Ученые записки Scientific works, №1, 2016 İssn 1815-1779



Yüklə 288,2 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix22.05.2017
ölçüsü288,2 Kb.

Elmi əsərlər -Ученые записки - Scientific works, №1, 2016                   İSSN 1815-1779                 

Mexanika-Механика-Mechanics 

V.İ.Həsənov, Ə.A.Əzizov 

213 


UOT 665.335 

GÜNƏBAXAN TOXUMLARININ TƏMİZLƏNMƏSİ PROSESİNİN 

TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİNƏ DAİR 

 

V.İ.HƏSƏNOV, Ə.A.ƏZİZOV 

    (Azərbaycan Texniki Universiteti) 

           E-mail: AzizagaAzizov@rambler.ru 



 

Xülasə-Məqalədə günəbaxan toxumlarının təmizlənməsi prosesinin təkmilləşdirilməsinə dair məsələlərə baxılmışdır.  

Açar sözlər-Günəbaxan, toxum, proses, emal. 

 

Günə  baxan  toxumlarının  yığımdan  sonrakı  emalı  və  saxlanması,  elecə  də  onun  yağ 



ekstraksiya  müəsisələrinə  göndərilməzdən  əvvəl  təmizlənməsi  əsas  texnoloji  əməliyyatlardandır. 

Toxumların  təmizlənməsi  sonrakı  texnoloji  proseslərin  səmərəliliyinə,  yağın  keyfiyyətinə  təsir 

göstərir.  Hazırda  mövcud  olan  qarışıqların  ayrılması  texnikası  və  günəbaxan  toxumlarının 

seperasiya  texnologiyası  senaye  istehsalının  tələbatından  geri  qalır.  Təmizləmə  üçün  adətən 

taxıltəmizləmə  seperatorlarından  istifadə  olunur  və  günəbaxan  toxumlarının  fiziki-mexaniki 

xüsusiyyətləri  nəzərə  alınmır.  Belə  seperatorlar  isə  dəyişməyən  texnoloji  sxemi  olur.  Hətta  eyni 

məhsulun  dəfələrlə  təmizlənmə  əməliyyatına  verilməsinə  baxmayaraq  qarışıqların  bir  hissəsi 

sonrakı əməliyyat maşınlarına keçir və onların texniki-iqtisadi göstəricilərini aşağı salır. 

Ələkli  seperatorlarda  çoxsaylı  tədqiqatların  aparılmasına  baxmayaraq,  günəbaxan 

toxumlarının  təmizlənməsində  avadanlıqların  layihələndirilməsi  və  istismarında  bir  sıra  məsələlər 

həll olunmayıb.Burada ilk növbədə ələyə hərəkətin verilməsi üsulu aiddir. 

Hazırda  dairəvi  və  xətti  silkələnmə  hərəkətli  seperatorlar  tətbiq  olunur.Günəbaxan 

toxumlarının təmizlənməsi ələk gövdəsinin düzxəttli silkələnməsi ilə tədqiq olunmuşdur. Aparılan 

tədqiqatlar  yeni seperasiya  avadanlığının  yarasılmasına  yağ-piy  sənayesində mövcud olanların isə 

modernizə olunmasına səbəb olmadı [1-5]. 

Günəbaxan  toxumlarının  təmizlənməsi  üçün  yüksək  səmərəliyə  malik  seperasiya 

avadanlıqlarının yaradılması üçün kompleks nəzəri və eksperimental tədqiqatlar aparılmalıdır. 

Seperasiya səthinin rasional hərəkətinin seçilməsi məsələsi ilkin və vacib tapşırıq olaraq alır. 

Toxumların  xırda  qarışıqlardan  təmizlənməsi  seperasiyada  iki  əməliyyatdan  biri  (özüsecilə  və 

ələmə) əməliyyatın səmərəliyini müəyyən edən daha vacib göstərici olaraq qalır. 

Toxumların ölçülərinin sıxlığının və xırda qarışıqların sıxlıqları fərdi qarışığın  ələk səthində 

çeşidləməyə şərait  yaradır. Ələk səthinin  aşağı  hissəsində əsasən deşiklərindən ələnməklə hərəkət 

edir. Bu çox çətin əməliyyat olsa da təmizlənmənin səmərəsini yüksəldir. 

Ələmə prosesinin  ehtimal nəzəriyyəsi  əsasında analizini ilk olaraq  M.N.Latosin aparmışdır. 

Lakin o ələmənin intensivliyinə ələk səthi ilə hərəkət edən məhsulun nisbi sürətinin təsirini nəzərə 

almamışdır.  Eyni  zamanda  [1,  2]  tədqiqatları  ilə  müəyyən  olunur  ki,  səpələnən  məhsul 

hissəciklərinin istər düzxəttli,istərsə də titrəmələrə dairəvi irəli hərəkətli ələmənin intensivliyi aşağı 

qatdakı məhsulun ələyə nəzərən nisbi sürətindən çox asılıdır. 

Tədqiqat  zamanı  səpələnən  məhsulun  ələk  səthində  nisbi  hərəkəti  və  həndəsi  reometrik 

ehtimal nəzəriyyəsindən istifadə olunmuşdur. 

Titrəmənin  müxtəlifliyi  ilə  ələmə  prosesinin  səmərəsini  təyin  etmək  üçün  aşağıdakı 

tapşırıqlara vahid  zamanda vahid  ələı səthindən  maksimal  miqdarda səpələnən məhsul  ələməsinə, 

yəni ələmənin maksimal intensivliyini təmin edən sxemə baxmaq. Seperasiyaedici səth D diametri 

dairəvi deşikli yastı horizontal ələkdir. 

Horizontal ələklərdə dairəvi titrəyən hərəkət istifadə olunur, maili ələklər isə düzxətli hərəkətli 

olurlar.  Bizim  tədqiqat  zamanı  hər  iki  silkələnmə  tətbiq  olunmaqla  horizontal  ələklər  istifadə 

olunmuşdur və aşağıdakı kimi şərtlənir. Ayrı-ayrı hissəciklərin maili ələk səthi ilə hərəkəti [1] və 

[2] işlərində göstərilir ki, nisbi sürətinin müxtəlif faktorlardan asılılığı horizontal ələklərdə xas olan 



Elmi əsərlər -Ученые записки - Scientific works, №1, 2016                   İSSN 1815-1779                 

Mexanika-Механика-Mechanics 

V.İ.Həsənov, Ə.A.Əzizov 

214 


xarakterə malikdir. Bununla yanaşı hissəciklərin aşağı hərəkəti zamanı onun sürətinin ədədi qiyməti 

azalır,  yuxarı  hərəkəti  zamanı  isə  artır.  Ələmənin  ehtimal  olunan  orta  qiyməti  horizontal  ələkdə 

ələmə ehtimalından nəzərə alınmaz dərəcədə fərqlənir. Real proseslərdə ələmənin səmərəli olması 

ələyin üfüqə nəzərən maillik bucağından asılılığı başqa faktorlarla (nəqlolunmanın otra sürətindən, 

emal  müddətindən,  ələk  üzərində  səpələnən  kütlənin  qalınlığı)  ilə  izah  olunur.  Bu  ayrı-ayrı 

hissəciklərin ələnmə ehtimalının dəyişməsi ilə izah olunmur. 

Hissəciklər şarabənzərdir diametri 



r



a

dir və 




D



a

r

dir. Səpələnən məhsulun aşağı qatında 

konsentrasiya-

2

sm



kq

götürülür. Dairəvi irəliləmə hərəkət zamanı ələk üzərində nisbi hərəkət edən 

hissəciyin ağırlıq mərkəzinin xətti sürəti: 

v

const



p

m

m





Burada, 

D

p

m



  qəbul  edirik.  Düzxəttıi  titrəmə  zamanı  hissəciklərin  ağırlıq  mərkəzinin 



horizontal  vektor  sürəti  ələyə  nəzərən  modul  üzrə  dəyişir  vəhissəciklərin  yerdəyişməsi  horizontal 

qanununa uyğun 



H

 müsbət,  eyni  zamanda 



H

istiqamətlərində dəyişir. Bu zaman 



D

H

şərti 



saxlanır. 

Hissəciklərin  ələnməsi  yalnız  aşağı  qatdan  baş  verir.  Ağırlıq  mərkəzi  diametri 



r

a

D

d



 

deşik üzərindən keçən hissəciklər ələnə bilir. 

Bundan əlavə diametri d olan deşik üzərində ağırlıq mərkəzinin olma müddətində hissəcik 

h

 

ölçüsü qədər ələk səthinə perpendikulyar müstəvi istiqamətində yerini dəyişir. 



                                                 

2

,



2

n

a t

h



                                                               (1) 

burada 




a

ağırlıq  mərkəzinin  müstəvisinə  perpendikulyar  istiqamətdə  yerdəyişmə  təcili, 



n



t

ağırlıq mərkəzinin 



h

  ölçüsündə  yerdəyişmə vaxtıdır (bu ölçü eyni  xarakterli hissəciklər üçün 

eynidir). 

Belə olduqda sərbəst hissəciyin ələmçə şərti üçün yaza bilərik 

,

n

t

t

                                                                (2) 



burada 



t

hissəciyin ağırlıq mərkəzinin ələk deşiyi üzərində çatma müddətidir. 

Sərbəst hissəciklərin ələnməsi çətinliklə baş verir və onun tam ehtimalı 



P

, təzahür edən iki 

hissəciyin ehtimallarının vurma hasili ilə təyin olunur. Onlardan biri ağırlıq mərkəzi ələyin 

r

a

D

 



deşiyi üzərindən keçənidir. 

Bu təzahürün ehtimalını aşağıdakı ifadə ilə göstərək. 

     

2

2



)

(

D



a

D

P

r



İkinci 



P



  ehtimalı,  anın  əvvəlində  hissəciyin  ağırlıq  mərkəzinin  baxılan  ələk  deşiyinə  yaxın 



səth üzərində yerləşməsindən asılıdır və bu düzxəttli titrəmə sxeminin analizində nəzərə alınacaq. 

Dairəvi, titrəməli irəli hərəkətli hissəcik üçün aşağıdakı yaza bilərik: 

                                                   







h



m

n

m

t

l

t

l



                                                          (3) 

burada 


h

n

l

l

-zamanında ağırlıq mərkəzinin horinzontal müstəvidə deşik üstündən keçmə yolunun 



uzunluğudur. 

(3) nəzərə almaqla (2) şərtini belə yazmaq olar: 

                                                            

n

l

l

.                                                              (4) 



 

d

  diametri  dairəvi  deşiyə  ekvivalent  olan  (ştrixlənmiş)  deşiklə  əvəzlənmişdir.  Burada 



l

ML

KN



. Uyğun olaraq bu deşiklərin shələri eynidir. 

Üçbucaq KMO-dan 



Elmi əsərlər -Ученые записки - Scientific works, №1, 2016                   İSSN 1815-1779                 

Mexanika-Механика-Mechanics 

V.İ.Həsənov, Ə.A.Əzizov 

215 


                                                          

2

2



2 ( )

.

2



d

l

y



                                                       (5) 

Nisbi sürətin normal vektoru istiqamətindəki 



h

l

 kəsiyi 


kr

kəsiyinə uyğundur. Buradan 

                                                        

2

2

1



.

2

kr



n

y

d

l



                                                      (6) 

(3) düsturundan 



n

l

nəzərə alsaq 

                                                       

2

2



1

1 ( )


.

2

h



kr

m

t

y

d



                                               (7) 



Deşikdən ələnən səpələnən məhsulun miqdarını 

q

işarə edək. Burada, 



d

BC

 deşiyindən bir 



saniyədə 

m

 sürəti ilə keçən, ilkin anda hissəciklərin ağırlıq mərkəzi 



1



m

d

 sahəsində yerləşmiş 



olsun. 

          

2

.

m



kr

q

k

y

p



 



 

Yaxud (7)- ni nəzərə alsaq 

                                            

2

2



1 ( )

.

h



m

m

t

q

k d

p

d



  




                                          (8) 

max


q

q

olduqda məhsulun aşağı qatının ələk səthi üzərində optimal nisbi sürəti 



                                              

1

.



2

m

h

d

t

 



                                                          (9) 

Bu halda (8) və (9) nəzərə alsaq 

                                            

4

max


2

1

.



2

h

k d

q

t

D

 



                                                   (10) 

2

4

,



n

q t

D

Z

kd

 


                                                   (11) 

burada  -ələmənin intensivliyini xarakterizə edən  ölçüsüz əmsalı, 



m

dairəvi irəliləmə hərəkətli 



titrəmədə 

5

,



0



z

olur. 

Deşik  üzərindən  (ştrixlənmiş) 



d

BC

hissəsini, 



H

  müsbət  istiqamətdə  kəsib  keçən  bir 

yerdəyişmədə ilkin anda hissəciklərin ağırlıq mərkəzləri ABCD dördbucaqlı sahəsində yerləşir. 

Burada 


const



 faza buxağından asılı olaraq bir titrəmədə hissəciyin ağırlıq mərkəzinin 



yolunun uzunluğu aşağıdakı bərabərliklə apoksimasiya olunur. 

                                                     

(1 cos ).

2

H



S



                                                      (12) 

ABCD sahəsində hissəciyin yerləşməsindən asılı olaraq ələnmənin münbit zonası (bu sahəni 

pr

F

işarələyək) və ələnməyən zona mövcuddur. 

Belə olduqda 

                                                     

.

pr

ABCD

F

p

F

 


                                                           (13) 

Ələnmə  və  ələnməyən  sahələrin  təyinolunma  sərhəddi,



l

S



şərtini  ödəyən  xəttdir,  ələnmə 

və ələnməmə eyni ehtimallıdır. Burada 



S

hissəsinin ağırlıq mərkəzinin 





h

t

müddətində,



kp



faza 

bucağına uyğun olduqda deşik üzərindən keçdiyi yoldur. 

Bu xətti bərabərliyi müəyyən etməklə, xəttlə əhatə olunan sahəni tapırıq. 

                                                     











H

k

h

kp

t

t





                                                   (14) 



Elmi əsərlər -Ученые записки - Scientific works, №1, 2016                   İSSN 1815-1779                 

Mexanika-Механика-Mechanics 

V.İ.Həsənov, Ə.A.Əzizov 

216 


burada



başlanğıc anında ağırlıq mərkəzi 



K

nöqtəsində yerləşən hissəciyin deşik üzərinə gəlmə 

müddətinə  uyğun  faza  bucağı; 



K

H



hissəciyin  ağırlıq  mərkəzinin  uyğun  olaraq  ilkin  və  son 

faza bucaqlarıdır. 

Bu  bucaqlara  uyğun  olaraq  ağırlıq  mərkəzinin  yerdəyişməsinin  başlanğıcından  deşiklərin 

sərhəddi ilə kəsişməsinə qədər yol uzunluğu 

1

 və 

2

 olacaq. 



l

S



 şərtində 

S

S

S



1

2



alırıq. 

Ələnmənin  və  ələnməmənin  bərabər  ehtimallı  olması  şərtini  (5)  düsturunda  nəzərə  alsaq  o 

aşağıdakı kimi olar. 

2

2



sin

sin


2

.

2



2

2

kr



kr

H

d

H

y





 





 


 



 



Ölçüsüz kəmiyyətləri (

d

H



 dəyişməz parametri və 

d

y



 və 

d

x



 dəyişən parametrləri) 

daxil edib dəyişikliklərdən sonra sərhəd xəttinin bərabərliyini alarıq: 

,

2

u



                                                              (15) 



burada  

2

2



2

1

sin



sin arccos(1

)

2



2

kr

M

u













                         (16) 

(16)-nın  analizi  göstərir  ki,  ələnmə  və  ələnməyən  sahələri  ayıran  xətt, 



X

  oxu  ilə  kəsişməyə 

bilər, bir nöqtədə toxunan və iki nöqtədə kəsişə bilər. Uyğun olaraq 

p



 təyin etmək üşün üç düstur 



təklif edilir. 

                                   

2

0

,



u d

p



 

 


                                                        (17) 

                                

1

1/2



0

/2

,



u d

u d

p







 


                                            (18) 



                                

2

0



2

,

u d



u d

p







 


                                               (19) 



                            

1

2



3

1

(1 cos



);   

(

1



);

2

2



2

1

( cos



1

)

2



2

kr

kr

j

j









 







 





                              (20) 

1

2

2



2

2

2



1

(

)



cos

.

2



2

2

2



2

cos


2

kr

kr

kr

kr

kr

kr

j

ctg

ctg

ctg

















       (21) 

Hansı  düsturun  (17),  (18)  yaxud  (19)-un  istifadə  olunmasını  müəyyən  etmək  üçün 

)

(





f

funksiyasını sıfıra bərabərləşdirməklə konkret hal kimi tədqiq etmək, eləcə də 





0

 



diapazonunda yığcam (15) düsturundan istifadə edək. 

Yarım tsikldə deşikdən keçənin miqdarı: 

1

.

q



k H d p p



    



 

Bir saniyə ərində bir deşikdən keçənin miqdarı: 

1

.

q



q



 



 və 


1,

, , ,


kr

n

H

t d



 

 ilə istifadə etsək alarıq: 



Elmi əsərlər -Ученые записки - Scientific works, №1, 2016                   İSSN 1815-1779                 

Mexanika-Механика-Mechanics 

V.İ.Həsənov, Ə.A.Əzizov 

217 


                                                 

2

kr



h

k d

q

p p

t

 


 



 


 

                                                (22) 



ələmənin intensivliyi 

                                                 

1

.

kr



p

 





  



                                                   (23) 

Müəyyən  olunub  ki, 

  və 



kr



-in  optimal  uyğunluğunda  -ın  ədədi  qiyməti  0,3-ü  aşmır. 

d

k

1

 və 



h

t

-həmin qiymətlərində və dairəvi irəliləmə hərəkətli silkələnmədə 

5

,

0





x

 olur. 


Beləlikə,  hər  bir  silkələnmədə  baxılan  sxem  üzrə  optimal  şəraitdə  ələnmənin  intensivliyi 

dairəvi irəliləmə silkələnməsində əldə olunur. 

Müxtəlif  seperasiya  proseslərində  təklif  olunan  metodika  ilə  aparılan  praktiki  hesabatlar  bu 

nəticələri təsdiq edir. 



Ədəbiyyat 

 

[1].В.Е.Тарасов, Е.П.Кошевой, В.А.Леонтьев. Методика определения параметров равновесия 

по  данным  простой  многоступенчатой  экстракции:  Тез.  докл.  Всесоюзн  конференции 

молодых ученых по экстракции, г. Донецк, 1990 г. 

[2].Руководство 

по 


методам 

исследования, технохимическому контролю 

и 

учету 


производства в масложировой промышленности / Под общ. ред. В.П.Ржехина, А.Г.Сергеева. 

Л.: ВНИИЖ, 1965 , т.И. - 420 с. 

[3].В.В.Белобородое, 

В.Н.Брик, 

Г.Г.Букина. 

Изменение 

остаточной 

масличности 

маслосодержаших  объектов  при  переработке  семян  подсолнечника//Масложировая 

промышленность, 1971, № 8, с. 9-12. 

[4].К.Е.Леонтьевский ,  М.А.Чудновская.  О  связях  масла  в  материале маслодобывания.  Л.,  

Труды ВНИИЖ, Л.: ВНИИЖ, 1965, с.50-61. 

[5].В.Г.Лобанов. Исследование локализации и состава липидов в тканях подсолнечных семян 

при  созревании,  послеуборочной  обработке  и  хранении  в  связи  с  условиями  их 

технологической переработки: Автореф. дис.канд. техн. наук. Краснодар, 1975. 

 

 



ОБ УСОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ПРОЦЕССА ОБРАБОТКИ ПОДСОЛНЕЧНЫХ 

СЕМЯН 

 

В.И.ГАСАНОВ, А.A.АЗИЗОВ 

(Азербайджанский Технический Университет) 

E-mail: AzizagaAzizov@rambler.ru  

Аннотация-В  статьи  проанализированы  вопросы  усовершенствование  процесса  обработки 

подсолнечных семян.  



Ключевые слова-Подсолнечный, семян, процесс, обработка. 

 

ON IMPROVING THE PROCESS SUNFLOWER SEEDS 

 

V.I.GASANOV, A.A.AZIZOV 

(Azerbaijan Technical University) 

E-mail: AzizagaAzizov@rambler.ru  

Abstract-The article analyzes the issues of improvement of the process of processing of sunflower 

seeds. 


Keywords-Sunflower, seed, process, treatment. 

Daxil olub: 12.12.2015 



                                                                                            Rəyçi: t.e.d., professor İ.Ə.Xəlilov 


Yüklə 288,2 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə