Təsisçi: “Hədəf” nəşrləri Baş redaktor: fil.ü. f d., dos. Şəmil Sadiq Redaktor



Yüklə 32,82 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/16
tarix26.07.2017
ölçüsü32,82 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

polemika köşəsi
9
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
8
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Elmi Şuranın sədri professor Yaşar 
Qarayev hər dəfə “daha kim çıxış etmək 
istəyir?” müraciətindən sonra ani sükut 
görən kimi mənə baxırdı. Mən söz alıb 
ayağa qalxanda kimsə növbəti çıxış üçün 
əl qaldıran kimi növbəmi ona verirdim. 
Nəhayət, üçüncü cəhddə məsələyə 
münasibətimi bildirərkən dəlillərlə 
əsaslandırdım ki, müzakirə edilən şeir 
mətni C.Cəbrayılbəyliyə də aid deyil. 
Onun müəllifı Cəmo bəy Hacınskidir. 
Fikirlərimi əsaslandırmaq üçün 
Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının 
10-cu cildinin 156-cı səhifəsində Cəmo 
bəy Hacınski haqqında gedən məqalədəki 
faktlara da istinad etdim. Bu zaman 
direktorun kabinetindəki kitab şkafından 
ASE-nin həmin cildini götürüb açdım 
və söylədiklərimin əyaniliyini nümayiş 
etdirdim.
Yaranan ani çaşqınlıqdan sonra Elmi 
Şura məsələni daha dərindən  araşdırıb 
yekdil rəyə gəlmək məqsədilə akademık 
Bəkir Nəbiyev (sədr), AMEA-nın müxbir 
üzvü Yaşar Qarayev, bu sətirlərin müəllifı 
və digər mütəxəssislərdən ibarət mötəbər 
bir tərkibdə komissiya yaradılması haqda 
qərar qəbul etdi. C.Cəbrayılbəylinin 
qızlarına da təklif olundu ki, əgər 
atalarının arxivində həmin şeirin 
ona məxsusluğunu təsdiqləyən hər 
hansı əlyazma və ya digər sənəd, 
material tapsalar, komissiyaya, institut 
rəhbərliyinə təqdim etsinlər.
Səyyarə xanımla Dilbər xanım 
bu məqsədlə xeyli axtarış aparsalar 
da, bizə məlum olduğuna görə, heç 
nə əldə edə bilmədilər. Mənə isə öz 
mövqeyindən müəyyən maraqlar 
müqabilində geri çəkilmək və ya həmin 
şeirin C.Cəbrayılbəylinin olması barədə 
mətbuatda çıxış etmək təklif edildi.
Təbii ki, razılaşa bilməzdim və 
razılaşmadım da...
Bu  Elmi Şuradan sonra Dövlət 
Himnimizin sözlərinin müəllifinin kimliyi 
ətrafında mətbuatda və geniş ictimai 
dairələrdə, hətta Milli Məclisdə qızğın 
müzakirələr getməyə başladı. Ədəbiyyat 
İnstitutunun yaratdığı komissiya isə bir-
iki dəfə o vaxt AMEA-nın ədəbiyyat, dil, 
incəsənət bölməsinin akademik katibi 
işləyən Bəkir Nəbiyevin kabinetində 
yığışıb müzakirə apardı, fikir mübadiləsi 
etdi...
Mətbuat və ictimai dairələrdə
həmçinin Milli Məclisdə gedən 
müzakirələr zamanı himnin şeir mətninin, 
guya, ideya-bədii cəhətdən zəifliyi və 
onun dəyişdirilməsi barədə də fıkirlər 
səsləndi. Bu zaman dahi Üzeyir bəyin öz 
musiqisi üçün məhz həmin mətni seçməsi 
faktı nəzərə belə alınmadı. Halbuki 
musıqi əsəri yazılarkən (bəstələnərkən) 
şeir mətnindən iki cür istifadə edilir; 
ya hazır mətnə musiqi bəstələnir və bu 
zaman həmin mətndə musiqiyə uyğun 
müəyyən dəyişiklik də edilir, ya da 
not hazır olandan sonra o, hər hansı 
müəllifə verilir ki, musiqi notuna uyğun 
mətn yazsın. Qeyd edək ki, ikinci üsul 
söz mətninin müəllifini bir çox çətinlik 
qarşısında qoyaraq, onu məzmundan çox 
hazır qəliblərə, “balvankalara” uyğun 
sözlər axtarışına məcbur edir.
ƏHMƏD
CAVAD

polemika köşəsi
9
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
8
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Üzeyir bəy 1917-ci ilin dekabrında 
Y.V.Çəmənzəminlinin bir mətbu 
çağırışına cavab olaraq “Açıq söz” 
qəzetində (22 dekabr 1917-ci il) “Millı 
marş” başlıqlı məqaləsində bildirirdi ki, 
son günlər o, milli nəğmə yaratmaq 
üzərində işləməkdədir və hələlik bir 
milli qəsidə yazmışdır. Üzeyir bəy himn, 
marş və digər istilahlarla yanaşı, həmin 
bəstəsinin hansı üsulla yazıldığı barədə 
də məsələyə aydınlıq gətirərək yazırdı: 
“...Milli bir qəsidə (himnə qəsidə desək, 
şərqi sözündən daha düzgün olar) 
yazmaq haqqında mən bir müddətdir ki, 
çalışıram. Hələlik bir milli marş yazmışam 
ki, sözlərini burada dərc etməyi lazım 
bilmədim. Ancaq bu sözlərin vəzn 
cəhətdən düzgün olmadığının səbəbini 
qabaqca söyləməliyəm”.
Bundan sonra Üzeyir bəy sözünə 
davam edərək öz bəstəsində istifadə 
etdiyi yeni  üsul haqda belə izahat verir: 
“Qədim Yevropada və bu gün bizlərdə 
musiqinin vəzni şeirin vəzninə tabe olur. 
Halbuki bu gün Yevropada musiqiyə 
xüsusi bir vəzn verilib, şeiri ona tabe 
edirlər. Bunun izaha ehtiyacı vardır 
ki, ancaq indi məqamı deyildir. Onu 
demək istəyirəm ki, həmin sözlərin vəzni 
musiqisinə tabedir”.
Göründüyü kimi, Üzeyir bəy Hacıbəyli 
Azərbaycan bəstəkarlığına gətirdiyi bu 
yeniliyin əksəriyyət tərəfindən ilk vaxtlar 
başa düşülməyəcəyini və bu üzdən 
şeirin mətnində nəzərə çarpa biləcək 
məhdudluqla bağlı qüsurları qəbul edə 
bilməyəcəyini qabaqcadan duyaraq ona 
aydınlıq gətirməyi lazım bilmişdir. Həmin 
yeniliyin mahiyyəti və Üzeyir bəyin 
izahatı bu gün çoxlarına bəlli olmadığı 
üçün onlar Dövlət Himnimizin sözlərində 
şeiriyyətcə və ya nəsə qüsur “tapıb” 
ona kölgə salmağa çalışır, bununla da 
öz naşılıqlarını və məlumatsızlıqlarını 
nümayiş etdirmiş olurlar.
Qeyd edək ki, Ü.Hacıbəyli həmin 
“Milli marş” məqaləsində yenicə 
bəstələdiyi və ilk ifası 1917-ci il dekabrın 
23-də “Şənbə günü Tağıyevin teatrında 
“O olmasın, bu olsun” oyunundan 
qabaq orkestr ilə çalınıb ümum artistlər 
tərəfindən oxunması” nəzərdə tutulan 
marşın bütöv mətnini də dərc etdirmişdir. 
Rəfiq Zəka Xəndanın “Ulduz” jurnalının 
1989-cu il tarixli 7-ci sayında (səh. 
90-92) haqqında danışdığı marşlardan 
birincisi həmin bu şeirdir. R.Z.Xəndanın 
“Türk marşları” kitabından əldə etdiyi, 
ancaq altı misradan ibarət həmin parça 
bütöv şeirin birinci bəndinin ilk iki 
misrası ilə sonuncu-beşinci bəndindən 
ibarətdir. “Türk marşlar”ında Üzeyir 
bəyin yer alan ikinci marşı isə hazırkı 
Dövlət Himnimizin mətnidir. Buradan 
bir daha aydın olur ki, Üzeyir bəy 
Hacıbəyli hər iki marşı “Milli marş” 
məqaləsində göstərdiyi kimi yeni Avropa 
üslubunda bəstələmişdir. Odur ki, Dövlət 
Himnimizin sözlərinin mətnində qüsur 
axtarışına birdəfəlik son qoyulmalıdır.
O ki qaldı “Cəmo bəy” imzasının  
kimə məxsus olmasına, Yaşar müəllim 
bu məsələyə elmi aydınlıq gətirilməsi ilə 
daim maraqlanır, axtarışa yeni qüvvələr 
də cəlb etməyə çalışırdı. Bu məqsədlə o, 
“525-ci qəzet”də işləyən aspirantını – 
Rövşən Əhədoğlunu da işə cəlb etmişdi. 
Rövşən problemlə bağlı öz jurnalist 
araşdırmalarında xeyli əhəmiyyətli iş 
ÜZEYİR 
HACIBƏYLİ

polemika köşəsi
11
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
10
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
gördü, bir neçə adamdan müsahibə aldı.
Məndən müsahibə alarkən (bu 
müsahibə qəzetin 18.03.2001-ci il tarixli 
sayında dərc edilib.) Rövşənə məsləhət 
gördüm ki, öyrənsin, görsün Himn qəbul 
edilərkən Milli Məclisin mədəniyyət 
məsələləri üzrə daimi komissiyasının 
sədri kim olubsa, ondan da müsahibə 
götürsün. O zaman qərar layihəsi 
müzakirəyə təqdim edilərkən bildirilmişdi 
ki, əlimizdə şeirin mətninin müəllifinin 
Əhməd Cavad olduğunu təsdiq edən 
sənədlər var. Ona görə həmin şəxsdən 
xahiş etsin ki, o vaxt dediyi sənədlər 
barədə informasiya versin. Çox güman 
ki, qarşı tərəf bu sualın cavabından 
qaçmağa çalışacaq. Ancaq sən 
məqsədinə çatmamış onun yaxasından əl 
çəkmə.
Rövşən Əhədoğlunun “525-ci 
qəzet”də (24.03.2001) dərc etdirdiyi 
“Himnin müəllifı məsələsi “ağsaqqalarla 
söhbət”ə əsaslanırmış” başlıqlı növbəti 
müsahibədən məlum oldu ki, o vaxt bu 
layihənin hazırlanmasına keçmiş deputat, 
professor Firidun Cəlilov rəhbərlik 
edirmiş.
Gözlənildiyi kimi, F.Cəlilov şeirin 
Ə.Cavada aid olmasını təsdiqləyən 
sənədin olub-olmaması haqda verilən 
suala cavabdan bir neçə dəfə yayınmağa 
çalışsa da, nəhayət, etiraf etməyə məcbur 
olub ki, guya, belə bir mühüm məsələ 
barədə qərar layihəsi hazırlayıb geniş 
ictimaiyyətə “əlimizdə bunu təsdiq edən 
sənəd var” deyə gözə kül üfürəndə elə bir 
elmi mənbəyə ehtiyac da olmayıb. Çünki 
heç birimizdə himnin müəllifi ilə bağlı 
şübhə yox idi”..
Himnin sözlərinin müəllifı kimi 
Əhməd Cavadın adının getməsində 
şairin oğlu, həmin dövrdə milli məclisin 
üzvü olan Yılmaz Axundzadənin xüsusi 
canfəşanlıq  göstərdiyi də F.Cəlilovun 
söhbətindən bir daha aydın olur. O da 
maraqlıdır ki, müsahibə ərzində qarşı 
tərəfdən kifayət qədər sıxışdırılan və bir 
qədər də ittiham ruhlu polemikadan öz 
günahının miqyasını kifayət qədər geniş 
görə bilən F.Cəlilovun əsəbləri sonadək 
davam gətirmədiyindən akademiyanın bu 
məsələni müzakirəyə çıxaran alimlərini 
ittiham edir...
Bu məsələdə tamamilə tərk-silah 
olunduğunu görənlərin əksəriyyəti qarşı 
tərəfi Ə.Cavadın repressiya qurbanı 
olduğu faktı ilə onun ruhunu narahat 
etməkdə günahlandırıb, bu cür söhbətləri 
bir daha dilinə gətirməməyə çağırırdı.
Əvvəla, müəlliflik, atribusiya 
məsələlərinin həllində bu cür cəhdlər 
yolverilməzdir, nadanlıqdır. İkincisi 
də, repressiyaya qalsa, Cəmo bəy 
Hacınski AXC-ni quranlardan, İstiqlal 
Bəyannaməsinə imza atanlardan, 
həmçinin, Cümhuriyyətin parlament və 
hökumət üzvlərindən biri olmaqla, sovet 
dövründə iki dəfə repressiyaya məruz 
qalıb; o, 1922-ci ildə həbsə alınaraq üç 
il Bakıda, üç il də Sololovki zindanında 
dustaq həyatı keçirməli olub. 1938-ci 
ildə isə Vyatkaya konslagerinə sürgün 
edilərək ömrünü 1942-ci ildə katorqada 
başa vurub. Yəni Cəmo bəy Hasınski də 
repressiya qurbanıdır.
CƏMO
BƏY HACINSKİ

polemika  köşəsi
11
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
10
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Şeirin məhz Cəmo bəy Hacınskinin 
olmasına gəldikdə bu barədə əvvəlki 
məqalə və çıxışlarımızda söylədiyimiz 
fakt və mülahizələrə əlavə edərək 
bildiririk ki, parlamentin Cümhuriyyət 
dövrü stenoqramlarında deputatların 
çıxışları verilərkən hər kəsin inisialı, yəni 
məsələn, M.Ə.Rəsulzadə, F.X.Xoyski, 
N.Usubbəyli, H.Ağayev və s. kimi qeyd 
edilmişdir. Ancaq Cəmo bəy Hacınskinin 
adı bir qayda olaraq “Cəmo bəy” 
şəklində göstərilmişdir. Bu fakt həmin 
dövrdə “Cəmo bəy” kimi məhz Cəmo 
bəy Hacınskinin tanındığını və qəbul 
edildiyini göstərir. Ona görə də 1919-
cu ildə “Milli nəğmələr” kitabında onun 
şeiri – bu gün Dövlət Himnimizin sözləri 
olan əsəri elə “Cəmo bəy” imzası ilə çap 
edilmişdir.
Əgər bu şeir və imza Cəmo bəy 
Hacinskiyə aid olmasaydı, o, hökmən 
məsələyə aydınlıq gətirmək üçün 
mətbuatda çıxış edərdi.
Həmçinin şeirin Əhməd Cavada 
məxsusluğu barədə ya Ə.Cavadın özü, 
ya da bir başqası etiraz səsini ucaldardı. 
Çünki  bu ənənə o vaxt yazılmamış bir 
qanun şəklini almışdı. Bu cür hər hansı 
fakta isə o dövrün mənbələrində heç kəs 
təsadüf etməyib.
Bundan başqa, əgər həmin şeir 
Ə.Cavadın olsaydı, şair sağlığında 
çap etdirdiyi kitablarından birinə onu 
daxil edərdi. Əhməd Cavad bu addımı 
atmayıb. Çünki həmin şeiri – “Vətən 
marşı”nı özünün yazmadığını çox  gözəl 
bilirdi.
C.Cəbrayılbəyliyə gəlincə, o nə 
belə şeirlər yazıb, nə də “Cəmo bəy” 
imzasından istifadə edib. O, 1960-cı 
illərin əvvəllərində yazdığı və 1966-
cı ildə çapdan çıxan “Xatirələr”ində 
Ü.Hacıbəyovla hardasa ünsiyyətdə olması 
barədə fakt axtararkən elə bir əsas tapıb 
gətirə bilmir. Yalnız bir dəfə tamamilə 
başqa səbəblə onlara getdiyini, onda da 
Üzeyir bəyin evdə olmadığını söyləyir.
Əgər C.Cəbraylbəyli Üzeyir bəylə 
hər hansı ünsiyyətdə olmuş olsaydı, bu 
faktı hökmən nəzərə çatdırar, Üzeyir 
bəyin onun şeirlərinin birinə musiqi 
bəstələməsi faktının üstündən isə nəinki 
C.Cəbrayılbəyli, heç bir kəs sükutla ötüb 
keçməzdi.
Yeri gəlmişkən bu məsələ ətrafında 
müzakirələrin birində akademik Bəkir 
Nəbiyev üzünü mənə tutub dedi ki
C.Cəbrayılbəyli repressiya qorxusundan 
Cümhuriyyətin himnini yazdığını söyləyə 
bilməzdi.
Üzürxahlıqla dedim ki, əvvala, 
C.Cəbrayılbəylinin “Xatirələri”nin yazılıb 
çap edildiyi 1965-1966-cı illərdə nə 
represiya var idi, nə də demək olar ki, 
onun xofu. İkincisi də həmin şeir mətni 
1992-ci ilədək geniş ictimaiyyətə nəinki 
himn, hətta hər hansı əsər kimi də bəlli 
deyildi. Ona görə C.Cəbrayılbəyli tam 
arxayınlıq və iftixarla onun şeirlərinin 
birinə Üzeyir bəyin musiqi bəstələdiyini 
hökmən yazardı. Belə bir fakt olsaydı, 
onun üstündən kim keçərdi?
Bu sözümə Bəkir müəllim də, Yaşar 
müəllim də, digərləri də susmaqla cavab 
verdilər.
Burdan bir daha aydın olur ki, 
himnin sözlərinin müəllifliyi məsələsində 
C.Cəbrayılbəylinin adının çəkilməsi 
tamamilə yersiz və mənasızdır.
Dövlət Himnimizin söz mətninin 
müəllifliyi ətrafında 1999-2001-ci illərdə 
gedən müzakirələrin açıq qalması da 
səbəbsiz deyil. Müzakirələrin demək olar 
ki, sona yaxınlaşdığı dövrdə – 2001-
ci ilin əvvəllərində Respublikanın o 
zamankı prezidenti, Ümummilli liderimiz 
Heydər Əliyev Binə hava limanından 
xarici ölkə səfərlərinin birinə yola 
düşməzdən əvvəl müxbirlərdən biri ona 
belə bir sual verdi ki, cənab Prezident, 
Himnimizin dəyişdirilməsi (??!!) ilə bağlı 
gedən müzakirələrə Sizin münasibətiniz 
necədir? Heydər Əlyiev cavabında 
bildirmişdi ki, Dövlət Himnimiz çox 
gözəldir: “Mən yazılan şeyin yenisi ilə 
əvəz edilməsini istəməzdim”.
Göründüyü kimi, Heydər Əliyev ona 
verilən suala çox aydın və birmənalı 

polemika  köşəsi
13
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
12
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
cavab verib. Ancaq məsələnin 
mahiyyətinə lazımınca bələd olmayan 
müxbirin məsuliyyətsizliyi və sual 
vermək xatirinə özünü zirək göstərməyə 
çalışması ilə hər şey alt-üst olmuşdur. 
Çünki müzakirələr himnin sözlərinin yox, 
sadəcə olaraq bu sözlərin müəllifinin 
“dəyişdirilməsindən”, daha doğrusu, 
Cəmo bəy Hacınskinin müəlliflik 
hüququnun bərpasından gedirdi. Heydər 
Əliyevə verilən sual isə tamamilə yanlış 
mahiyyətdə idi...
Bu əhvalatdan sonra dedilər ki, guya, 
Heydər Əliyiev bu məsələ ilə razı deyil. 
Ona görə də müzakirələri qurtarmaq 
lazımdır.
Şübhə etmirik ki, müzakirəyə çıxarılan 
məsələnin mahiyyəti Ümummilli 
Liderimizə olduğu kimi çatdırılsaydı, 
o, mövcud problemin ədalətli həllinə 
hökmən kömək edər, şərait yaradardı.
Qəbul edilən bütün qanunlara, 
qərarlara  lazım gəldikdə düzəlişlər 
edilir. Odur ki, Dövlət Himnimizin 
sözlərinin müəllifliyi məsələsində 1992-
ci ildə yol verilən səhvi düzəltmək üçün 
onu parlamentin müzakirəsinə çıxarıb 
mövcud qərarda redaktə xarakterli 
düzəliş aparmaq nəinki mümkün, hətta 
vacibdir. Cəmo bəy Hacınskinin müəlliflik 
hüququnun bərpası həm də dövlət 
atributumuzun saflığının, nöqsansızlığının 
təmininə xidmət etmiş olardı.
Yeri gəlmişkən bir məsələyə də 
aydınlıq gətirməyi lazım bilirəm: hazırkı 
dövlət himnimizin söz mətni marş kimi 
yazılmış və “Milli nəğmələr” (Bakı 1919, 
s. 22) kitabında “Vətən marşı” başlığı 
altında dərc edilmişdir. Onun tam mətni 
orijinalda belədir:
VƏTƏN MARŞI
Azərbaycan, Azərbaycan 
Ey qəhrəman övladın şanlı vətəni.(2)
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız.
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz.
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa. (2)
Minlərlə can qurban oldu,
Sinən hərbə meydan oldu,
Hüququn dərk edən əfrad 
Hərə bir qəhrəman oldu.
Sən olasan gülüstan, sənə hər dəm can
 
 
 
 
     qurban.
Sənə bir çox məhəbbət sinəmdə tutmuş 
 
 
 
 
      məkan.
Namusunu hifz etməyə, bayrağını
 
 
 
        yüksəltməyə
Cümlə gənclər müştaqdır. 
                                       Şanlı vətən.
                                                                                                 
Cəmo bəy
“Vətən marşı” şeirinin mətni

polemika  köşəsi
13
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
12
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Göründüyü kimi, şeirin 
səkkizinci misrasında 
hazırda himn kimi oxunan 
mətndən fərqli olaraq, 
“Hüququndan keçən 
əsgər” yox, “Hüququn 
dərk edən əfrad”, yəni 
fərdlər, nəfərlər deyilir.
Doğrudan da, hüququndan, o 
cümlədən sahib olduğu hər hansı şeydən 
keçən, ondan əlini üzən kimsə həmin 
məfhum və ya şey üçün mübarizə etməz, 
onu əldə etməyə və ya saxlamağa 
çalışmaz... Bundan fərqli olaraq, hər kəs 
dəyərini dərk etdiyi və özününkü, ona 
məxsus olduğu anlayış, məfhum və ya 
şeyi əldə etmək üçün çalışıb-çabalayar, 
ölüm-dirim mübarizəsinə qalxar. Ona 
görə də mətnin orijinalında haqlı olaraq, 
hüququnu, haqqını dərk edən fərdlərin, 
nəfərlərin həmin azadlıq və istiqlaliyyət 
haqqı, hüququ uğrunda qəhrəmanlıq əzmi 
ilə mübarizəyə qalxdığı, qalxmağa qadir 
və qabil olduğu bildirilir.
Eyni zamanda... “hüququn dərk 
edən (hüququndan keçən yox!) əsgər” 
dedikdə mətn məzmunca “vətən 
marşı”ndan çıxıb, “əsgər marşı”na 
çevrilir. Nəticədə məzmun və ideya-fəlsəfi 
tutumca məhdudlaşır. Əslində himn 
mətni təkcə əsgərlərin deyil, bütövlükdə 
vətəndaşların, dövlətin iradəsini ifadə 
edir və etməlidir. Mətnin orijinalı da 
bütün bu məzmun və mənanı ifadə 
etməsi ilə milli, fəlsəfi və ümumbəşəri 
tutumludur.
Beləliklə, müasir leksika, yeni redaktə 
ilə həmin misra 
“Hüququn dərk edən 
kəslər”, yəni fərdlər, nəfərlər şəklində 
verilsə, daha məntiqli və orijinala uyğun 
olardı. Elə bilirəm mətndəki bu düzəliş, 
daha doğrusu, bərpa onun musiqi 
ahənginə, harmonik bütövlüyünə heç bir 
uyğunsuzluq, yad qamma gətirməz.
Nəticə olaraq dövlət himnimizin söz 
mətnini və müəllifliyini aşağıdakı kimi 
verməyi, həm faktiki, həm məntiqi, həm 
Himnin musiqi notları
də müəllif  hüququ baxımından doğru 
və ədalətli, eyni zamanda Üzeyir bəyin 
seçiminə ehtiram hesab edirəm...

arxivlərdə yaşayan izlər
15
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
14
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Bir mahnının 
müəmması, yaxud  naməlum gəncin 
 sevgi məktubu
Fil.ü.f.d.
Nərgiz Cabbarlı
O
nu yaddaşlara yazan təkcə 
səsi, opera səhnəsində 
yaratdığı obrazlar, ya da 
ifası deyildi. Həm də professionallıqla 
seçdiyi və can verdiyi, daha yanğılı, 
daha canayaxın etdiyi mahnılar idi. 
Bunların arasında xalq mahnıları da var 
idi, bəstəkar mahnıları da. Amma bircə 
dənə də olsa qeyri-peşəkar bəstə, bayağı 
musiqi, zəif mətn tapa bilməzsiniz. Yaxud 
bir mahnıda belə soyuq, buz kəsmiş (ya 
da heç olmayan) qəlb hiss etməzsiniz. 
Onun bütün mahnılarında qəlbi döyünür. 
Nəbzi atır. Yarası qanayır.
O da maraqlıdır ki, Rübabə xanımın 
xüsusi olaraq yaddaqalan, möhür vurduğu, 
imza qoyduğu mahnıları çoxdur... Məsələn, 
“İntizar” kimi. Ya da “Heydərbabaya salam”, 
“Qaragilə” kimi... Yaxud “İndi sevmirəm” 
kimi... “Başqa birini sevəydin barı” kimi... 
Saymaqla saymaq olar... Amma bir mahnısı 
da var ki, onun son ekran görüntüsünü 
də özü ilə birgə yaddaşlara pərçimləyib. O 
mahnını nə zaman eşidəriksə-eşidək, mütləq 
olaraq bu ifa son görüntünü də özü ilə 
birlikdə yaddaşımıza dartıb gətirəcək... Və 
düşündürəcək...     
Məncə,  həyatda təsadüfi heç bir şey 
yoxdur. Hislərimiz, duyğularımız bəzən 
olacaqlarla, yaşanacaqlarla bağlı qulağımıza 
nə isə pıçıldayar. Zamanında, əlbəttə ki. Və 
əlbəttə ki, əksər hallarda bu pıçıltılara qulaq 
kəsilmək istəmərik. Fikrimizdən, ağlımızdan 
uzaqlaşdırarıq. Pıçıldayanın isə “altıncı 
hissimiz” olması fikri ağlımıza belə gəlməz. 
Amma zaman keçər, il dolanır, altıncı hissin 
dediyi sözlər, dilimizə gətirtdiyi kəlmələr, 
oxutduğu mahnılar nəyəsə işarə kimi çıxar 
meydana. Özümüzü də, ətrafımızdakıları da 
təəccübləndirər, heyrətə salar.
Onun yaradıcılığını izlədikcə, yaxınları, 
əzizləri, həmkarları ilə söhbətləşdikcə, 
arxivini araşdırdıqca bunu bir daha 
təsdiqləyirəm özüm üçün.  Xüsusilə bir 
mahnı ilə bağlı təsadüfən öyrəndiyim şeylər 
Rübabə xanımın yaşadıqları ilə oxuduqları, 
duyduqları ilə səsləndirdikləri arasında bir 
bağın olduğunu təsadüf hesab etməməyi 
söyləyir mənə... Əslində, belə bir bağın 
olduğuna özü də inanırdı. Hardan bilirəm? 
Bir müsahibəsində işlətdiyi sözlərdən bu 
qənaətə gəldim.
O müsahibə ilə bağlı maraqlı bir məqam 
da var. Adətən sovet dövründə (o zaman 
çalışanlar bunu yaxşı xatırlayırlar) radio 
verilişləri indiki kimi sərbəst hazırlanmazdı. 
Canlı efir olsa belə, qonağın nə danışacağı 
əvvəlcədən razılaşdırılır, hətta mətn də əlinin 
altında hazır qoyulurdı. Bu mətn mütləq 
təsdiqlənmiş mətn olmalı idi. Qonaq isə bunu 
əsasən üzündən oxuyurdı.
Azərbaycan radiosunun Qızıl fondunda 
belə “oxuma”lardan birində (mətnin 
üzündən oxunduğu da o qədər bəlli idi ki... 
Müğənninin səsi az qala bunu “hayqırırdı”...) 
onun çox səmimi, çox içdən gələn bir etirafı 
səslənir. Hətta bu cümləni üzdən oxusa belə, 
Rübabə xanımın səsi titrəyir: “Sənətin də 
öz qəribəlikləri var.  Gərək səni dinləyənləri 
inandıra biləsən. Həyatının hansısa 
sevincinin, ömründən hansısa itkinliyin 
oxuduqlarında izi yoxdursa, çətin ki kimisə 
(dərc olunmamış 
kitabdan bir parça)

arxivlərdə yaşayan izlər
15
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
14
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
inandırasan. Əsl sənət budur. O ürəkdən 
başlayır”
1

Həqiqətən də belə idi. Onun sevinci 
də, ağrısı da, dərdi də mahnılarında ifadə 
olunurdu. Səsin gözəlliyi, yumşaqlığı, 
insanın ruhuna işləməsi bir yana – bu başqa 
məsələdir. Amma yanğı, səmimiyyət, sözlərlə 
bütünləşmək faktı... 
Məsələn, nadir hallarda olsa da, 
oxuyarkən qanad açıb “uçduğunu” görürdük: 
“Sevdim-sevildim... Bəxtiyaram mən” 
mahnısında...
1. Azərbaycan Radiosunun Qızıl Fondundan. 
Musiqi redaksiyası. “İfaçıların portreti” 
silsiləsindən verilişdən. Müəllif: Rəfael Hüseynov, 
rejissor: İ.Xudaverdiyev, oxudu: Yusif Muxtarov. 
09.07.1983. s.v.A-45893
Ömrün payızında sevib-sevildim,
Elə bilirəm ki, ilk baharam mən.
Arxanca sürünən  kölgənəm sənin,
Harda qərar tutsan  - orda varam mən.
                          
Özün bir aləmsən, sözün bir aləm,
Sən olan könüldə nə kədər, nə qəm.
Sənsiz bu dünyanın ən bədbəxtiyəm,   
Səninlə hər zaman bəxtiyaram mən...         
İnandırırdı buna. Qollarını açaraq, 
gözlərini süzdürərək, əllərini sinəsinin – 
ürəyinin üstünə qoyaraq inandırırdı. Bunda 
da əmin edirdi dinləyicisini, “Sevmirəm” 
deyəndə də inandırırdı:
Sevmədin ey gözəl, sevmədin məni,
Ələdin eşqimə dumanı-çəni.
Elə itirdim ki, həyatda səni,
Hey məni ansan da, yadına salsan da...
İndi sevmirəm....”    
Təbriz ağrısına inlədiyini duyurduq... 
Gözlərinin uzaqlara dikilmiş baxışları belə 
o həsrət yanğılı sözlərə şahidlik, yoldaşlıq 
edirdi... 
Amma elə mahnılar da vardı ki, özü 
belə bilmədən həyatının anlamı ilə yüklənir, 
mənalanırdı. 
Təsadüf olmamasından danışırdıq axı... 
Məsələn, qızı ilə görüşəndə “Özünə qulaq 
asmağı sevirdimi” sualı da yəqin ki təsadüfən 
gəlməmişdi dilimə. Əslində məqsədim o 
dövrə, o insana, o xarakterə yaxın gedə 
bilmək idi. Amma... Sualım məqsədimdən 
daha əsaslı bir şeyə cığır saldı... 
Qızı, - “yox, sevməzdi”, - desə də bir 
hadisəni tez-tez xatırladığını söylədi: 
“Bir 
dəfə... heç yadımdan çıxmaz, mahnısını 
lentə yazdırdıqdan sonra düz bir həftə 
dayanmadan ona qulaq asdı. Adətən belə 
xasiyyəti yox idi. Özü də elə belə dinləmədi. 
Qulaq asdı, ağladı, qulaq asdı, ağladı.... O 
oxuyurdu, nənəm ağlayırdı, mən ağlayırdım... 
Hamımız ağlaşırdıq. Bizi mahnının təsirindən 
də çox anamın göz yaşları ağladırdı. Daha 
doğrusu, iki səbəb bir-birinə qarışmışdı. Bəkə 
də o biri mahnılarına da az-çox qulaq asırdı. 
Amma mənim ən çox yadımda qalanı budur. 
Bir də ağlamağı”. 
Qızı elə danışırdı ki, o səhnə olduğu kimi 
canlandı gözüm önündə. Elə indi də yaza-
RÜBABƏ
MURADOVA

Kataloq: sntazmedia -> edbyoxl0

Yüklə 32,82 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə