Vüqar ƏHMƏd elmi-filoloji qaynaqlar, ədəbi simalar haqqında düşüncələr baki-2010


Ədəbi qaynaqlar yeni baxımdan tədqiq edilməlidir



Yüklə 2,28 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/21
tarix23.12.2016
ölçüsü2,28 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   21

Ədəbi qaynaqlar yeni baxımdan tədqiq edilməlidir
Xalqların mənəvi dünyasının zənginləşməsində ədəbiyyat və incəsənət çox
mühüm yer tutur. Vaxtilə bir çox estetik amillərlə, çağdaş günümüzdə isə bəzi
ədəbi-bədii nümunələr və sənət növləri ilə əlaqədar xalqımızın məişətinin
ayrılmaz bir hissəsi kimi özünü büruzə verirdi. Buna görə də dövlətimiz insanın
mənəvi yüksəlişində, vətəndaşların müstəqillik ideallarına sədaqət, milli-mənəvi

196
dəyərlərə hörmət, məhəbbət ruhunda formalaşması, tərbiyə olunmasında
ədəbiyyatın roluna yüksək qiymət verməli, onun qayğımsına qalmalıdır.
Bədii yaradıcılıq prosesinə qayğı həmişə diqqət mərkəzində olmalıdır.
Eyni zamanda tələbkarlıq və nəzarət də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Bu isə
müasir baxışlı, demokratik, sağlam təfəkkürlü tənqid və ədəbiyyatşünaslığın
üzərinə mühüm vəzifələr qoyur.
Azərbaycan öz müstəqilliyini əldə etdikdən sonra meydana çıxan reallıqlar
əsasında sovet dövründə tədqiq olunan ədəbi irsimizin müasir dəyərlər sistemi
prizmasından təkrar təhlili labüddür.  1991-ci ildən, daha doğrusu, xalq
hərəkatının dirçəliş dövrü, bir neçə il əvvəldən başlayaraq yazılan
dissertasiyalar, ədəbi araşdırmalar, bir sözlə, ədəbiyyatımızın tədqiqi ilə bağlı
əsərlər milli mənəviyyatımıza yeni dəyərlər prizmasından baxılaraq təhlil
olunmuş və elmi həllini tapmışdır.
Müstəqilliyimizi əldə etdiyimiz bu on beş ildə Azərbaycan ədəbi-nəzəri
fikri ideoloji qadağalar olmadan sərbəst inkişaf etməkdir. Hər sahədə olduğu
kimi, ədəbiyyatşünaslıq elmimiz üçün dəgeniş imkanlar açılmışdır. Sovet
dövründəolduğu kimi, yenə də Azərbaycan MEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat
İnstitutu, o cümlədən ali məktəblərimizin ədəbiyyat kafedralarının əməkdaşları
ədəbi-mədəni irsin tədqiqi ilə məşğul olmaqdadırlar. Yenidən Azərbaycan
ədəbiyyatı fundamental şəkildə yeni baxışlarla araşdırılmalı, onun ayrı-ayrı
görkəmli nümayəndələrinin elmi və bədii yaradıcılığı öyrənilməli, nəzəri
məsələlər, ədəbi əlaqlər, eləcə də ədəbi abidələr və klassiklərin vacxtilə
sosializm realizmi ruhunda olan əsərləri, həmçinin qəti qadağan olunmuş bədii
nümunələr nəşr olunmalıdır. Sovet dönəmində ədəbiyyatşünaslıqda əsas məsələ
həmin dövrün bədii irsinin təbliğ və tədqiqinə istiqamətlənmişdirsə, indi isə
klassik ədəbiyyatımızın, yasaq olunmuş ədəbi-bədii nümunələrin, o cümlədən
digər xalqların bədii dəyərlərinin öyrənilməsi, araşdırılması önə çəkilməlidir.

197
Azərbaycan ədəbiyyatı dünya ədəbiyyatının ən qabaqcıl təcrübələrini əxz
etməklə daha da zənginləşir. Eləcə də əksinə… Milli ədəbiyyatımızın təcrübələri,
mövzu və ideyaları digər xalqlarla ədəbi əlaqələr çərçivəsində öz təsir gücünü
göstərir. Ölkəmizin qardaş türk xalqları, o cümlədən qonşu ölkələrlə mədəni
əlaqəsi ədəbiyyatımızın inkişafı üçün zəmin yaradır. Ədəbiyyatımızın özünün
estetik gözəlliyindən başqa dərin idraki əhəmiyyətə malikdir. Bir xalqı başqa
xalqa qovuşduran yalnız ictimai-siyasi amillər deyil, eyni zamanda mənəvi
amillərdir. Qardaşlıq və doğmalıq mənəvi yaxınlığın nəticəsidir. Xalqlar da,
millətlər də, dövlətlər də adi fərd, insanlar kimi tanıdıqca doğmalaşır. Ədəbiyyat
da, eləcə də milli ədəbiyyatımız bu mənada xalqımızı tanıdan, onu sevdirən
mənəvi idrak vasitəsidir. Bu ədəbi qardaşlığın, əlaqələrin təyininə də yenidən
obyektiv baxılmalıdır. Zor gücünə ədəbiyyatımızda rus ədəbi təsirini axtarmaq
yox, dünya xalqları ilə qarşılıqlı əlaqələrimiz yenidən araşdırılmalıdır.
Həmçinin folklorumuzun geniş coğrafi ərazilər çərçivəsində ümumtürk
ədəbi dəyərlər kontekstində toplanması və tədqiqinə ciddi fikir verilməli və
araşdırmalar davam etdirilməlidir.
Klassiklərimiz və müasir görkəmli ədəbi simalar tədqiqata cəlb olunduqda
onların yaradıcılıqları yaşayıb yaratdıqları dövrün ədəbi metod, cərəyan və
istiqamətlər kontekstində ədəbi-bədii fikrin inkişaf tarixini, eləcə də ədəbi-bədii
təfəkkürün, bədii üslubların formalaşması və tərəqqisi bir daha öyrənilməli və
vacib əhəmiyyətli məsələlər kimi diqqət mərkəzində olmalıdır.
Tədqiqata cəlb olunan əsərlərdə poetika məsələlərinə də xüsusi diqqət
yetirmək lazımdır. Ədəbi şəxsiyyətlərin yaradıcılıqlarının mövzu, forma, üslub,
janr xüsusiyyətləri ədəbi-bədii təfəkkürün ədəbi dildə təzahürü kimi təhlil
olunmalıdır. Bu baxımdan tədqiqata cəlb olunan əsərlərdə sənətçinin poetik
qaynaqları, mövzu dairəsi, dil-üslubxüsusiyyətləri, ədəbi-estetik görüşləri müasir
metodologiya əsasında ədəbi qaynaqlara söykənilərək linqvistik əsərlərə
istinadən və ifrata varmadan aşkarlanmalıdır.

198
Azərbaycanda ədəbi-tarixi prosesin, onun dövrlərinin, klassiklərin,
abidələrin elmi araşdırılması bu gün də elmi-tədqiqat problemlərinin əsasını
təşkil edir, ədəbiyatımızın ta qədim dövründən bu günümüzə qədər keçdiyi
inkişaf yolu həmişə ədəbiyyatşünaslığımızın diqqət mərkəzində dayanmış və
dayanmaqdadır. Vaxtilə çap olunan monoqrafiyalar, ədəbiyyat tarixləri,
almanaxlar, toplular, dərs vəsaitləri bu tədqiqatların nəticələrinin təzahürüdür.
Ötən dövrlərdə zamanın ədəbi-nəzəri tələb və ölçüləri ilə qələmə alınan bu
tədqiqatların bir çoxu bu gün də öz elmi əhəmiyyətini itirməmişdir. Bunlara
baxmayaraq, hər yeni dövrdə tarixə, sənət nümunələrinə yeni baxış, əski zamanı
çağdaş
meyarlarla
dəyərləndirmək
bütün
elmlərin,
o
cümlədən
ədəbiyyatşünaslığın əsas vəzifələrindəndir. Xüsusilə müstəqillik dövründə buna
ehtiyac olduqca böyükdür.
Ədəbiyyatşünaslığımızın qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri də
Cənubi Azərbaycandakı ədəbi prosesi öyrənməkdir. Cənub mövzusunda aparılan
tədqiqatlar Şimali Azərbaycandakı ədəbi proseslərlə qarşılıqlı təsir və əlaqə
şəklində aparılmaqla Güneydə yaşayan soydaşlarımızın istər nəsr, istərsə də
poeziyada demokratik ideyaları ictimai motivlər müqayisə edilməklə
araşdırmaların leytmotivini təşkil etməlidir. Sovet dövründə kommunist
ideologiyası
ilə
layihələnən
Cənubmövzusunda
dissertasiyalar,
ədəbi
araşdırmalar, ümumiyyətlə bu mövzudakı araşdırmalar yenidən nəzərdən
keçirilməlidir.
Məmləkətimizdəki iqtisadi, sosial-mədəni inkişaf sahəsində müəyyən
edilən vəzifələr və tədbirlərdən ədəbiyyat kənarda qalmamalıdır. Xalqımızın
taleyi, ömür yolu, ideyaları ilə sıx bağlılıq, ölkə həyatında yaxından iştirak
etmək ədəbiyyatın əsas vəzifələrindən biridir. Ədəbiyyatın tərkib hissəsi olan
uşaq ədəbiyyatı vətənimizdə körpələrdən tutmuş gənclərə qədər, onların
tərbiyəsi, formalaşması, bir sözlə, həyatında xüsusi bir sahəni əhatə edir. Bədii
nümunələr vasitəsilə uşaq böyük aləmə daxil olur, onun hissləri və dünya

199
duyumu formalaşır. Vətən məhəbbəti ilə vətəndaşlıq amalı, ictimai xarakteri
yaranır. Kamil, yüksək bədii səviyyəli əsərlər öz gənc oxucusunun qəlbində
dərin iz buraxır. İstiqlalımızı, müstəqilliyimizi, həm tarixi, həm müasir
həyatımızı tərənnüm edən geniş mündəricəli əsərlər yaranmalıdır. Eləcə də uşaq
ədəbiyyatının yenidən tədqiqinə ehtiyac var. Bu sahədə müəyyən araşdırmalar
işıq üzü görüb. Sovet dövrü tədqiqatlarda süni şəkildə Lenin, partiya tərənnümü
uşaq toplularının və araşdırmaların leytmotivini təşkiledib. Hazırda milli ruh,
demokratik prinsiplər, obyektiv təhlil uşaq ədəbiyyatının tədqiqinin əsasını təşkil
etməlidir.
Arzum – arzuların, Arzumanlı, çin olsun!
Mən professor Vaqif Arzumanlını televiziyadan «Vətəndaş» adlı gərəkli,
əhəmityyətli, azərbaycanşünaslığa xidiət edən populyar verilişin aparıcısı və müəllifi
kimi tanıyırdım, şəxsən tanımırdım. Tale elə gətirdi ki, gözəl, milli, təəssübkeş, saf,
səmimi vətəndaşla bir məclisdə tanış olduq.
Alma-Atadakı Abay adına Universitetin professoru Knyaz Mirzəyev bizi tanış
etdi. Knyaz müəllimlə qardaşlıq münasibətində olan V.Arzumanlı ilk tanışlıqdan
sadəliyi, mehribanlığı, natiqlik məharəti, elmi-bədii savadı ilə bizi valeh etdi. Masa
arxasında söylədiyi şeirlər, duzlu-məzəli söhbətlər, istiqanlılığı ilə tanışlığımız
ürəyimizcə oldu. İlk görüşdə mənə irihəcimli 800 səhifəlik «Azərbaycan diasporu»
kitabını hədiyyə etdi. Mən uzun illər professor V.Arzumanlını ədəbi əlaqələr
tədqiqatçısı kimi tanıyırdımsa, bu kitabla tanışlıqdan sonra onun yüksək səviyyəli, geniş
coğrafiyaya malik bir azərbaycanşünas olduğunu gördüm. Sonralar Vaqif müəllim
nizamişünaslıq – Nizaminin ədəbi təsir və əlaqələri ilə bağlı bir tədqiqatı da mənə
avtoqrafla ərməğan etdi.

200
Sonralar mən doktorluq müdafiə edərkən Vaqif müəllim elmi əsərimə gözəl bir
rəy verdi. Daha sonra yaradıcılıq gecəmdə iştirak etdi. Vaqif Arzumanlı ədəbi əlaqələr
sahəsində tədqiqatları ilə necə həmin xalqlarla dostluğu möhkəmləndirirsə, tanış olduğu
insanlar da ürəyinə yatarsa, həmin əlaqəni dostluğa çevirərək əbədiləşdirir.
V.Arzumanlı çox xeyirxah, saf adamdır.  «Gözlər qəlbin aynasıdır» deyirlər.
Vaqif müəllimin saflığını, təmizliyini də gözlərindən oxumaq olur. İnsanların yaxşı
gününə sevinən, kədərinə qəmlənən bir şəxsiyətdir O.
Vaqif müəllimin 60 yaşı tamam oldu. Geniş erudisiyaya, zəngin yaradıcılığa
malik bir alim, ziyalıdır V.Arzumanlı. geniş mündəricəli ədəbi əlaqələr sahəsindəki
tədqiqatlarının coğrafiyası, deyərdim ki, küreyi-ərzi əhatə edir. Qarabağ problemi, azğın
ermənilərə qarşı ədəbi-əbədi fəaliyəti göz önündədir. Bu 60 illik ömrünü alim şərəflə
yaşayıb. Yorulmadan, dincəlmədən qələmilə, fəaliyyəti ilə xalqına xidmət edib, onun
haqq səsini bəyan edib. Böyük bir instituta rəhbərlik edib. Aspirant və dissertantlar
yetişdirib. Müşfiq demişkən: «Hələ bunlar nədir ki…». Hələ professor Vaqif Arzumanlı
ədəbiyyatşünaslıq elmimizin, ədəbiyatımızın tərəqqisi yolunda çoxişlər görəcək,
İnşallah!!!
Mən Vaqif müəllimlə ilk tanışlıqda o, mənə kiçik bir şeir həsr eləmişdi. Şeir
nahar masası arxasında bədahətən yaranmışdı. Professor onu kağız dəsmala yazaraq
mənə hədiyyə etmişdi. Mən isə bildirdim ki, mən Sizə şeir yazmaqdan, Siz mənə şeir
həsr elədiniz. Vaqif müəllim bildirdi ki, eybi yox, vaxt gələr, əvəzini çıxarsan.
Vaqif müəllimin həmin şeiri «Vüqar Əhmədin söz dünyası» adlı kitabında da çap
olunub. Mənə belə gəlir ki, bu yubiley nəşrində çap olunacaq yazımda şeirin əvəzini
çıxmaq vaxtı gəlib. Vaqif Arzumanlıya can sağlığı, xoşbəxtlik, səadət qayğıları
arzulayıram, onu bağrıma basıb deyirəm: «Arzum – arzuların, Arzumanlı, çin olsun…»
Yağı düşmən alov tutub kül olsun,
İstəyirəm, istədiyin gün olsun!
Ürəində çiçək olsun, gül olsun,

201
Arzum – arzuların, Arzumanlı, çin olsun!
Dost eylədin ədəbiyyatı, elləri,
Əxz elədin neçə-neçə dilləri,
Qəbul eylə şeir adlı gülləri
Arzum – arzuların, Arzumanlı, çin olsun!
Azərbaycan həm Vətənin, həm elin,
Tədqiq etdi bu Vətəni qələmin,
Ey yad ellər! Siz Vaqifə güvənin,
Arzum – arzuların, Arzumanlı, çin olsun!
Rus, Belarus, Ukrayna, həm Lehistan,
Səni sevir həm Litva, həm Türküstan,
Göz dağıdır Türkmənçay, həm Gülüstan,
Arzum – arzuların, Arzumanlı, çin olsun!
Yaş altmış, çox çəkmisən zəhməti,
Elin verib sənə qədir-qiyməti,
Bir qardaş say şair Vüqar Əhmədi,
Arzum – arzuların, Arzumanlı, çin olsun!
60 yaşın mübarək!

202
İllər nə tez ötüb-keçir. Elə bil dünən idi Hacı Madərin 50 illiyi. İki yubiley
keçirdik doğma Hacımıza; biri «Ailəvi», biri də keçmiş «Nübar» restoranında. Hər iki
tədbirdə bədii rəhbərliyi, sözlü-nəğməli, qonaqların dəvətini mənə həvalə eləmişdi.
Mən Hacı Madərlə qohumam. Biz bir babanın nəticələriyik. Həmişə bu
qohumluqla fəxr etmişəm, edirəm də.
Uşaq idim, kənddə (Binəqədidə – V.Ə.) ana nənəmin yanında qalırdım. Yay
tətillərini də nənəmgildə keçirərdim. Nənəm Pirxanıma qohum-əqraba «Doqqu»
deyirdi… Kimsə «dostu»nu səhv tələffüz eləmişdi, beləcə nənəmin ləqəbi yaranmışdı.
Bütün bayramlarda, əziz günlərdə Madərin anası rəhmətlik Züleyxa xala əlində bayram
xonçası, pay-püşü, ərsiz-oğulsuz nənəmə baş çəkməyə gələrdi. Yanında da baldızı,
övladları və b. Madərin adından da xüsusi hədiyyə olardı. Yadımdadır, nənəm çayı daş
(kəllə) qəndlə içərdi. Sovet vaxtı çətin tapılardı. Bir də görürdün, bir uşaq əlində 2-3
kilo qənd gəlirdi və qəndi nənəmə verib deyirdi:
- Madər göndərib, nənə.
Uşaqlıqdan bu xeyirxah, qayğıkeş insanın adı yaddaşıma yaxşı adam kimi həkk
olunurdu…
Hacı Madərin haqqında, onun xeyirxah əməllərindən çox danışmaq, çox yazmaq
olar. Yazılıb da… Yazıçı Əliağa Yasinzadə ona «Allah adamı» adlı sənədli povest həsr
edib. Mən bunları təkrarlamaq istəmirəm. Hacı Madərin 50 illiyində ona bir şeir həsr
eləmişdim. Qəzetdə və şeirlər kitabımda çap olunub:
Görməyəsən ziyan-zərər,
Uzaq olsun səndən kədər,
Səxavətin ümman qədər,
Hacı Madər, Hacı Madər!
Bu dünyada gördün nələr?
İmkansızlar dua edər,
Əvəzini Allah verər,

203
Hacı Madər, Hacı Madər!
Əllini də vurdun başa,
Eniş-yoxuş aşa-aşa,
Səni görüm yüz il yaşa,
Hacı Madər, Hacı Madər!
Vəkilisən millətimin,
«Milli məclis» güvənc yerin,
Ər oğlusan sən bu elin,
Hacı Madər, Hacı Madər!
Məkkə sənin qibləgahın,
Uca Allah səcdəgahın,
Vətənimdi son pənahın,
Hacı Madər, Hacı Madər!
Yubileydə də bu şeiri xanəndə, xalq artisti Ağaxan Abdullayev muğam üstə
oxudu. İllər keçdi. Onun xalqı üçün, eli üçün, doğma kəndi, Qarabağ və İrəvan
qaçqınları üçün gördüyü işlər, qapısına gələn bütün köməksizlərə yardımı məni bir daha
ilhama gətirdi və «İlhamım gələndə» adlı şeirlər kitabıma onun haqqında daha bir şeir
daxil etdim. Həmin şeirdən iki bəndi, hörmətli oxucular, Sizə təqdim edirəm:
Röyaları xeyirliyə yozuram,
Pis günləri taleyimdən pozuram,
Yaxşılığa gecə-gündüz hazıram,
Cavan ikən oldum sanki qocaman.
Allah verən ruzilərlə dolandım,

204
Şirin-şəkər arzularla oyandım,
Düşmənlərlə cəngavər tək dayandım,
Cavan ikən oldum sanki qocaman.
Bəli, Madər elə gənc yaşlarından davranışı, zəkası, əməlləri ilə özünü ağsaqqal
kimi, qocaman kimi göstərib və qəbul olunub. Xeyirxahlığı, ibrətamiz nəsihətləri,
mehribanlığı, nurlu siması milli-mənəvi dəyərlərə sayqısı, ehtiramı, məhəbbəti ilə hamı
tərəfindən sevilib. İnsan əsasən qocalanda müdrikliyə doğru irəliləyir, müdrikləşir.
Mübaliğəsiz deyərdim ki, Hacı Madər gənc yaşlarından müdrikdir. Bu da Allah
vergisidir, bu da bir istedaddır. Dosta həlim, düşmənə qənim bir insandır o. İnanılmaz
dərəcədə təvazökardır Madər.
Sovet dövrü keçmiş SSRİ-də yeganə mağaza müdiri – ticarətçi idi ki, xalq
deputatı seçilmişdi. Moskva mətbuatı da bu barədə yazmışdı. Mən deyərdim ki, nadir
şəxslərdəndir ki, dörd çağırış millət vəkili seçilib. 1990-cı ildən üzü bəri Hacı Madər
Musayev deputatdır. Bu da xalqın inamının, etibarının bir nümunəsi, təzahürüdür.
Vaxtilə tar təhsili alan Hacı Madər mənəvi möhtəşəm mədəniyyət abidəmiz olan
muğamlara nə qədər bağlıdır… Muğam xiridarıdır.
Mənə də müəyyən çətin məqamlarda göydə Allah, yerdə Hacı Madər həyan olub.
Çox yaxşılıqlar edib mənə. Üzr istəyirəm oxuculardan, evlənməyim də onun adı ilə
bağlıdır. Elmi işlərə başım qarışdığından yaşım otuzu arxada qoymuşdu. Rəhmətlik
anam da hər gün deyirdi evlən! Bir gün maşınla Novxanıdan gəlirdik. Birdən Hacı
qayıtdı: - Haçan evlənirsən? Dedim: - Allah qoysa. Dedi, yox, sənə üç ay vaxt verirəm.
Utana-utana dedim: - Oldu! Dedi: - Yox, de sən öl. Özümü itirib dedim: - Sən öl.
Qayıtdı ki, çaşmayasan,  «sən öl»ü vurdun, gərək dalında durasan – köhnə kişilərə
məxsus əda ilə söylədi.
Allah atası Ələsgər kişiyə rəhmət eləsin. İndi oğluma, qızıma baxıb özümü
dünyanın ən xoşbəxti sayanda Hacı Madərə dua edirəm.
Çox nigaran adamdır. Zəng vursam, özü olmasa, ona deyən kimi – «Vüqar zəng
vurub» – tez mənə telefon açır. Deyir birdən bir problem olar, nigaran qalır. Çox

205
qayğıkeş, çox xeyirxahdır bizim Hacımız. Bizim orijinal, əsl Hacımız. Müasir
dö.vrümüzün ilk Hacılarından biri – 1990-cı ilin ilk zəvvarlarından biri.
Dövlətimizə, dövlətçiliyimizə, rəhbərimizə ürəkdən bağlı olan Hacı Madər
Musayevin Vətən qarşısında xidmətləri inanıram ki, dövlətimiz tərəfindən
qiymətləndiriləcək.
Əziz Hacı, sənin 60 yaşını təbrik edir, öpürəm, bağrıma basıram, uzun ömür
arzulayır və bu şeiri yubleyinə ərmağan edirəm:
Mübarək!
Oğul oldun Vətəninə, elinə,
Bircə yalan gəlməyibdir dilinə,
Çox bağlısan Allahına, dininə,
Hacı Madər, yubileyin mübarək!
Dörd çağırış oldun millət vəkili,
Adın ehtiramla hər gün çəkilir,
Naxələflər səni görcək, əkilir,
Hacı Madər, yubileyin mübarək!
İlki olduz, Hacıların öncəsi,
El içində öz adı var, öz səsi,
Mən deyərdim kimsəsizlər kimsəsi,
Hacı Madər, yubileyin mübarək!
Binəqədi – doğma kəndin, ocağın,
Xoşdu isti yayı, soyuq-sazağı,
Azərbaycan sənə açır qucağın,
Hacı Madər, yubileyin mübarək!

206
Şaf qəlbində vardır incə duyğular,
Köçkünlərə göstərirsən qayğılar,
Ürəyində Qarabağ tək ağrı var,
Hacı Madər, yubileyin mübarək!
Bu torpaqdan aldın eşqi, ilhamı,
Abşeronda hörmət göstərir hamı,
Uca tutdun rəhbərimiz İlhamı,
Hacı Madər, yubileyin mübarək!
60 ildi sən çəkirsən zəhməti,
Elin-oban verir sənə qiyməti,
Əziz tutdun daim Vüqar Əhmədi,
Hacı Madər, yubileyin mübarək!
Hüseyn Cavid dünən, bu gün və sabah
XX əsr Azərbaycan romantizminin ən görkəmli nümayəndələrindən biri də
Hüseyn Cavid Rasizadədir. Cavid ədəbiyyat aləminə özünün aşiqanə-lirik
şeirlərilə gəlsə də, bir dramaturq olaraq romantik faciələrilə parlamış,
dramaturgiyamızın tarixində faciə janrının yaradıcısı kimi şöhrətlənmişdir. O,
ədəbiyyatımızın zəngin xəzinəsinə «Şeyx Sənan», «İblis», «Knyaz», «Səyavuş»,
«Xəyyam», «Azər» kimi qiymətli incilər bəxş etmişdir. Cavid sənəti ilə yaxından
tanış olduqda hiss edirsən ki, böyük humanisti bütün yaradıcılığı boyu insan
mənəviyyatı, əxlaq və ədalət, xeyir və şər problemi, bəşərin taleyi
düşündürmüşdür. Cavid sənətinin fəlsəfi-estetik mənasını düzgün qiymətləndirən

207
filologiya elmləri doktoru Məsud Əlioğlu haqlı olaraq yazır: «Əgər belə bir sual
verilsə ki, Cavid yaradıcılığının başlıca poetik mənası, Cavid sənətinin fəlsəfi-
estetik mənası nədən ibarətdir?» Həmin suala daha dəqiq və doğru cavab bu ola
bilər: insanları birləşdirənyaxın və doğma edən mənəvi amillərin təsdiqi və
bunun əksinə, onları bir-birindən ayıran, yadlaşdıran qorxunc ehtirasların
inkarı».
Dramaturqun yaradıcılığının sovet dövrü də qiymətlidir. Qiymətlidir ona
görə ki, yaradıcılığının olduqca məhsuldar olan bu dövründə (1912-1936) Cavid
bir-birinin ardınca özünün «Peyğəmbər»  (1922),  «Topal Teymur»  (1925),
«Knyaz» (1929), «Səyavuş» (1933), «Xəyyam» (1935), «İblisin intiqamı» (1936)
kimi məşhur tarixi dramlarını yazmışdır. Cavid sənəti ziddiyyətli, maraqlı və
zəngin bir yaradıcılıq sahəsidir. Lakin Azərbaycanda 28 Aprel çevrilişinə qədər
Hüseyn Cavidin ədəbi irsi geniş tədqiq olunmamışdır. Azərbaycandabolşevik
istismarından sonra ədəbi tənqidimiz bu zəngin irsə biganə qalmadı. Hənəfi
Zeynallı, Mustafa Quliyev, Əmin Abid, Cəfər Cabbarlı, Mehdi Hüseyn və
Azərbaycanın digər tənqidçiləri Cavid yaradıcılığını diqqətlə izləyərək, bu bədii
irsə obyektiv surətdə, məhəbbətlə və geniş ürəklə yanaşdılar. Bu cəhətdən Hənəfi
Zeynallının 1923-26-cı illər arasında yazdığı «Şeyda» xüsusunda qısa bir
mülahizə,  «Şeyx Sənan» haqqında mülahizələrim», Cavidin «Peyğəmbər»i
haqqında mülahizələrim», Mustafa Quliyevin «Hüseyn Cavidin «Uçurum»u»,
Mehdi Hüseynin Cavid yaradıcılığına həsr edilmiş tənqidi məqalələri böyük
dramaturqun ədəbi irsinə göstərilən qayğı və məhəbbətin təcəssümüdür. Cavid
yaradıcılığı bu gün belə ədəbiyyatşünaslıq elmimizin diqqət mərkəzindədir60-cı
illərdən
üzü
bəri
mərhum
alimlərimizdən
M.C.Cəfərov,
Ə.Sultanlı,
M.Məmmədov,
M.Əlioğlu

başqalarının
monoqrafiyaları,
çağdaş
tədqiqatçılardan Yaşar Qarayev, Vəli Osmanlı, Teymurçin Əfəndiyev və Yusif
Günaydının araşdırmaları təqdirəlayiq və qiymətlidir.

208
Cavidin yaradıcılığı ilə maraqlanan ilk Azərbaycan tənqidçisi Hənəfi
Zeynallı onun yaradıcılığındakı müsbət cəhətləri göstərməklə yanaşı, dramaturqu
kəskin tənqid edir, onu yeni sovet quruluşundan, bu quruluşun gözəl
cəhətlərindən yazmağa sövq edirdi.
Mustafa Quliyev Cavid yaradıcılığına mürəkkəb və ziddiyyətli bir
yaradıcılıq kimi yanaşan ilk tənqidçilərdəndir.  1920-26-cı illərdə H.Cavidin
sosialist gerçəkliyindən heç nə yazmaması,  «Peyğəmbər» və «Topal Teymur»
kimi dövrlə bağlanmayan əsərlər qələmə alması tənqidçini çox narahat edirdi. Bu
illərdə «Hüseyn Cavid burjuaziyasının şeypur çalanıdır» deyə dramaturqun
yaradıcılığını düzgün qiymətləndirməyən İ.Cahangirov kimi üzdəniraq
tənqidçilərə qarşı da M.Quliyev barışmaz idi. Buna görə də o, Cavidin yeni
həyata açıq gözlə baxması, müasir cəmiyyətə məxsus işıqlı idealların mənasını
vaxtında qavraması üçün çox çalışırdı. Ədəbi tənqidin Cavid uğrunda apardığı
mübarizə hədər idi. Sosializmin puç və əhəmiyyətsiz quruluş olduğunu duyan və
bunu yaradıcılığı ilə təzahür etdirən dahi dramaturqu amalından və idealından
döndərmək çətin idi. H.Cavid bütün yaradıcılığı boyu romantizm ədəbi
cərəyanına sadiq qaldı. Ədəbi tənqid «Azər» poemasını sosialist realizmi
yaradıcılıq metodunda yaranan əsər kimi qiymətləndirsə də, Cavid öz yaradıcılıq
metoduna tam sadiq qalmışdır.
«Səyavuş» faciəsinin ilk tədqiqatçısı, xalq yazıçısı, tənqidçi Mehdi Hüseyn
dövrün ədəbi tələböinə uyğun olaraq hələ 1934-cü ildə «Səyavuş»a yazdığı
müqəddimədə dramaturqun yaradıcılığında əmələ gələn ciddi ideya dönüşünü
alqışlayırdı: «Cavid «Səyavuş» əsərində böyük inqilabi bir addım atmışdır. Fəqət
bu əsər tənqidimizə «Səyavuş» müəllifi olaraq, Cavidin simasında artıq burjua
təmayülündən bəhs etməyə qətiyyən haqq vermir. Zira, Cavid burada, keçmiş
əsərlərində bədii şəkildə sistemləşdirdiyi ideyalarının çoxusuna ağır və sarsıdıcı
bir zərbə endirmişdir. Bu nöqteyi-nəzərdən «Səyavuş»un bir çox odlu misraları
bizim üçün qiymətli və yüksəkdir». Mehdi Hüseyn əsərə marksist-leninçi

209
tənqidin tələblərinöqteyi-nəzərindən yanaşaraq «Səyavuş»u Cavidin tarixi
mövzuda yazdığı digər əsərlər ilə («Peyğəmbər»,  «Topal Teymur») müqayisə
edir və onun üstünlüklərini göstərirdi.
Mehdi Hüseyn də başqa tənqidçilərin yolu ilə gedərək Cavidin
«Səyavuş»unu marksist-leninçi aspektdən alqışlamaqla subyektivizmə varırda.
Qeyd etdiyimiz kimi, Cavid yaradıcılıqda dönməz idi və «səyavuş»u yazmaqla
hansısa quruluşa, yad metodologiyaya qulluq eləmirdi.
Başda Altay olmaqla Çin və Turan yoxsullarının qudurğan şahlara və
xaqanlara qarşı üsyanları Cavidin «Səyavuş» faciəsi ilə birdən-birə nə qədər irəli
getdiyini çox aydın göstərirdi. Mehdi Hüseyn dramaturqun yaradıcılığındakı bu
inamlı addımı belə xarakterizə edirdi: «Bu gün Cavid, Firdovsi dastanlarının bir
parçasını öz bədii laboratoriyasından keçirərək, xaqanlar hakimiyyəti əleyhinə
üsyan bayrağı qaldıran Çin məzlumlarına şərəfli nəğmələr oxuyur». Cavid bu
əsərində «Şahnamə» motivlərindən istifadə etsə də, ona müasir baxımdan
yanaşmış, tam və orijinal bir əsər yaratmışdır.
Görkəmli əruzşünas alim, mərhum professor Əkrəm Cəfər dramaturqun
anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə «Yazıçı» nəşriyyatının çap etdiyi dörd
cildliyə (1981-ci il) yazdığı müqəddimədə bu əsəri orijinalbir əsər kimi
səciyyələndirir.  «Səyavuş»  «Şahnamə»nin müəyyən motivlərini xatırlatsa da,
tamamilə müstəqil süjet və orijinal xarakterə malik bir əsərdir. Dramaturq tarixi
mövzuda yazdığı bu faciədə zəhmətkeş kəndlilərin feodal özbaşınalığına qarşı
mübarizəsini ön planda göstərməyə çalışırdı. Zahirdə əsərin qəhrəmanı
Səyavuşdursa da, əslində dramaturq daha çox üsyançı kəndli və köllərin başçısı
Altaya və onu əhatə edən üsyançı kəndlilərə rəğbət bəsləyir». Tarixi faktlara
əsaslanaraq yazdığı «Topal Teymur»dan fərqli olaraq, dramaturq «Səyavuş»da
şah və xaqanların yoxsul xalq kütlələrinə qarşı amansızlığını, bu rəzalətlərə qarşı
xalq kütlələrinin azadlıq mübarizəsini göstərməyə müvəffəq olmuşdur.

210
Hüseyn Cavid yaradıcılığını uzun illər, yorulmadan və sevə-sevə tədqiq
edən alimlərdən biri də professor M.C.Cəfərov olmuşdur.M.Cəfər demək olar ki,
dramaturqun bütün yaradıcılığını tədqiq etmişdir. Özünə qədər Cavid yaradıcılığı
ilə məşğul olan Hənəfi Zeynallı, Mustafa Quliyev, Mehdi Hüseyn kimi
tənqidçilərin məqalələrini o, tənqidi şəkildə nəzərdən keçirmiş, məqalələrdə
qiymətli cəhətlərlə yanaşı düzgün olmayan cəhətləri də aşkara çıxarmışdır.
Mərhum alim özünün «Hüseyn Cavid» monoqrafiyasının «Cavid yaradıcılığının
yeni dövrü» adlandırdığı dördüncü fəslində «Səyavuş» faciəsindən bəhs edərək
yazır:  «Feodal dünyası «Səyavuş» müəllifinin nəzərində ağalar və kölələr
dünyası idi. Bütün bunlar isə öz növbəsində Cavidin tarixə olan yeni baxışını əks
etdirirdi. Sənətkarlıq, dil, üslub cəhətdən bu əsərdə bir çox yeniliklər var idi…»
M.C.Cəfərov Mehdi Hüseynin «Səyavuş» haqqındakı mülahizələri ilə
tamamilə razılaşır və yeri gəlmişkən onun (M.Hüseynin – V.Ə., Ə.N.)  «Ədəbi
qeydlər»,  «Səyavuş»a müqəddimə» məqalələrindən sitatlar gətirir. Tənqidçi
Cavidin «Səyavuş» faciəsini «Şahnamə»nin «Səyavuş» dastanı ilə müqayisə
edərək dramaturqun tarixə müasir baxışını alqışlayır:  «Firdovsinin «Səyavuş»
dastanında xalq üsyanlarını göstərən kiçik bir epizod olmadığıhalda, Cavid xalq
üsyanlarını göstərməyə xüsusi fikir vermiş və Altay kimi bir üsyançı qəhrəman
surətini yaratmışdır; Yalçın və olnunla əlaqədar hadisələrlə hakimlərin xalqa
olmazın əzab-əziyyətini verdiklərini göstərmişdir». Yeri gəlmişkən onu da qeyd
etmək lazımdır ki, Cavid yaradıcılığını ilk dəfə tam şəkildə M.C.Cəfərov tədqiq
etmişdir.
Azərbaycan dramaturgiyasının ilk sistemli, elmi tarixini əhatə edən
qiymətli bir əsər yaratmış professor Əli Sultanlı da Cavidin ədəbi irsinə biganə
qalmamışdır. Onun 1971-ci ildə Azərnəşr tərəfindən çapdan buraxılmış
«məqalələr» kitabının böyük bir hissəsi Cavid yaradıcılığına həsr edilmişdir.
Professor dramaturqun yaradıcılığındakı ziddiyyətləri tənqidi şəkildə açıb
göstərməklə yanaşı, sovet dövründə Cavid yaradıcılığındakı bədii-məfkurəvi

211
yüksəlişə böyük qiymət verir. lakin təəssüflə qeyd etməliyik ki, mərhum tənqidçi
dramaturqun yaradıcılığına həsr etdiyi 60 səhifəlik yazıda «Səyavuş» faciəsi
haqqında müxtəsər də olsa danışmamışdır. Halbuki, Cavidin yaradıcılığında
ciddi dönüş yaradan bu əsər onun ən qiymətli əsərlərindən biridir. Bundan başqa,
Əli Sultanlı «Səyavuş» faciəsinin yazılma tarixi kimi 1934-cü ili qəbul edir.
məlum faktdır ki, faciə 1933-cü ildə yazılmış və nəsrlə işlənmiş ilk variantı
«Südabə» adlandırılmışdır.
Filologiya elmləri doktoru Yaşar Qarayev də «Faciə və qəhrəman»
əsərində görkəmli Azərbaycan romantikinin yaradıcxılığına geniş yer vermişdir.
O, bədii ədəbiyyatda Şərqin uzaq tarixi keçmişinə «sinfi döyüşlər və mübarizələr
keçmişi» kimi yanaşmaq ənənələrinə toxunaraq yazır:  «Səyavuş»da Cavid ilk
dəfə olaraq Şərqin qəhrəmanlıq keçmişinə sinfi döyüşlər və mübarizələr keçmişi
kimi nəzər salırdı».
Filologiya elmləri doktoru Məsud Əlioğlu uzun illər Cavid əsərlərinin
tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. Onun görkəmli Azərbaycan dramaturqunun
yaradıcılığına həsr etdiyi məqalələrdə tənqidçi müşahidələrinin obyektivliyi
diqqəti cəlb edir. M.Əlioğlu «Səyavuş» xüsusunda yazır:  «Hüseyn Cavid
hökmdarların, cahangirləroin və hərb əjdahalarının icad etdikləri, uydurduqları
qanunların fəlakət, ölüm və zülmətdən başqa heç nəyə qadir olmadığını, bütün
bunların sayəsindəbəşər həyatında az-çox mövcud olan səadətin bütünlükdə
qeybə çəkildiyini söyləyirdi».
Cəfər
Cəfərov,
Mehdi
Məmmədov,
Ədilə
Əliyeva

başqa
sənətşünaslarımız, Mərziyə Davudova, Abbas Mirzə Şərifzadə, Ülvi Rəcəb,
smayıl Hidayətzadə, Sidqi Ruhulla kimi görkəmli səhnə fədailərinin
yaradıcılığından danışarkən «Səyavuş»un əhəmiyyətini xüsusilə qeyd etmişlər.
Cəfər Cəfərov «Səyavuş» faciəsinin Azərbaycan teatrının inkişafında oynadığı
mühüm roldan bəhs edərək yazır: «Bu tamaşa yalnız Cavidin deyil, ümumiyyətlə
teatrın inkişafında çox qiymətli hadisə idi.  «Səyavuş»gənc Azərbaycan

212
rejissorluğunun bir qələbəsi idi, heç bir tamaşada milli Azərbaycan rejissorluğu
bu qədər istedadlı şəkildə özünü göstərə bilməmişdi. Hələ tamaşa göstərilməzdən
xeyli qabaq bu barədə qızğın söhbətlər gedir, müzakirələr keçirilir, rəylər
söylənilirdi. İlk dəfə quruluş verən gənc İsmayıl Hidayətzadəyə inananlar da var
idi, inanmayanlar da. Tamaşa sübut etdi ki, müqtədir bir aktyor olan Hidayətzadə
eyni zamanda yaxşı rejissordur».
Professor Mehdi Məmmdov da Hüseyn Cavidin ölməz səhnə əsərlərinə öz
münasibətini bildirmişdir. O, Azərnəşrin 1968-ci ildə çapdan buraxdığı «Azəri
dramaturgiyasının estetik problemləri» əsərində faciə problemlərindən
danışarkən «Səyavuş»u 30-cu illərdə yaranmış ən gözəl faciə adlandırır. Mehdi
Məmmədov «teatrlar, aktyorlar, tamaşalar» kitabında H.Cavidin «İblis» və
«Şeyx Sənan» əsərlərinin 20-ci illərdə, «Knyaz» və «Səyavuş» əsərlərinin isə 30-
cu illərdə Azərbaycan Dövlət (Türk) Bədaye teatrının repertuarında özünə
möhkəm yer tutduğunu qeyd etdikdən sonra yazır:  «Uçurum»,  «Topal Teymur»
«Peyğəmbər» kimi ideyaca məhdud və zədəli pyeslərdən fərqli olaraq bu dörd
əsərdə («İblis»,  «Şeyx Sənan»,  «Knyaz»,  «Səyavuş» - V.Ə., Ə.N.) Cavid
yaradıcılığının ən mütərəqqi, ən qiymətli cəhətləri diqqəti cəlb etmişdir. Bu
əsərlərin müəllifi əsl faciənəvisidir». Cavid yaradıcılığı bu gün belə
tənqidçilərimizin diqqət mərkəzindədir. Bu qiymətli ədəbi irsə onlarca dəyərli
tədqiqat əsəri həsr edilmişdir.
Bug ün müstəqil Azərbaycanın orta ümumtəhsil məktəblərində «Səyavuş»
faciəsi tədris olunur. Bundan əlavə «Səyavuş» ali məktəblərin filologiya
fakültələrinin tədris planına daxil edilib. Bizə belə gəlir ki, H.Cavidin ətraflı
şəkildə tədqiq olunmamış «Səyavuş»u haqqında tədqiqat olduqca aktual və
vacibdir.

Yüklə 2,28 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   21




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə