindən sonra çıxanlar rəsmən
Xiyabaninin və baş mühərrirliyi ilə çap olunmuşdu. Məzmun və mündəricəsi ilə İran
qəzetlərindən fərqlənirdi.
Xiyabani siyasi mübarizəsinin məqsəd və amalı haqqında «Təcəddüd»ün
səhifələrində dərin və əhəmiyyətli məqallər yazırdı. «Azərbaycan» (№24) adlı məqalədə
Azərbaycan azadlığının, istiqlaliyyət və milli varlığı problemini qəlbindən gələn atəşli
sözlərlə ifadə etmişdi:  «…Azərbaycan bəhanə axtaran özglər və kin-küdurətli
özününküləri qarşısında vurdu, vuruldu, öldürdü, öldürüldü, həyatın çətinliklər və çək-
çevirləri içərisində inqilab və təkamül yolunu keçib yaşadı…»
Ucdantutma qırğınlar, soyğunlar, zülm və işgəncələr Azərbaycandakı istiqlaliyyət
hərəkatını və azadlıq tələblərini məhv edə bilməyəcəkdir.

272
Özgələr və «özümüzünkülər» ürəklərində saxladıqları yaramaz fikirlərini həyata
keçirmək məqsədilə bu torpağın yaralı sinəsi üzərində dar ağacları qurdular. Zülm və
vicdansızlığın qara kölgəsini bu qana boyanmış torpağın üzərinə saldılar.
Lakin bu ölkənin qeyrətli cavanları qəhrəman qocaları başlarını rəşadət
səmalarında uca tutub, zülm və ədalətsizliyin dünyasını öz ayaqları altında gördülər.
Öz gənc həyatını həqiqət və azadlıq uğrunda fəda edən Azərbaycan övladları
içərisində elə məsum balalara təsadüf etmək olurdu ki, dar ağacları belə onların zəif
vücudları qarşısında titrəyirdi. Bunların hədəqədən çıxmış gözləri, göyərmiş dodaqları
və sıxılmış boğazları cəlladları qorxudur və rənglərini qaçırırdı…
Xiyabani daha sonra yazırdı: «Hələ də azərbaycanlıların qanı axıdılmaqdadır. Bu
gün Tehranın gözü Azərbaycanın parçalanmış vücuduna tikilmişdir. Dodaqlardan
eşidilən kəlmələrdə, qələmlərin sözlərə təqdir səsləri və təhsin nəvaları eşidilməkdədir.
Lakin ey qeyrətli Azərbaycan, ey vətən məftunlarının istiqamətli övladları, ey
təriflərə ehtiyacı olmayan Azərbaycan!.. Ey Azərbaycan! Bütün bu təqdir və təqdislər
sənin verdiyin şəhidlərin qanı bahasıdır…
…Ey Azərbaycan, ey demokratik Azərbaycan! Başını qaldır!
…Ey əziz Azərbaycan, sən bir iti görən gözsən ki, İran səninlə… mədəniyyətə
baxır. Sən bir həssas və mütəəssir olan ürəksən ki, bu vətən dünya işığını səninlə hiss
edir…
…Ey ölməz Azərbaycan, bu ümidləri doğrult, başını yuxarı tut, yaşa, həmişəlik
yaşa…»
«Təcəddüd»ün səhifələrində sədalanan bu vətən yanğılı, alovlu sözlər (ixtisarla
təqdim olunur – V.Ə.) Azərbaycan xalqının ürəyindən xəbər verir, yüzilliklər boyu arzu
və amal olaraq qalan düşüncələr dilə gəlirdi.
Xiyabaninin məqalələri soydaşlarımızı partiya ətrafına, azadlıqsevər qələm
adamlarını isə «əcəddüd»ün səhifələrinə toplayırdı.
«Təcəddüd» qələmi 1917-ci il aprel ayının 9-dan etibarən nəşrə başlamış və
1920-ci il sentyabr ayının 8-dək davam etmişdir. Qəzetin 202 nömrəsi çıxmışdır. 1-13-

273
cü sayları Ə.Fyuzatın baş redaktorluğu, 14-58-ci sayları Ə.Fyuzat imtiyazı ilə Əbülfət
xan Ələvinin redaktorluğu,  59-86 sayları Mirzə tağı xan Rəfətin müdir və baş
redaktorluğu ilə çıxmış (87-136-cı saylar haqqında məlumat yoxdur),  137-202 sayları
isə Xiyabaninin rəhbərliyi və redaktorluğu ilə nəşr edilmişdir.
Xiyabaninin rəhbərliyi ilə çıxan saylarda siyasi, ictimai məzmunlu məqalələr
çoxluq təşkil edirdi. Onun müəllifi olduğu «Bizim qadınlarımız»,  «Dünyanın məşhur
qaınları»,  «Dünya qadınlarının tərəqqisi»,  «Sabahkı analarımız» kimi yazılardı qadın
problemlərinə xüsusi diqqət yetirilirdi.
Şeyx Məhəmməd qəzetin 137-ci sayında «Təcəddüd»ün məramını bəyan edərək
yazırdı:  «Tərəddüd» ruznaməsi (qəzeti – V.Ə.) ibtida qüdrətli bir dövlətin vücuda
gəlməsinə müvafiq və bu yolda var qüvvəsi ilə mübarizə edəcəkdir. Lakin bunu qeyd
etməliyik ki, bu dövlət demokrat müxalifi olan hər dövlətə müxalif olub, hər bir qüvvə
ilə müxalifətdən əl götürməyəcəkdir.
Xiyabani qəzetin bir neçə sayında partiya msələləri, məramnaməsi ilə bağlı
məqalələr də qələmə almışdır.
152-155-ci saylarda İranda mətbuat tarixinə aid verilmiş məqalələr də Şeyx
Məhəmməd Xiyabani qələminin məhsullarıdır.
Xiyabani nitqlərində və «Təcəddüd» qəzeti səhifələrində yazdığı məqalələrdə
Təbriz üsyanı, qiyamın məqsəd və mahiyyəti barədə izahat verib xalqı məlumatlandırır
və demokratik hərəkatın amalını açıqlayırdı. Şeyx Məhəmməd öz elmi məqalələri,
ictimai məzmunlu çıxışları, nitq və müsahibələri ilə güneyliləri milli hərəkatın ideyası,
istiqaməti və tərəqqisi ilə tanış edirdi.
«Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin qiyamında azərbaycanlılıq ruhu daha artıq özünü
göstərirdi. Səttar xan inqilabından sonra güclənən irtica və təzyiq, hakim fars dairələri
və istibdadın artan zülmü Azərbaycanı mütiləşdirmir, yatırdıb sakit etmir, əksinə, daha
artıq oyadır və hərəkətə gətirirdi. Getdikcə Azərbaycandakı xalq hərəkatları, daha artıq
milli xasiyyət kəsb etməyə başlayırdı. Şeyx Məhəmməd, Teran hakimlərinin

274
Azərbaycanda yaratdığı zorakılıq və səfalət mənzərəsini xalqın nəzərində
canlandırırdı».
Ş.M.Xiyabani demokratik prinsipləri, demokratiyanın əsas mahiyyətini oxuculara
çatdırmaq üçün müəyyən bir problemi götürür, onu ətraflı təhlil edərək məqalə şəklində
dərc etdirirdi. Bu publisistik yazılarında əxlaq, təşkilat, vəzifə, istiqlal, hökumət,
inqilab, təhsil, iqtisadiyyat, ədəbiyyat və başqa məsələlər haqqında söhbət açmaqla
xalqın hansı amal uğrunda mübarizə etdiyini başa salmağa çalışırdı. Xiyabani qiyamın
məqsəd və məramının izahına məqalələrində xüsusi diqqət yetirirdi:  «Biz nə üçün
qiyam etmirik?
Əgər qiyamdan əvvəlki vəziyyəti nəzərdən keçirəriksə, əgər bu ölkənin acınacaqlı
həyatını, maliyyə işlərindəki, hədsiz-hesabsız oğurluqları, nəzmiyyənin namussuz və
cinayətkar hərəkətlərini göz önünə gətirdikdə qiyamın nə qdər zəruri olduğunu hiss
edərik. Son vaxtlarda Azərbaycanın müxtəlif əyalətlərində bir sıra nizami işlər baş
vermişdir ki, bunlar yalnız rüsvayçılıq olaraq qalmır…»
Xiyabaninin «Təcəddüd» qəzetində dərc edilmiş məqalləri özünün ideyası, aydın
məqsədi, səlis dili, bədiiliyi ilə seçilirdi.
Xiyabaninin publisistikasından söhbət açarkən bir cəhəti qeyd etməliyik ki, biz
burada adi qəzet məqalələrindən deyil, öz bədiiliyi, janrın mənblərinə uyğunluğu ilə
sənət əsəri nümunəsi səviyyəsinə yüksəlmiş publisistikanı nəzərdə tuturuq. Bu
xüsusiyyət onun nitqlərinə də aiddir:  «Şəhidlərimizin qəbri üzərində kimsə ağlamadı,
kimsə yazıqcasına nal əvə fəryad etmədi. Biz hörmətli həşidlərimizin qəbirləri üzərində
açıq üz və şadlıqla diz çökdük. Onlara baxdıq və bu şəhidləri özümüz kimi diri hiss
etdik. Bu o deməkdir ki, biz trəddüd etmədən öz haqqımızı onların ölməz ruhu ilə əvəz
etməyə hazır idikö həmişə şad və şənliklə çalışmalıyıq»  (5 may,  1920-ci il, Təbriz,
«Təcəddüd» səhnəsi).
Ümumiyyətlə, Pişəvərinin publisist yaradıcılıq fəaliyyəti haqqında onu demək
lazımdır ki, bu janrda onun əsərlərində Azərbaycan xalqının milli azadlıq və
istiqlaliyyət mübarizəsi daha geniş və ətraflı yer tutur.

275
Göründüyü kimi, Xiyabani mührridlik peşəsinə də dərindən yiyələnmişdi. Həm
redaktor, həm də müəllim kimi «Təcəddüd» qəzetində ciddi məqallərə üstünlük verirdi.
Çap olunan məqalələrdə soydaşlarımızın düşdüyü bəlaları təsvir etmiş, özünün
mühərrirlik borcuna sadiq qalaraq xalqın hüququnu, haqqını müdafiəyə qalxmışdır.
Alovlu və cəsarətli publisistin məqalələrinin, nitqlərinin xarakterik cəhəti budur ki,
müəllif müxtəlif səciyyəli informasiyaları, problemləri eyni üslubda, bəzn eyni başlıqla
oxucuya çatdırsa da başlıca ideya isə birdir. Motv müxtəlif olsa da, xalqın sosial bəlaları
ümumiləşdirməklə qruplaşdırılaraq təqdim edilir.
Xiyabani öz publisistikasında zəhmətkeşlərin hüquqlarını ardıcıllıqla müdafiyə
edirdi. Əlbəttə, bu da, hər şeydən əvvəl, onun demokratik və zəngin bir dünyagörüşə
dərindən yiyələnməsilə izah olunqmalıdır.
* * *
Xiyabani yaradıcılığında onun ən böyük əsəri «Azərbaycan və Azərbaycanın
demokratik qüvvələri»dir. Fars dilində yazılan bu əsər 1961-ci ildə ismayıl Şəms
tərəfindən dilimiz çevrilərək Balaş Azəroğlunun redaktorluğu ilə Bakıda «Azərbaycan»
ruznaməsinin nəşriyyəsi kimi kitabça şəklində çap olunmuşdur. Kitaba mərhum
filologiya elmləri doktoru Qafar Kəndli geniş «Müqəddimə» yazmışdır. Naşirlər
Xiyabaninin bu əsərinə öz sözlərini epiqraf seçmişlər: «And olsun şrəfimizə, nə qədər
ki, biz diriyik, heç bir xəbər, təhlükə, qorxutma, hədələmə bu qiyamın əsasını sarsıda
bilməyəcəkdir. Rəhmsizcəsinə oda yandırılıb, nəzəriyyəsindən dönməyən, zəhər
bardağını başına çəkərək haqqın isbat edən haqq tərəfdarlarının səbat və mərdliyini biz
qarşımızda qoyduğumuz məqsədi icra etməklə başqalarına isbat edəcəyik. Biz bir çox
səmimiyyətli, sədaqətli yoldaşlarımızla birlikdə bu cür ölməyə, şəhid olmağa özümüzü
hazırlamışıq».
Filologiya elmləri doktoru,ış ədəbiyyatşünas alim Rəhim Əliyevin Xiyabaninin
publisistikası haqda fikirlərini onun bütün məqalələri, eləcə də «Azərbaycan və

276
Azərbaycanın demokratik qüvvələri» əsərinə də şamil etmək olar:  «…Xiyabaninin
siyasi publisistikası Azərbaycan xalqının milli suverenlik uğrunda mübarizələri
tarixində mühüm yer tutdu. O, vahid İran azadlıq hərəkatının deyil, məhz Azərbaycan
istiqlalı hrəkatının böyük hissəsi oldu, özündən sonra məhz bu yöndə ciddi əhəmiyyət
kəsb etdi. Təsadüfi deyil ki, sonrakı demokratik hərəkatlarda onun adı məhz
azərbaycanlı bir lider kimi, Azərbaycan xalqının milli şüurunun güclü ideoloqlarından
və ifadəçilərindən biri kimi qaldı. Çünki, onun siyasi-publisist irsinin mərkəzi msələsi
məhz Azərbaycan xalqının taleyidir».
Xiyabaninin haqqında danışdığımız kitabına vaxtilə «Təcəddüd»də çap edilmiş
üç məqaləsi daxil edilib. Azərbaycanın demokratik qüvvələrini birliyə, milli oyanışa
çağıran kitaba daxil məqalələr bunlardır: «Mütləqiyyəti devirin!», «Qorxu və cəsarət»
və «Əmək və fəhlələr». Ərəb qrafikası çap olunan kitabça ona görə qiymətlidir ki, onun
ölkəmizdə işıq üzü görən ilk və son əsəridir. Əfsuslar olsun ki, Xiyabaninin məqalələri
bütöv halda bugünə kimi çap olunmamışdır. Ona görədir ki, M.F.Axundov adına
«Respublika kitabxanası»nda Xiyabaninin kataloqu yoxdur.
Kitabın «Müqəddimə»sində Q.Kəndli Ş.M.Xiyabaninin publisist irsinə böyük
qiymət verərək yazır:  «Xiyabani öz geniş inqilabi-siyasi fəaliyyətilə birlikdə qiymətli
yaradıcılıq irsinə malikdir. Böyük alimin odlu qələmindən çıxmış məqalləri, mitinqlərdə
söylədiyi nitqləri kütlələri inqilabi mübarizəyə ruhlandırmış, Azərbaycan və bütün
İranda siyasi-bədii publisistikanın inkişafı tarixində yeni bir dövr açmışdır. O, bir çox
elmi-siyasi risallərin müəllifidir. Xiyabaninin əsərləri Azərbaycanda və xaricdə nəşr
olunan bir çox ruznamə (qəzet – V.Ə.) məcmuələrdə dərc olunmuşdur. Ədib əsərlərini
əsas etibarilə Azərbaycan və fars dillərində yazmış, «Təcəddüd» ruznaməsinin təhririylə
heyətinin yerləşdiyi binada və Alaqapıda söylədiyi tarixi nitqlərini doğma Azərbaycan
dilində söyləmişdir. Təəssüf ki, həmin nitqlərin əsl mətni hələlik əldə deyildir. Həmin
nitqlərdən müəyyən parçalar görkmli yazıçı Mirzə Tağı xan Rafət tərəfindən farscaya
tərcümə edilərək Xiyabaninin redaktəsi ilə «Təcəddüd» ruznaməsində dərc olunmuşdur.
Böyük ədibimiz Şeyx Məhəmməd Xiyabani əsərlərinin külliyyatını, ədibin məktub,

277
məqalə, risalə, çıxış və müsahibələrini toplayıb çap etmək vəzifəsi qarşıda
durmaqdadır». 1961-ci ildə deyilən bu sözlərə bu gün də əməl olunmayıb. Xiyabaninin
nə irsi çap olunub, nə də həyat və yaradıcılığı fundamental şəkildə tədqiq olunmayıb.
Tədqiqat göstərir ki, Xiyabani irsinin əsas hissəsini, qeyd etdiyimiz kimi,
publisistik əsərləri, habelə onun tarixi, ictimai, fəlsəfi məzmunlu əsərləri müxtəlif tarixi
hadisə və tədbirlərlə bağlı məqalləri obrazlı təfəkkür sahibi olmasından xəbər verir.
Xiyabaninin publisistikası mübariz publisistikadır. Onun publisistikası yüksək ideyalı
publisistikadır. Müəyyən bir dövrü əhatə edən yaradıcılıq fəaliyyətində ən mürəkkəb
ictimai-siyasi hadisələrlə üz-üzə gələn və öz sağlam mövqeyini qoruyan inqilabçı,
ictimai xadim, alim, ədib, jurnalist olan Şeyx Məhəmməd Xiyabani həmişə cəmiyyətin
ən mütərəqqi qüvvələrinin fikir və arzularını təmsil etmişdir.
Xalqını və Vətənini coşğun hisslərlə sevən publisistin məqalələrinin hər bir
sətrində Azərbaycan xalqının milli varlığını inkar etməyə cəhd edən və beləliklə, öz
təcavüzkarlığına bəraət qazandırmaq istəyən şovinistlərə və hakim millətlərə qarşı
qəzəb və dərin nifrət ifadə olunmuşdur.
Xiyabaninin vətənpərvərliyi yüksək tipli vətənpərvərlikdir. Bu, elə bir
vətənpərvərlikdir ki, öz vətənini və xalqını sevməklə bərabər, başqa xalqların azadlıq və
istiqlaliyyətinə hörmət edir.
Xiyabaninin publisistikası realist publisistikadır. O, həyat həqiqətini heç vaxt
təhrif etməmiş və heç nə uydurmaq fikrində olmamışdır.
Xiyabani publisistikası xüsusiyyətlərindən danışdıqda onun bədiilik chəti ayrıca
qeyd edilməlidir. Xiyabaninin publisistikası yazıçı qələminin məhsulu, bayaq Qafar
Kəndlidən gətirdiyimiz sitatda qeyd olunduğu kimi, bədii publisistikadır. Onun bir çox
məqalələri bədii əsər kimi oxunur:  «Qorxuram» sözü onu deyən adamın öz vicdanı
qarşısında biabırcasına etdiyi etirafdır. «Qorxuram» sözü rəzalətlərin ən alçaq dərəcəsini
və onu deyən adamın ruh düşgünlüyünü andıran bir formul və ifadədən ibarətdir.

278
«Qorxu» insanın təbiətində mövcud ən çirkin bir hiss və uğursuz bir həyəcandır.
«Qorxu» adamı mərdlik tərəfindən və alicənablıq məziyyətindən məhrum edərək onu
miskinliyin ən aşağı dərəcəsinə endirir və ən murdar heyvanlarla bir sırada qoyur…»
Nümunədən göründüyü kimi, Xiyabani izah etmək istədiyi fikri reallığı, obrazlı
və bədii şəkildə təsvir edir. Ona görə də deyə bilərik ki, Xiyabani publisistikası hər
şeydən öncə alovlu inqilabçı bir yazıçının publisistikasıdır.
Xiyabaninin fars, Azərbaycan dilində yazdığı publisistik məqalələri dilinin
səlisliyi, bədiiliyi və obrazlılığı ilə fərqlənir.
Professor Teymur Əhmədovun N.Nərimanovun publisistikası barədə dediyi fikri
Xiyabaninin də publisistikasına şamil etmək olar: «N.Nərimanovun publisist yazılarında
İran milli azadlıq hərəkatının sadcə icmalı deyil, bu hadisələrin xarakteri, mahiyyəti və
istiqaməti obyektiv şəkildə izah edilmişdir. İran inqilabi hadisələrini diqqətlə izləyən
görkəmli ictimai xadimin alovlu sözləri xalqın ölüm-dirim mübarizəsində qətiyyətli,
sərvaxt və həmrəy olmağa ruhlandırır».
XX əsrin əvvəllərində uşaq ədəbiyyatı uğrunda mübarizə
1901-1920-ci illəri əhatə edən şərti olaraq elmi ədəbiyyatda «XX əsr»
adlandırılan tariximizin kiçik bir mərhələsi dağıdıcı müharibələr, sarsıdıcı inqilablar
dövrü kimi səciyyələnir. Rus-yapon müharibəsi və 1905-ci il birinci rus inqilabı ilə
başlanan XX əsr 1917-ci il Böyük Oktfabr çevrilişi və vətəndaş müharibəsi ilə başa
çatır. Hadisələrin Rusiya imperiyası miqyasında cərəyan etməsinə baxmayaraq, onun
təsir dalğası bütün Şərqə yayıldı. İran, Türkiyə, Çin, Hindistanda və s. ölkələrdə milli
azadlıq hərəkatı genişləndi. Birinci rus inqilabının təsiri ilə digər məzlum Şərq millətləri
kimi çarizmin müstəmləkə zülmü altında inləyən Azərbaycan xalqı da qəflət
yuxusundan oyanır, xoşbəxt həyat uğrunda siyasi mübarizələrə qoşulur. Xalq
inqilabının yaratdığı «nəfəs genliyi»ndən (C.Məmmədquluzadə) istifadə edən
azərbaycanlılar illərdən bəri arzu bəslədikləri, lakin həyata keçirə bilmədikləri siyasi və

279
mədəni təşəbbüs və tədbirləri yerinə yetirmək üçün tədbir görməyə başladılar. Bu
dövrdə siyasi və fiziki zülmün təzyiqindən, ruhani istibdadın təsirindən qurtuluş yolları
haqqında fikirlər müxtəlif idi.  «Hümmət» təşkilatında birləşən bolşevik inqilabçılar
xalqın nicatını sosialist inqilabında, inqilabçı-demokratlar çarizmin zülmündən qurtarıb
konstitusiyalı respublika yaratmaqda, demokratik islahatlar həyata keçirməkdə, indiyə
qədərki elmi ədəbiyyatda üstlərinə «panislamist»,  «pantürkist» yarlığı yapışdırılmış
ziyalılar isə yaradılması arzu edilən «Turan» dövlətində Həzrəti Məhəmmədin yaşıl
bayrağı, Türkiyənin «Ay, Yıldız» emblemi altında birləşməkdə axtarırdılar.
Müxtəlif partiyaların, siyasi qrupların fəaliyyət göstərdiyi, zülmün buxovlarından
qurtarmaq üçün yollar seçildiyi bir vaxtda ümumi bir fikir qüvvətli surətdə səslənirdi.o
da Azərbaycan xalqının müasir mədəni tərəqqisinə nail olmaq ideyası idi. Bir-birinə
zidd siyasi görüşlərin qarşı-qarşıya durub döyüşdüyü ideya mübarizələri meydanındı bu
fikri yekdilliklə hamı müdafiə edir, həyata keçməsi uğrunda əməli tədbirlər görürdü.
Əlibəy Hüseynzadə «Qırmızı qaranlıqlar içində yaşıl işıqlar» məqaləsindən
inqilabın yaratdığı fürsətdən istifadə edib, müasir dövrün tələblərinə üyğun milli
mədəniyyətin inkişafına nail olmağın zərurətindən söhbət açaraq yazırdı:
«Zəmanəsiz bir inqilab zəmanıdır. Bəşəriyyət irəliy doğru bir addım atmaq
istəyir. Addım atdıqca qarşısına reaksiya, yəni irtica şəklində mühüm bir qüvvət çıxıb
onu geri atmaya çvpvlvyır. İnqilab ilə irtica görüşüyor, mübarizə ediyor. Bu mübarizə
içərisində ortalıq al qanlara bo yanır. O qanlardan sədd edən bu xarat kasif bir səhabə
halını alıb bütün ətrafı zülmətə qərq ediyor. İştə qırmızı qaranlıq… İki qüvvətli
müsadiməsindən ara-sıra hasil olan dəhşətli gurultular, şirin, ləzəttli uyğu içində yatan
biz müsəlmanlara rahat vermiyor. İstər-istəməz iyqaz ediyor. Biz də oyanmağa, ayağa
qalxmağa məcbur oluyoruz. Əqlimiz başımıza gəliyor, özümüzə ayrı bir yol arıyoruz.
Bilur kibi oluyoruz da biz… bir yol bulub o yol ilə gedəcəyiz. Bizim başqalar ilə buğz
və ədavətimiz yoxdur. Bizim özümüzə məxsus daha layiq, daha şanlı bir vəzifeyi-
mücahidəmiz vardır ki, o vəzifə də zülməti-qəflətdə bulunan qovmiyət, əvam arasında
nuri-maarifi əkməkdir» [1, 66].

280
Əsrin başlanğıcında böyük bir ehtirasla inqilabi demokratik ideyaları təbliğ edən
C.Məmmədquluzadə belə hesab edirdi ki, geniş xalq kütləsini qabaqcıl fikirlərlə
silahlandırıb, gözünü açmadan, şüurunu aydınlaşdırmadan onun siyasi azadlığı
haqqında danışmaq olmaz. Ədib «Cəfəngiyat» felyetonunda yazırdı: «Gah vaxt olubdur
ki, bəziləri bizdən soruşub ki, nə səbəbə siyasətdən, dumadan, hüquqdan, hüriyyət və
müsavatdan çoxluca bəhs eləmirik. Amma bizdən bunu soruşan ağalardan təvəqqe
edirik bizə cavab versinlər görək, aya mümkündürmü vəbanı dayandırmaq üçün 43
qoyun kəsən bir millətə, bir cahil lotunu özünə haşa, Allah bilən bir camaata həmişə
dumadan və siyasətdən bəhs etmək? Biz belə qanırıq ki, xəyal, fikir və əqidə düzəlməsə,
fel heç vaxt düzəlməz, o səbəbə ki, ikinci birincilərə tabedir, ondan ötəri ki, vabastədir
xəyalına əfalı hər kəsin» [2, 177].
XX əsrin əvvəllərində böyük inqilabi çarpışmalar şəraitində xalq maarifi, milli
mətbuat, teatr və incəsənətin inkişafı uğrunda genişlənən mübarizə məhz xalqı
maarifləndirmək, şüurunu aydınlaşdırıb siyasi döyüşlər meydanını gətirmək arzusu ilə
bağlı idi. I rus inqilabından sonra bir-birinin ardınca yaradılmış «Nəşri-maarif»,
«Nicat»,  «Səadət»,  «Səfa» kimi cəmiyyətlər və onların həyata keçirdikləri saysız-
hesabsız mədəni-kütləvi tədbirlər: açılan məktəblər, verilən teatr tamaşaları, nəşr
edilmiş qəzet-jurnallar geniş kütləni maarifləndirmək, mədəniləşdirmək, tərəqqi yoluna
çıxarmaq, son nəticədə ağır həyatlarını yüngülləşdirmək, fərəhsiz məişətinə işıq şüası
gətirmək idealı ilə bağlı idi.
Şübhəsiz, kəskin sinfi döyüşlərin getdiyi, Cəlil Məmmədquluzadənin dediyi kimi
«haqq ədalətin irtica ilə» üz-üzə dayanıb vuruşduğu bir dövrdə beyinləri və ağıllırı fəth
etmək uğrunda mübarizə gedirdi. Xalq həyatında böyük əhəmiyyət kəsb edən
döyüşlərin getdiyi bir vaxtda cəmiyyət və uşaq ədəbiyyatı xüsusi ideoloji məna kəsb
edirdi.
1905-1907-ci illər birinci rus-burjua demokratik inqilabı imperiyasının səmasını
örtən buludları parçalamaqla milli şüurun oyanmasına, milli mədəniyyətin inkişafına da
təsir göstərdi.

281
Məhz bu illərdə maddi və mənəvi ehtiyaclarla yanaşı maarif və məktəb problemi
ön cərgəyə çıxdı. Xalqın maarifə olan zəruri ehtiyaclarını və təhsilin əsas problemlərini
müzakirə etmək və gələcək inkişaf yollarını müəyyənləşdirmək məqsədilə 1906-cı ilin
avqustundan H.Zərdabi və N.Nərimanovun 1907-ci ilin avqustunda Ə.Hüseynzadə və
M.Mahmudbəyovun rəhbərliyi altında Bakıda müəllimlərin birinci və ikinci qurultayları
keçirildi. Birinci qurultay xalq maarifinin zəruri problemlərini müzakirəyə qoydu. Lakin
işin gedişində inqilabçı müəllimlərlə liberal xadimlərin görüşləri arasında ziddiyyət
məsələlərin həll edilib başa çatdırılmasına mane oldu. Qurultay heç bir məsələ həll
etmədən qapandı. Bunun əksinə olaraq II qurultay bir sıra zəruri məsələləri həll etdi.
Bunların sırasında uşaq ədəbiyyatı, yeni dərslik yaratmaq məsələsi xüsusi yer tuturdu.
M.Hadinin qurultayın gedişi haqqında «Füyuzat» jurnalında dərc etdirdiyi hesabatdan
məlum oldu ki, dərslik və uşaq oxucu üçün material yaratmaq qurultayın gündəliyinə
daxil olan əsas məsələlərdən olmuşdur. Qurultay «çapdan çıxmış və çapdan əvvəl
təqdim edilmiş dərs dərs kitablarına baxıb təlim və tədrisə əlverişli və layiq olduqlarını
təyin etmək»  [3] məqsədilə xüsusi komissiya yaradılmışdı. Bu illərdə onun tərkibinə
əsrin görkəmli maarif xadimləri və yazıçıları Mahmud bəy Mahmudbəyov, Süleyman
bəy Axundov, Akif Əfəndiyev, Üzeyir bəy Hacıbəyov, Əli İskəndər Cəfərzadə, Ağəli
Qasımov və b. daxil idilər.
Mövcud məktəblər üçün dərslik və sinifdn xaric oxudan ötrü material yaratmaq
məsələsi günün zəruri problemlərinə çevrildi, mətbuat səhifələrində müzakirə edilməyə
başladı. Lakin uşaq ədəbiyyatı sadəcə uşaq mütaliəsi üçün gündəlik material
yaratmaqdan ibarət deyildi.
Bu inqilablar dövründə xüsusi əhəmiyət kəsb edən, millətin gələcək inkişafını
təmin edə bilən yüksək səviyyəli vətəndaşlar tərbiyə edib yetişdirmək ideyası ilə bağlı
məsələ idi. Ona görə də uşaq ədəbiyyatı qabaqcıl maarif və ədəbiyyat xadimləri
tərəfindən mədəni tərəqqinin əsas amillərindən biri kimi qiymətləndirilirdi. Tənqidçi
Əkbər Əkbərov «Müəllimlər ictimainə dair» sərlövhəli məqaləsində təmiz maarifçi
dünyagörüşün, xalqının mövqeyindən çıxış edərək başqa millətlərdən mədəni inkişafca

282
geridə durmasının əsas səbəblərindən birini uşaq tərbiyəsindəki qüsurlarla
əlaqələndirirdi. Tənqidçi yazırdı:  «Tərbiyeyi-ətfalın nə dərəcədə olan əhəmiyyəti
cümləyə günəş kimi məlum və aşkardır. Onun üçün millət balalarının tərbiyeyi-ətfal və
təzhibi-əxlaq etmələri məqsədilə cümlə millətlərin ərbabi-himmət və mərifət tərəfindən
indiyə qədər neçə-neçə kitablar, ətfala dair jurnallar nəşr etməkdədirlər. Çünki
yevropalılar bilirlər ki, ətfalın hüsni-tərbiyələrinə xidmət edəcək risalələr nə qədər çox
olsa, o qədər cocuqlar onlardan nəfbərdar olarlar. Amma biz Azərbaycan türklərində bu
tövr yazılmış kitabi-əxlaqiyyə, fənniyyə və hökmiyyətlərin bulunmaması bizləri
qeyrilərindən nə qədər geridə qoyub. Cümləyə məlumdur ki, əcnəbilərin cocuqları boş
vaxtlarını bu tövr kitabları oxumağa sərf edib onlardan layiqincə nəfbərdar olurlar» [4].
Tənqidçi Azərbaycan xalqının gələcək inkişafına nail olmaq üçün çağdaşlarına
belə mühüm və faydalı bir işlə məşğul olmağı, onu irəli aparmağa tövsiyə edirdi:
«Bizim millət qeydinə qalanlarımız himmət və qeyrət edib belə kitablar meydana
gətirsələr ola bilər ki, bizlər də qeyrilər kimi vaxtımızı bu günə kitabların oxunmasına
sərf edək» [4].
Müəllim Abdulla Əliyev uşaq ədəbiyyatına xalqın inkişaf səviyyəsini yüksəldən
vasitə kimi baxırdı. O, düzgün olaraq fikir irəli sürürdü ki, uşaqların inkişafına,
dünyagörüşlərinin zənginləşməsinə, mədəni səviyyələrinin yüksəlməsinə nail olmaqdan
ötrü onlara rəngarəng, əlvan məzmuna, dolğun ideyaya malik ədəbiyyat vermək
lazımdır: «Xülasə, məktəblərimiz indiki halı üzrə qalsalar nə cəhalət bizdən əl çəkər, nə
də biz cəhalətdən. Yalnızca savad ilə insan mədəni olmaz. Onun gərək lazımı elmlərdən
xəbərdarlığı olsun. Kəsb etdiyi məlumatdan gərək nafə götürə bilsin. Bu da hələ azdır.
Gərək bizim qiraət klublarımız olsun ki, əhlisavadımızı, həm özümüzün və həm dəxi
hər bir mədəni və qeyri-mədəni tayfaların ədəbiyyatına, məişətinə, ixtiraatına, nizam və
intizamına, tarixinə və dünyanın hər bir əcayibəti-qərayibanəsinə aşina edib, onların
bəsirət gözlərini açsın. Tərbiyə versin, onların müəllimisanisi olsun. Əsil mətləb
bundadır» [5].

283
Bu mülahizələr XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda müasir mündəricəli uşaq
ədəbiyyatına zəruri ehtiyacın yaranmasından xəbər verirdi. Tərəqqipərvər ədəbi
qüvvələr elə bir ədəbiyyat yaratmaq istəyirdilər ki, o, uşaqların mənəvitərbiyəsi və
inkişafında yardım göstərsin, onları zərərli fikirlərin axınından və təsirindən qorusun və
sağlam ideologiyaya malik vətən xadimi yetişmələrinə kömək göstərsin.
XX əsrin başlanğıcında uşaq ədəbiyyatı yaratmağın zəruri tələb olunduğunu
nümayiş etdirən yazılar iki millət xadiminin şəxsi subyektiv fikri deyildi. Bunlar milli
intibah dövründə geniş ziyalı kütləsinin fikrini ifadə edirdi. Arxiv sənədləri və
mətbuatda dərc olunmuş məqallər belə bir fikri deməyə imkan verir ki, əsrimizin
başlanğıcında uşaq ədəbiyyatı yaratmaq ideyası bütün ziyalıları düşündürmüşdür. Onun
yaradılması uğrunda mübarizə müxtəlif siyasi cərəyanlara mənsub olan yazıçılar,
C.Məmmədquluzadə,
M.Ə.Sabir,
Ə.Hüseynzadə,
Ə.Ağayev,
M.Ə.Rəsulzadə,
R.Əfəndiyev və b. eyni səviyədə iştirak etmişlər.
Əsrin maarif xadimləri uşaq ədəbiyyatının qarşısında duran məsələlər haqqında
mühakimələr yürüdür, beləliklə onun inkişafına istiqamət verməyə nail olurdu.
Bu baxımdan uşaq ədəbiyyatının məqsəd və vəzifələri, sürülmüş fikirlər və
mülahizələr onun inkişaf xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək baxımından diqqəti cəlb
edir. Uşaq ədəbiyyatının qarşısında hansı vəzifələr dururdu, ronun məqsədi nə idi və o
necə olmalı idi? Bu suallara əsrin əvvəlində nəşrə başlayan «Dəbistan» jurnalı cavab
verirdi. Jurnalın mühərrirləri Ə.Cəfərzadə və M.H.Əfəndiyev «Dəbistan» jurnalının ilk
nömrəsində əlavə olaraq nəşr etdiklər «Valideynə məxsus vərəqə»də bu yüksək niyyəti
həyata keçirmək üçün hər iki xalq müəllimi müxtəlif əqli keyfiyyətlərin inkişafına
kömək edən əsərlərin yaradılması zərurətindən söhbət açırdılar:  «Cümləmizin
məlumudur ki, elm, mərifətə və əxlaq-ətvara dair maddələri qiraət etməklik uşağın
ruhun açıb fikir və hissini oyadıb qüvveyi-hafizələrin və qüvveyi-xəyalların zəngin edib
onların növbənöv ali qüssələr və niyyətlər fikrinə salır» [6].
«Öz hallarına dair gülməli və ibrətamiz hekayələr və mənzumələr qiraəti ilə
uşaqlarımız zəif və bivüsət əql və dərrakələrin gücləndirib gözəl hisslər və təcrübələr

284
əxz edirlər. Böylə bir mühüm və əhəmiyyətli mətləb yetişməklikdə ancaq
məktəblərimizə ümidvar ola bilməriz. Çünki uşaqlarımızın keçirdikləri üç və ya dörd
saat yazıb-oxumaq və dərs dərs kitablarında bulunan hekayələri öyrənməyə ancaq
kifayət edər. Bəs lazım gəlir ki, uşaqlarımız məktəbdən azad olandan sonra asudə
vaxtların şagirdlərə uşaqlara məxsus jurnallarda və kitablarda ana dilində yazılmış
ibrətamiz hekayələr və mənzumələr qiraətinə sərf edələr. Ta ki, elm və iərbiyəyə dair
məktəblərdə öyrənilməsi mümkün olmayan əhvalatları böylə böylə jurnallar və kitablar
vasitəsilə öyrənələr» [6].
Ə.İ.Cəfərzadə və M.H.Əfəndiyev dünyanın mədəni xalqlarının təcrübəsindən
istifadə etməyi uşaq-vətəndaş tərbiyə etmək işində uğurlu yol hesab edərək yazırdılar:
«Sair tayfaların mədəni və ziyalı əhli-qələmləri öz millətlərinin balalarının bu yolda
böyük xidmətlər edib və bu vasitə ilə onları qabağa aparırdılar. Amma biz müsəlman
tayfası isə qeyri tayfalardan bu yolda nəhayət geri qalmışıq» [6].
Xalq müəllimi Mustafa Mahmudov bu fikirdə idi ki, uşaqlar üçün elə kitablar
yaratmaq lazımdır ki, onların həyatını mənalandıra bilsin, maraqlı, məzmunlu olsun,
məktəb divarları arasında olduğu kimi məktəbdən xaricdə də fikirlərini məşğul etsin. Bu
məqsədlə onlar oxucuların diqqətini həmin mətləbə xüsusi cəlb edirdilər: «Kafi qədər
oxuyub yazmaq bilən şagirdlər əllərində olan təlim kitabları ilə kifayətlənməyib
oxumağa kitabçalar istəyirlər. Kitab bazarında bizim nəyimiz var məlumdur…
Beş-on meydanda olan kitabçaların çoxusu tərbiyəsi tamam olmamış şagirdlərə
verəsi kitab deyildir. Müəllim qardaşlarımız bilirlər ki, qiraət üçün kitablara ehtiyac nə
payədədir. Axırıncı şöbələrin şagirdləri oxumaqdan ötrü elmlərinə və sinələrinə
müvafiq olmayan qəzetə və jurnalları alırlar. Aşkar şeydir ki, təlim üçün olan
kitablardakı hekayələri və şeyləri oxumaq ilə şagirdlərelmli olub həyata və məişətə
lazım olan məlumatları kəsb edə bilməzlər. Və yenə məlumdur ki, ibtidai və ya edadi
məktəblərdən qurtaran şagirdlər hərgah evdə oxumazsalar. biR neçə iləcən məktəbdə
çəkdikləri zəhməti itirib bildiklərini də yaddan çıxaracaqdılar. Belə isə həm məktəbdə

285
oxuyanlara və həm məktəbdən çıxanlara mütaliə etmək lazımdır. Oxumağa isə… heç bir
şey yox idi» [7].
Lakin bütün bunlara baxmayaraq xalqın ictimai-mədəni inkişafının yeni
mərhələsində uşaq mütaliəsinə hər cür ədəbiyyatın təqdim olunması məqsədəuyğun
sayılmırdı. Yeni əsr öz ruhuna və məcazına uyğun müasir mündəricəli, dərin məzmunlu,
yüksək ideoloji keyfiyyətcə və bədiiliyə malik olan əsərlər tələb edirdi. Buna görə də
müzakirələrdə onun spesifikası ilə bağlı müxtəlif məsələlərdən bəhs edilirdi. Ancaq
məslək və siyasi mövqeyindən asılı olmayaraq bütün ziyalılar əsas bir cəhəti-uşaq
mütaliəsinə milli istiqamət vermək ideyasını hamı müdafiə edirdi.
Tənqidçi-müəllim Ə.Əkbərov layiqli vətəndaşlar yetirib tərbiyə etmək üçün təzə
uşaq ədəbiyyatını yaradıb şagirdlərə vermək zərurətini irəli sürürdü. O, soruşurdu:
«Məgər bizdə təzə nümunələr əsasında yaranan, öz toplularını uşaqlara hədiyyə edə
biləcək milli şair və yazıçılar yoxdur?» [8]
Bütün bunlar XX əsrin başlanğıcında, dünyanın yeniləşdiyi dövrdə uşaq
ədəbiyyatına nə qədər ciddi ehtiyacın yarandığını göstərir. Əsrin ədəbi mühitində
fəaliyyət göstərən ziyalılar belə bir fikri müdafiə edirdilər ki, uşaqların mütaliəsinə
verilən ədəbi nümunələr yalnız xalqın ruhundan doğan şeylərdən ibarət olmalıdır. Bunu
müvəqqəti siyasi azadlıqlır əldə etmiş və kökünə kökünə qayıtmağa imkan tapmış
xalqın milli mənafeyi müdafiə edirdi. Ona görə də bu illərdə milli zəmində yaranmış
orijinal əsərlərə yol açmaq məqsədilə kənardan gələn əsərlərə münasibət müəyyən qədər
ciddi, hətta ziddiyyətli, bir sıra hallarda tam subyektiv idi.
H.Q.Şirvanski, A.O.Çernyayevskinin «Vətən dili»  (I hissə) dərsliyinin yeddinci
nəşrini hazırlayan F.Köçərlinin ünvanına yazdığı tənqiddə bu ideyanı ifadə edərək
yazırdı:  «Burada biz belə bir məlum həqiqəti yada salmaq istəyirik ki, uşaqlar üçün
hazırlanan dərslikdə ilk qiraət dərsliklərinə çox ehtiyatla yanaşmaq, burada milli və
orijinal olmayan hər şeydən qaçmaq lazımdır» [9]. Bu fikir ədəbi qüvvələrin mühüm bir
qismi tərəfindən müdafiə olunurdu.

286
Pedaqoq-yazıçıların digər bir dəstəsi obyektiv mövqedə durur, mübarizəni başqa
istiqamətdə aparırdılar. Onlar tənqid hədəfinə birinci növbədə orta əsrlərin zehniyyətini
təbliğ edən, müasir dövrün tələblərinə ziddiyyət təşkil edən, müasir əxlaqın
formalaşmasına kömək etməyən əsərlərə qarşı çıxırdılar. Bu nöqtədə ərəb-farsçılığa,
osmanlılaşdırma meyllərinə qarşı mübarizə davam edirdi. Məlum olduğu kimi, «Mədəni
səviyyəcə nisbətən aşağı olub, tez-tez müstəqilliyini itirən azərbaycanlılar» (F.Köçərli)
uzun illər ərəb-fars və digər təzyiqlərə məruz qalmışdılar. Yusif Vəzir Çəmənzəminli
«Əcəmlik möhrü və onunla mübarizə» məqaləsində Azərbaycan mədəniyyətinin
saflığını pozan fars mədəniyyətinin zərərli təsirindən söhbət açaraq yazırdı:  «Söz
ondadır ki, bizim tərzi-həyatımıza adət və ayinlərimizə bir xeyli türklüyə yabançı
amillər qarışıb möhkəm mövqelər məşğul ediblər. Bu amillər də, əlbəttə, tarixin nəticəsi
olub, hansı tərəfdən həyatımıza nəzər yetirsək, adət və ayinlərimizə, milli mədəniyyət
məhsullarımıza İranın basdığı möhrə, onların qoyduğu fəna izlərə rast gəlirik» [10].
Yusif Vəzir saf milli mədəniyyət yaratmağın zəruriliyindən söhbət açaraq
bildirirdi: «Yuxarıda söylənəndən məlum oldu ki, əcəmin pozğun mədəniyyəti
Azərbaycan türk həyatına oylə ağır möhür basıb ki, indi də onun nüfuzundan xilas ola
bilmirik. Heyfa ki, bu nüfuz ilə mübarizə etməyə hələ bizdə qüvvə yoxdur. Zənnimcə
onda mübarizəyə müqtəd ola bilərik ki, aşağıda bəyan olan fikirlər qüvvədən felə keçə.
Fikirlərim səkkiz fəsildən ibarətdir» [10].
Bura ana dilini saflaşdırmaq, ədəbiyyatı fars təsirindən qurtarmaq, musiqini
türkləşdirmək, qızları mükəmməl savadlandırmaq kimi zəruri problemlərlə yanaşı,
məktəbləri fars ədəbiyyatının təsirindən xilas etmək ideyası da xüsusi yer tuturdu. Ədib
yazırdı:
«Bizi farsların nüfuzu altına salanlardan biri də fars ədəbiyyatıdır. Lazımdır
farsların Firdovsi, Sədi və Hafiz kimi dahilərini Azərbaycan türkcəsinə tərcümə etməklə
daha fars dilində onları oxumağa ehtiyac olmasın. Firdovsi və Sədilərin öz millətlərini
nəşr etməkdə müvəffəqiyyətlərini gördükdə bizə də çalışıb dahilər yetirmək lazım gəlir»
[10].

287
Yusif Vəzirin bu fikirləri uşaq ədəbiyyatı sahəsində çalışanlar tərəfindən müdafiə
olunurdu.onu da qeyd edək ki, milliləşmək uğrunda mübarizəni uşaq ədəbiyyatından
başlamaq ideyası hamı tərəfindən müdafiə olundu. Əkbər Əkbərov uşaq mütaliə
vasitələrini müasirləşdirmək və milliləşdirməyin zəruriliyindən bəhs edərək yazırdı:
«Yer üzündə olan millətlərin, tayfaların cümləsini öz doğma (yəni ana) dilində
məxsusi ədəbiyyatları vardır. Hər o tayfa ki, elm və mərifətdə irəli gedibdir onların
ədəbiyyatı dəxi mükəmməl surətdədir. Amma biz Qafqaz (Azərbaycan) türklərinin
indiyə kimi ədəbiyyatımız fəna halda bulunub işlərimizdə asari-tərəqqi görünməyir.
Məktəblərimizdə köhnə üsul ilə dərs verilib neçə illər, bəlkə qərinələr bundan əvvəl
İranda uşaqlardan ötrü ərəbcə yazılmış bir nüsxə indi də bizim məktəblərimizdə oxunur.
Biçarə müsəlman uşaqlarından ötrü məxsusi milli kitablarımız yoxdur ki, onların
vücudu ilə təmin alsın. Bizim əllərimizdə olan kitablar ranın həcviyyat və şagirdlərə əl
verməyən kitablardır. Raci,  «Fərhad-Şirin» və «Nuşafərin» və sairləri bu kitabların
islam balalarına zərərdən savayı nəfləri yoxdur» [8].
Tənqidçi milli ədəbiyyat xəzinəsini araşdırıb üzə çıxarmağı milli şairlərin
əsərlərindən ibarət nümunələri uşaq mütaliəsinə verməyi tələb edərək yazırdı: «Məgər
bizim Azərbaycan türklərinin heç bir milli şairimiz və nasirimiz yoxdur ki, onlar təzə
üsul ilə öz məcmuələrini islam cocuqlarına töhfə göndərələr. Və var-yox olan
şairlərimizdən hətta Füzuli kimi ədib və ustad şairimizin əsla xəbərimiz yoxdur. Və aya
bizim də qeyri millətlər kimi ədib və mahir ustadlarımız vardır və yox! Heç kəs bundan
xəbərdar deyildir. Biz millət balalarına lazımdır kitab. Təlim kitabları nəinki həcviyyat.
Ar olsun biz millətə ki, rus missionerləri bizlərdən ötrü kitablar cəm edirlə» [8].
Əhməd bəy Ağayev məsələyə milli müasir mənəvi tələbat mövqeyindən
yanaşaraq yazırdı:  «Lisanımızdı əxlaqiyyata aid heç bir mühüm əsər olmadığı kimi,
ibtidai məktəblərdə cocuqlarımızı nəcib və yüksək fikir və isindirəcək heç bir talif
mövcud deyildir. Məsələn, Ezopun və Lafontenin, Krılovun «qabil» dedikləri taliflərinə
bənzər deyil, yalnız bizim lisanımızda hətta mənsub olduğumuz mədəniyyət zümrəsinin
əlsanəsində əsər yazılmamışdır. Hinducədən fars və ərəbiyyə tərcümə edilmiş «Kəlilə

288
və Dimnə» və Şeyx Sədinin «Gülüstan» və «Bustan»ın mənəvi təsirinə gəlincə
ümumiyyət etibarı ilə əsrimizin təmin edəcək mahiyyətdə olmadığı pək aşkardır… Şeyx
Sədinin fəlsəfi – dünyaya baxışı, həyat haqqındakı təlqiləri, fəzilət və gözəl deyilən
məfhumlara aid hissləri, bu gün, bu iyirminci əsrdə bizi məlhəm edəcək bir qiymətə
hayiz deyildir. Sədi əxlaqi düsturlarının kafəsini «Gülüstan»ın o məşhur «bab»larında
təlxis etmişdir. Bunların həmən kafəsini oxumuşuq. İlk əxlaqi dərslərimizi onlardan
almışıq. Yalnız bizmi? Bizdən əvvəl bəlkə otuz, qırx nəsil» [11].
Tənqidçi Şeyx Sədinin müasir dövr üçün köhnəliyini, onun mütilik təbliğ
etməsində görür, fikirlərini əsaslandırmaq üçün «Gülüstan»  «bab»larını bir-bir təhlil
edir, bu yolla Sədi fəlsəfəsinin müasir dövrdə xalqa xeyir verməyəcəyini isbat edirdi.
Uşaqların oxusunda olan Şərq ədəbiyyatı nümunələrinə qarşı mübarizədə «Molla
Nəsrəddin» redaksiyası və onun naşiri C.Məmmədquluzadə də Əhməd bəy Ağayevlə
eyni mövqedə dayanırdılar.
Mollanəsrəddinçilərin «Gülüstan»ın uşaq mütaliəsində mövqeyinə qarşı
mübarizəsinin bir məqsədi də aktual məsələlərə həsr olunmuş uşaq ədəbiyyatına yol
açmaqdan ibarət idi. Əsrin əvvəllərində «Gülüstan»ın yeni-yeni təbliğçiləri meydana
çıxırdı. Ona şərhlər yazılır, bir çox yazıçılar «Gülüstan»ın mövzuları əsasında hekayələr
yazaraq çap etdirirdilər.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mühitində ərəbçilik-farsçılıq ilə yanaşı
türkçülük meylləri də var idi. Milli uşaq ədəbiyyatı yaratmaq uğrunda başlanan
mübarizə bu axınların da qarşısını almağı məqsədəuyğun hesab edirdi.
Mirzə Cəlil «Cəhhətnamə» adlı məqaləsində Mahmud bəy MahmudbƏyov və
Abbas Səhhətin tərtib etdiyi «Yeni məktəb»  («Üçüncü il») dərsliyini qəliz dil və
təfəkkür tərzi təbliğ etdiyinə görə tənqid edirdi.
Yazıçı Abbas Səhhətin «Yeni məktəb»ə daxil edilmiş «Məktəb uşağı» şeirindən:
İştə bir ayineyi-hüsni-xuda,
İştə bir dahiyeyi-əğlu zəka,
İştə bir tifləki-məsum sifət,

289
İştə bir küdəki-şirin hərəkət. –
bəndini misal göstərərək şeirin dilində azərbaycanlılara məxsus bir əlamətin olmadığını
nümayiş etdirirdi.
Lakin bu deyilənlərdən elə fikir yaranmamalıdır ki, XX əsrin əvvəllərində uşaq
ədəbiyyatı uğrunda mübarizənin əsas məqsədi milli həyatdan alınmış, milli yazıçıların
əsərləri ilə məhdudlaşdırmaq ideyasına xidmət göstərirdi. Əlbəttə, belə düşünmək səhv
olar. Bu mübarizənin məqsədi uzun müddət xalq və uşaq mütaliəsində olmuş, lakin
müasir dövr üçün əhəmiyyətini itirən, yaxud zərərli meyllər təbliğ edən əsərlərə hansı
dildə yazılmasından, hansı xalqa məxsus olmasından asılı olmayarq yenə də Azərbaycn
xalqının milli mənafeyinə yad deyildi.
Uşaq mütaliəsinin mündəricəsini zənginləşdirmək, bədii təsir qüvvəsini artırmaq,
onun vasitəsilə qabaqcıl ideyaları yaymaq və sairə zəruri məsələləri həyata keçirmək
uğrunda başlanan axtarışlar əsrin qabaqcıl maarif və ədəbiyyat xadimlərini «Uzaq
ölkələrin sərvətinə» müraciət etməyə, ondan bəhrələnməyə təhrik etdi. Bu iki məqsədlə
əlaqədar idi. Birincisi, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı yeni sahə idi. O, nə kəmiyyət, nə də
keyfiyyətcə yeni inqilablar dövrünün tələblərinə lazımi səviyyədə cavab vermirdi. Uşaq
mütaliəsində yaranmış aclığı başqa xalqların ədəbiyyatından alınmış əsərlər vasitəsilə
dəf etmək lazım gəlirdi. İkincisi, ədəbiyyatın qarşısında yeni, müasir gənclik tərbiyə
etmək məqsədi dururdu. Belə bir vaxtda milli məhdudluqda qapanıb qalmaq olmazdı.
Zaman gəncliyi bəşəriyyətin yarandığı fikir aləmi ilə tanış etmək, bu yolla müasir insan
tərbiyə edib yetirmək vəzifəsini irəli sürürdü. Belə bir siyasi və ədəbi zəmində rus uşaq
ədəbiyyatı daha çox diqqət cəlb etdi, nümunələri bol-bol tərcümə olunmağa başladı.
Ona görə də əsrin əvvəlində rus ədəbiyyatı Azərbaycan xalqının mənəvi tələblərindən
doğaraq qısa müddətdə uşaq mütaliəsinin tərkib hissəsinə çevrildi. Digər ədəbiyyatlarla
müqayisədə XX əsrin başlanğıcında uşaq mütaliəsində rus ədəbiyyatının aparıcı yer
tutması onun hakim millətin bədii təfəkkürünün məhsulu olması ilə əlaqədar idi.

290
Əsərləri mütaliə edənlər azərbaycanlı olsalar da onlar Rusiyanın vətəndaşı idilər. Onlar
hakim millətin həyat-məişət normaları ruhunda tərbiyə olunmalı idilər.
Ə D Ə B İ Y Y A T
1. «Füyuzat» jurnalı, 1906, № 5.
2. C.Məmmədquluzadə. Əsərləri 6 cilddə, III cild, Bakı, 1984.
3. M.Hadi. «İkinci müəllimlər məclisi». «Füyuzat», 1907, № 27.
4. Ə.Əkbərov. «Müəllimlər ictimainə dair». «İrşad» qəzeti, 1906, № 94.
5. A.Əfəndiyev. Ehtiyaclarımızdan bir növbə. «İrşad» qəzeti, 1906, № 64, 11 mart.
6. İfadeyi-məram. «Dəbistan» jurnalına əlavə, valideynə məxsus vərəqə, 1906, № 1.
7. M.Mahmudov. Məktəb məcmuəsinə dair «Yeni İrşad» qəzeti, 1911, № 7.
8. Ə.Əkbərov. Ədəbiyyatımıza dair. «İrşad» qəzeti, 1906, № 109.
9. Ş.C.Qurbanov. Klassik rus poeziyası Azərbaycanda. Bakı, 1985.
10.Y.Vəzir. «Əcəmlik möhrü və onunla mübarizə». «İqbal» qəzeti, Bakı, 1913, № 495.
11.Ə.Ağaoğlu. Üç səyasət. «Türk yurdu» jurnalı, İstambul, 1917, №26.

Yüklə 2,28 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   21




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə