Studies Of The Ottoman Domain / Cilt 7, Sayı 12, Şubat 2017



Yüklə 0,63 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/4
tarix20.06.2017
ölçüsü0,63 Mb.
  1   2   3   4

 

 

Studies Of The Ottoman Domain / Cilt 7, Sayı 12, Şubat 2017



 

 

         Cilt: 7  Sayı: 12   Şubat 2017                                                  ISSN: 2147-5210 

DOI Number : 10.19039/sotod.2017.57 

www.thestudiesofotomandomain.com

 

 



 

İŞLEVSEL HALKBİLİMİ KURAMINA GÖRE ÂŞIK MAHZUNİ ŞERİF’İN 

ŞİİRLERİNDE TESPİT EDİLEN YENİ İŞLEVLER 

 

NEW FUNCTIONS DETERMINED FROM THE POEMS OF AŞIK MAHZUNİ 

ŞERİF ACCORDANCE WITH FUNCTIONAL FOLKLORE THEORY 

 

                                                                                                        

Yılmaz IRMAK

*

 

Özet 

Kökü Orta Asya Türk kültürüne dayanan Âşık Şiiri; yüzyıllardır birtakım değişimler geçirerek  günümüze 

kadar  ulaşan  sözlü  kültür  geleneğidir.  20.  yüzyılda  yaşamış  olan  ve  şiirlerinin  kaynağını  tasavvuf,  halk  kültürü  ve 

Alevi-Bektaşi  geleneğinden  alan  Âşık  Mahzuni  Şerif,  Âşıklık  geleneğinin  en  önemli  temsilcilerinden  birisidir.  

1950’li yıllardan itibaren ülkemizde başlayan sanayileşme ve köyden kente göç olgusuna bağlı olarak bazı kırılmalara 

ve değişimlere uğrayan Âşık şiiri; 1960-1980 döneminde Türkiye’de baş gösteren toplumsal ve siyasi olaylardan da 

etkilenmiştir.  Bu  etkileri,  Âşık  Mahzuni  Şerif’in  şiirlerinde de  görmek  mümkündür.  Bu  çalışmanın  amacı;  İşlevsel 

Halkbilimi  Kuramı’na  göre  Âşık  Mahzuni  Şerif’in  şiirleri  bağlamında  Âşık  şiirinin  yeni  işlevlerini  tespit  etmektir. 

Mahzuni’nin şiirlerinde; “itiraz ve ret kültürü”, “millî birlik ve beraberlik”, “siyasi/ideolojik düşünceleri destekleme”, 

“ekonomik kazanç sağlama (meta)” ve “psikolojik rahatlama (deşarj)” olmak üzere toplam beş adet yeni işlev tespit 

edilmiştir.  

 

Anahtar Sözcükler: Âşık Şiiri, Âşık Mahzuni Şerif, İşlevsel Halkbilimi Kuramı, İşlev. 



 

Abstract  

The  minstrel  poem  based  on  Central  Asia  culture  is  a  tradition  of  oral  literature  reached  the  present 

changing dramatically for centuries. Aşık Mahzuni Şerif, who lived in the 20

th

 century, and whose poems originate 



from Islamic Sufism, folklore and Alevi-Bektashi tradition, is one of the significant representatives of this tradition. 

The  minstrel poem  which was exposed to some changes based on the events started in Turkey since 1950s such as 

industrialisation,  migration  from  villages  to  cities  and  more  has  also  been  influenced  by  some  social  and  political 

events in the 1960-1980 periods. It is also possible to see these effects in the poems of Aşık Mahzuni Şerif. The aim 

of this study is to determine the new functions of minstrel poems within the context of the poems of Aşık Mahzuni 

Şerif. Five new functions has been identified from the poems of Mahzuni consisting of the subjects of “denial and 

rejection culture”, “national unification”, “supporting political/ideological thoughts”, “deriving a profit (materiality)” 

and “psychological relief (discharging)”.  

 

Keywords: Minstrel Poem, Âşık Mahzuni Şerif, Functional Folklore Theory, Function. 

 

Giriş 

Âşık  Tarzı  Şiir  Geleneği

1

;  yüzyılların  deneyiminden  süzülerek  biçimlenmiş, 



belirli kuralları olan, şiirin kalıcı ve etkileyici özelliğinden yararlanarak nesilden nesile 

                                                 

*

  Yrd.  Doç.  Dr.,  Bingöl  Üniversitesi,  Fen-Edebiyat  Fakültesi,  Türk  Dili  ve  Edebiyatı  Bölümü 



Öğretim Üyesi, yirmak@bingol.edu.tr. 

Yılmaz IRMAK

 

 

 



 

 

Studies Of The Ottoman Domain / Cilt 7, Sayı 12, Şubat 2017



 

184 


aktarılan  bir  değerler  bütünüdür.  Bu  geleneğin  temsilcileri  olan  âşıklar  ise;  içinde 

yaşadıkları  dönemin  sosyo-kültürel  değerlerini,  siyasi  olaylarını,  günlük  yaşamın 

güzelliklerini,  toplumsal  ve  bireysel  çarpıklıklarını  en  ince  duyarlılıkla  kendi  bakış 

açılarından  şiir  formunda  ortaya  koyan,  kültürü  gelecek  kuşaklara  taşıyan  kültür 

elçileridir. Bir dönemin sosyo-kültürel özelliklerini belirlemede Âşık Şiiri bize önemli 

veriler  sunar.  Bu  geleneğin  içerisinde  yetişen  âşıklar;  toplumun  duygularını, 

düşüncelerini, aşklarını, sevinçlerini, acılarını, inançlarını, yaşayışlarını, tarihi ve sosyal 

olayları, ekonomik konuları, savaşları ve daha birçok konuyu şiirlerine yansıtmışlardır. 

“Bunda  âşıkların  içinde  yaşamış  olduğu  toplumun  sosyo-kültürel  değerlerini  malzeme 

olarak  kullanılmasının  büyük  etkisi  vardır”  (Özdemir,  2011:  3).  Bu  nedenle,  âşıklar 

halkın yaşayışı ile ilgili her türlü konuyu şiirlerinde dile getirerek yaşadıkları çağa ayna 

tutmaktadırlar.  

 Âşık  Tarzı  Şiir  Geleneği,  ülkemizde  1950’li  yıllardan  itibaren  başlayan 

sanayileşme göçe bağlı olarak bazı kırılmalara ve değişimlere uğramıştır. 20. yüzyılda 

yaşamış  olan  Âşık  Mahzuni  Şerif,  bu  geleneğin  en  önemli  temsilcilerinden  birisidir. 

Şiirlerinin kaynağını dinî inançlar, tasavvuf, halk kültürü ve Alevi-Bektaşi geleneğinden 

alan ozan; toplumsal ve siyasal olayların yaşandığı 1960’lı yıllarda sanatını icra etmeye 

başlamış  ve  plak,  kaset  gibi  elektronik  araçların  yardımıyla  toplum  tarafından  kısa 

sürede  tanınmıştır.  1960-1980  döneminde  Türkiye’de  baş  gösteren  toplumsal-siyasi 

olaylar,  askerî  darbeler  ve  köyden  kente  göç  olgusu  şüphesiz  Âşık  Şiiri’ni  de 

etkilemiştir. Bu etkileri, Âşık Mahzuni Şerif’in şiirlerinde de görmek mümkündür.  

Araştırmamızı;  Âşık  Mahzuni  Şerif’in  yazılı  kaynaklardaki  745  şiiriyle 

sınırlandırdık. Ozanın serbest ölçüyle yazdığı şiirleri

2

 (145 adet) bu çalışmanın kapsamı 



dışında  tutulmuştur.  Şiir  ve  ezginin  bir  ozanın  sanatını  anlamada  çok  önemli  olduğu 

muhakkaktır.  Şiirlerinin  yarıdan  fazlasının  (430  adet)  kendisi  tarafından  bestelenmesi, 

müzikal  üretim  konusunda  Mahzuni’nin  ne  kadar  üretken  bir  ozan  olduğunu  ortaya 

                                                                                                                                               

1

  Âşık  Tarzı  Şiir  Söyleme  Geleneği;  tarihi  geçmişi,  işlerlikleri  ve  işlevsellikleri  fazlaca  değişmeyen; 



ancak  Türk  Dünyası’nın  çeşitli  coğrafyalarında  adına  ozan,  şaman,  kam,  baksı/bahşı,  âşık,  halk  şairi, 

jırav, akın, ırcı, kayçı vs. denilen yaratıcı ve icracı tiplerin tarihsel süreçte meydana getirdikleri kültürel 

ve sanatsal oluşumun Anadolu’daki adıdır. Türk Halkbilimi terimi olarak “âşık” ise; elinde sazı, dilinde 

sözü  ile  diyar  diyar  gezen,  gittiği  yerlerde  irticalen  şiirler  söyleyen,  karşılaştığı  âşıklarla  atışmalar  icra 

eden, halk hikâyeleri anlatan, dili güzel kullanan, kültür taşıyıcılığı ve ulaklık yapan,  zaman zaman halkı 

belirli  konularda  uyaran  ve  halkın  sözcülüğünü  yapan  sanatçı  kişilerdir.  Âşıkların  proto-tipi  ise 

“ozan”lardır. (Şişman, 2015: 316) 

2

    Ozan  “Gümüş  Yelek”  adlı  kitabındaki  145  adet  şiirini  ise  serbest  vezin  ile  yazmıştır.  Bkz.  Şerif, 



Mahzuni (1994) Gümüş Yelek, Ankara: Yayınevi Yok.  

 


İşlevsel Halkbilimi Kuramına Göre Âşık Mahzuni Şerif’in Şiirlerinde Tespit Edilen Yeni İşlevler 

 

 

 



 

 

Studies Of The Ottoman Domain / Cilt 7, Sayı 12, Şubat 2017

 

185 


koyar.  Âşık  Mahzuni’nin  vefatından  sonra  böyle  bir  çalışma  yapmamızdan  dolayı 

ozanın sanatını icra ettiği bağlamı gözlemleyemedik. Ancak ozanın katıldığı televizyon 

programları  ve  internet  ortamındaki  türküleri,  icra  bağlamı  noktasında  onun  şiiri  ve 

sanatı hakkında bazı kanaatlerin oluşmasını sağlamıştır. 

Türkiye’de Cumhuriyet’in ilan edilmesi ile birlikte yeni rejimin halka  yönelme 

ve ulaşma amacı doğrultusunda pek çok halkbilimci, folklorun içerisinde önemli bir yeri 

olan  Âşık  Edebiyatı’nın  temsilcilerini  ve  mahsullerini  tanımak  için  monografi  ve 

antoloji tarzında kitap ve makaleler neşretmişlerdir. Bu eserlerin şüphesiz halkbilimine 

katkıları  büyük  olmuştur.  Ancak  yapılan  çalışmaların  çoğunluğu,  ozanların  hayatı-

sanatı-şiirleri çerçevesi içerisinde ele alınan çalışmalarla sınırlı kalmıştır. Bu bakımdan 

biz de Âşık Şiiri’ne yeni bir pencereden bakma ihtiyacı hissederek, İşlevsel Halkbilimi 

Kuramı’na  göre  Mahzuni  Şerif’in  şiirlerinde  tespit  ettiğimiz  yeni  işlevleri  ortaya 

koymaya  çalışacağız.  Böylelikle;  Âşık  Şiiri’nde  yeni  işlevlerin  ortaya  çıkarılması 

amaçlanmıştır.  

 

1. İşlevsel Halkbilimi Kuramı                                                                                                                                                           

“Antropolojik  Yöntem”  olarak  da  bilinen  İşlevsel  Kuram;  günümüz  halkbilimi 

çalışmalarında en yaygın olarak kullanılan kuramlardan birisidir. Bu kuramın kurucuları 

B. Malinowski ve A. Reginald Radcliffe-Brown’dur. (Çobanoğlu, 1999a: 213). İşlevsel 

yöntemin  hareket  noktası;  aslında  Halk  Edebiyatı  metinlerinden  ziyade,  bu  metinlerin 

oluşturuldukları  ve  icra  edildikleri  bağlamdır.    İşlev  konusu;  Halk  Edebiyatı 

metinlerindeki  değişkenlik,  hacim  ve  içerik  farklılaşması  gibi  sorunları  çözmenin 

yanında,  folklor  ürünlerinin  kim  tarafından  nasıl,  neden  ve  nerede  üretilip 

nakledildikleri;  kim  tarafından,  neden  ve  nasıl  dinlendiklerini  ortaya  koymak 

bakımından da son derece önemlidir (Ekici, 2011: 124).  

İşlevsel  Kuram’a  göre  bir  metin  tepki  gösterecek  bir  izleyici  kitlesi  önünde  icra 

edilmelidir. Yoksa o metnin bir anlamı olmaz. Malinowski; “Şüphesiz metin önemlidir 

fakat bağlamsız metin ölüdür” diyerek bir metni anlamada metin kadar o metnin üretim 

ve  icra  bağlamının  (context)  da  önemli  olduğunu  vurgulamıştır.  Folklorun  insan 

hayatındaki  rolünü  tam  olarak  anlayabilmek  için  onun  hem  mitler,  efsaneler,  ninniler, 

türküler  ve  atasözleri  gibi  bütün  türler  örneğinde;  hem  de  her  türün  içindeki  aşk 

türküleri,  savaş  türküleri,  iş  türküleri  gibi  alt  türlerine,  formlarına  ait  ürünlerin  veya 

icraların  değişik  toplumlardaki  uygulamalarına  dair  çok  fazla  bilgi  sahibi  olmamız 



Yılmaz IRMAK

 

 

 



 

 

Studies Of The Ottoman Domain / Cilt 7, Sayı 12, Şubat 2017



 

186 


gerekmektedir. Bir folklor unsuru birden fazla işleve sahip olabilir. Bir folklor ürününün 

işlevi, icra edildiği bağlama göre de  değişebilir (Çobanoğlu, 1999a: 225-226). İşlevsel 

Halkbilimi Kuramı, daha çok icra bağlamını esas almakla birlikte; metnin oluşturulduğu 

tarihi-siyasi  şartları  ve  sosyal  mekânı  da  içine  alan  bir  yaklaşım  tarzı  sunmaktadır. 

Folklor  ürünlerinin  işlevi  üzerine  araştırmalar  yapan  Antropolog  William  R.  Bascom 

(2010: 71-86) 1954 yılında yazdığı makalesinde folklor için dört işlev belirlemiştir: 

 

 

1.  Hoşça vakit geçirme ve eğlenme işlevi 



 

 

2.  İnançlara, değerlere ve törelere destek verme işlevi 



 

 

3.  Kültürü gelecek kuşaklara aktarma ve eğitim işlevi 



 

 

4. Toplumsal ve kişisel baskılardan kurtulma işlevi  



 

 

İlhan  Başgöz,  “Protesto:  Folklorun  Beşinci  İşlevi  (Fonksiyonu)”  adlı 



makalesinde  Bascom’un  tespit  ettiği  folklorun  dört  işlevine  ek  olarak  beşinci  olarak 

“protesto”  işlevini  önerir.  Bu  dört  işlevin  sınırlarının  birbirinden  kesin  çizgilerle 

ayrılamayacağını,  bu  işlevlerin  hepsinin  tek  bir  işlevde  toplanabileceğini  ve  kurulu 

düzene,  kültüre  sağlamlık  ve  süreklilik  vermeye  yönelik  olduğunu  belirten  Başgöz; 

“İçinde kavga döğüş, baş kaldırma, değerlere karşı koyma, irili ufaklı çatışma olmayan 

toplum  yapısı  yoktur.  Her  toplumda  birleştirici,  düzenleyici  ve  bölücü,  düzen  bozucu 

güçler  yan  yana  bulunur”  diyerek  her  toplumda  ekonomik  ve  sosyal  çıkarları  çatışan, 

inanışları ve değerleri ters düşen insanların ve sınıfların olduğunun altını çizer (1996: 1-

4). 

Bu ilkeden hareketle genel anlamda Âşık Mahzuni’nin şiirlerinin folklorun dört 



işlevine  ve  İlhan  Başgöz’ün  buna  ilave  ettiği  “Protesto”  işlevine  uygunluk  gösterdiği 

görülmüştür  (Irmak,  2013:  383-385).  Folklorun  beş  işlevine  göre  Âşık  Mahzuni’nin 

şiirleri ile ilgili şu tespitler yapılabilir: 

Birinci  İşlev;  “hoşça  vakit  geçirme  ve  eğlenme  işlevi”  bakımından  Mahzuni 

Şerif’in  şiirlerinin  bu  işleve  uygunluk  gösterdiği  tespit  edilmiştir.  Âşık  Tarzı  Şiir 

Geleneği’nde  kahvehaneler,  halkın  eğlence  ihtiyacını  giderme  noktasında  önemli  bir 

işlevi üstlenmişlerdir. Bu kurum; din dışı sebeplerle bir araya gelme ve eğlenme, hoşça 

vakit  geçirme  özelliklerine  dayalı  olarak  bir  edebî  form  niteliği  kazanmıştır.  Böylece 

kahvehaneler, âşık fasıllarının en fazla icra edildiği mekânlar olmuşlardır. Karşılaşma, 

askı ve muamma, lebdeğmez ve hikâye anlatma gibi geleneksel formların Âşık Şiiri’nde 

halkın eğlence ihtiyacını karşıladığı ve hoşça vakit geçirmek bakımından önemli olduğu 


İşlevsel Halkbilimi Kuramına Göre Âşık Mahzuni Şerif’in Şiirlerinde Tespit Edilen Yeni İşlevler 

 

 

 



 

 

Studies Of The Ottoman Domain / Cilt 7, Sayı 12, Şubat 2017

 

187 


muhakkaktır. Âşık Mahzuni Şerif de, değişen dünya şartlarına göre sanatını konserlerde, 

festivallerde,  gazinolarda,  Cem  evlerinde,  dost  sohbetlerinde,  radyo  ve  televizyon 

programlarında,  özel  gün  ve  gecelerde  icra  ederek  halkın  eğlence  ihtiyacını  giderme 

noktasında bir işlev görmüştür.  

İkinci işlev; “inançlara, değerlere ve törelere destek verme işlevi” ne göre; Âşık 

Mahzuni  Şerif’in  şiirlerinde  dinî  değerleri,  peygamberleri,  halifeleri,  ahiret  hayatını, 

ölümü,  tasavvufî  konuları,  Alevi-Bektaşi  kültürünü,  ahlakî  değerleri,  toplumun  örf  ve 

adetlerini  bulmak  mümkündür.  Mahzuni’nin  şiirlerinde  dile  getirdiği  bu  konuların 

toplumsal yapıyı güçlendirdiği, toplumsal inançlara, değerlere ve törelere destek verdiği 

görülmüştür.  

Folklorun  üçüncü  işlevi;  “kültürü  gelecek  kuşaklara  aktarma  ve  eğitim  işlevi” 

dir.  Bu  işleve  göre  Âşık  Mahzuni’nin  şiirleri;  atasözleri,  deyimler,  ikilemeler,  yöresel 

kelimeler,  dualar,  beddualar,  argo  sözcükler  bakımından  kültürün  gelecek  kuşaklara 

aktarımını sağlamaktadır. Âşık Mahzuni’nin dil ve anlatım özelliklerini güçlendiren bu 

folklor  ürünlerinde,    kültürümüzün  kodları  barındırılmaktadır.  Alevi-Bektaşi  bir 

gelenekten  gelen  ozan,  Alevilik-Bektaşilik  öğretisini  de  şiirlerinde  yansıtarak  bu 

kültürün aktarımına katkı sunmuştur.  

Dördüncü işlev; “toplumsal ve kişisel baskılardan kurtulma işlevi”   bakımından 

Âşık  Mahzuni  Şerif’in  şiirlerinde  halk,  hak,  adalet,  anayasa,  ekonomik  adaletsizlik, 

fakirlik,  para,  zam,  vergi,  köy  sorunları,  köy-kent  çatışması,  ağalık  düzeni,  işçi 

sorunları,  Almanya  işçi  göçü,  savaşlar,  terör  sorunu,  ırkçılık,  memurlar,  doktorlar, 

öğretmenler,  aydınlar  gibi sosyal ve  ekonomik konulardaki  eleştiriler tespit edilmiştir. 

Ayrıca  ozanın  dinî-tasavvufî,  Alevilik-Bektaşilik  ve  ahlakî  konulardaki  eleştirilerini 

içeren şiirleri, bu işleve örnek verilebilir. Bu anlamda ozanın bu tür şiirleri, toplumsal 

ve  kişisel  baskılardan  kaçmak  için  bir  kaçış  yolu  sağlaması  bakımından  önem  arz 

etmektedir. 

Beşinci  işlev  olan  “protesto”  işlevine  göre  bir  değerlendirme  yapıldığında  ise; 

Mahzuni  Şerif’in  özellikle  siyasi  hareketlerin  çok  yoğun  yaşandığı  1960–1980  yılları 

arasındaki şiirlerinin bu gruba girdiği söylenebilir. 27 Mayıs 1960 İhtilâli Âşık Şiiri ve 

protesto  türküleri  için  tam  bir  dönüş  noktası  olmuştur.  Bu  dönemde  kendilerini  halk 

âşığı  yerine halk ozanı olarak adlandıran yeni bir âşık kuşağı (tipi) ortaya çıkmıştır ve 

bu  ozanlar  Sosyalist-Marksist  düşünce  doğrultusunda  sistem  karşıtı  şiirler  yazmışlar, 

türküler  söylemişlerdir.  Mahzuni’nin  bu  dönemdeki  şiirleri;  devrimci  ozanlar  gibi 


Yılmaz IRMAK

 

 

 



 

 

Studies Of The Ottoman Domain / Cilt 7, Sayı 12, Şubat 2017



 

188 


Sosyalizm propagandası içermemesine rağmen dolaylı olarak protesto özelliği gösteren 

ve düzeni hedef alan şiirlerdir. 

 

Özel  anlamda  bu  beş  işlevin  Âşık  Mahzuni  Şerif’in  şiirlerinin  işlevlerini 



belirlemede yeterli olmadığının altını çizmekte fayda olduğu aşikârdır. Bunun en önemli 

nedeni;  ulus  olma  bilincine  ulaşamamış,  teknolojik  imkânlardan  mahrum  ve  sözlü 

kültürün tam anlamıyla hâkim olduğu ve  yazılı kültüre geçememiş olan ilkel kabileler 

ile  günümüzde  en  ileri  teknolojileri  kullanan  millet  olma  sürecini  büyük  ölçüde 

tamamlamış  olan  modern  toplumların  folklor  ürünlerinin  işlevsel  açıdan  farklılıklar 

göstermesidir. Kaldı ki; ilkel kültürü bir yana bırakalım, bundan yetmiş-seksen yıl önce 

sözlü  kültürün  daha  canlı  yaşandığı  ülkemizde,  o  günün  şartlarında  geçerli  olan  bazı 

işlevlerin  bugün  geçerli  olmadığını  söyleyebiliriz.  Buna  örnek  olarak;  bir  zamanlar 

okuma  yazmanın  yaygın  olmadığı  yıllarda  haber  verme  işlevi  gören  Âşık  Tarzı  Şiir 

Geleneği’nin bugün bu işlevini yetirmiş olması verilebilir.  

 

Bu  noktada;  Âşık  Şiiri’nin  işlevleri  ile  ilgili  yapılan  araştırmalar  hakkında  da 



bazı  bilgileri  verilmesi  yerinde  olacaktır.  Özkul  Çobanoğlu,  “Âşık  Tarzı  Kültür 

Geleneği  ve  Destan  Türü”  adlı  kitabında;  anlatım  tutumu  ve  fonksiyonları  açısından 

destanlarda;  güldürme/eğlendirme,  övme,  yerme,  şikâyet  etme,  öğüt  verme, 

bilgilendirme,  yas  tutturma  ve  hüner  gösterme  ve  öğünme  olmak  üzere  toplam  sekiz 

adet  işlev  belirlemiştir  (2000).  Çobanoğlu,  “İşgal  Edilen  Vatan  Topraklarında  Âşık 

Edebiyatı’nın  İşlevleri  ve  Âşık  Şenlik”  adlı  makalesinde  ise;  1877-78  Osmanlı-Rus 

Savaşı  sırasında  Kars,  Ardahan  ve  Artvin  gibi  vatan  topraklarının  işgal  edilmesi 

karşısında  Âşık  Şenlik  başta  olmak  üzere  yöre  âşıklarının  işgalcilere  karşı  doğrudan 

veya  dolaylı  olarak  karşı  çıktıklarını,  bağlamalarını  ve  destanlarını  en  etkili  araçlar 

olarak kullanarak Türklük şuurunun uyanması, hürriyet mücadelesinin örgütlenmesi ve 

ayakta  kalması  için  mücadele  ettiklerini  belirtmiştir  (1999b:  89-91).  “Âşık  Şiirinde 

Taşlamalar”  adlı  çalışmasında  Nilgün  Çıblak  ise;  taşlamaların  sosyo-kültürel  işlevleri 

başlığı  altında;  “toplumsal  yapıyı  yansıtma”,  “toplum  değerlerinin  korunup 

yaşatılmasını  sağlama”,  “bilgilendirme  ve  eğitme”,  “iktidarı  yıpratma”,  “psikolojik 

rahatlama sağlama”, “eğlendirme, hoşça vakit geçirme” ve “âşıkların birbirlerine karşı 

tutumlarını  ve  ustalıklarını  belirleme”  olmak  üzere  taşlamalar  için  toplam  yedi  adet 

işlev belirlemiştir (2008: 131-133). 

Siyasi olayların ve darbelerin etkilediği 1960’lı yıllarda sanat hayatına başlayan 

Âşık  Mahzuni  Şerif’in  şiirleri,  ozanın  yaşadığı  dönemdeki  sosyal,  siyasi  ve  ekonomik 


İşlevsel Halkbilimi Kuramına Göre Âşık Mahzuni Şerif’in Şiirlerinde Tespit Edilen Yeni İşlevler 

 

 

 



 

 

Studies Of The Ottoman Domain / Cilt 7, Sayı 12, Şubat 2017

 

189 


özellikleri göstermesi bakımdan bize önemli veriler sunmaktadır. Bu dönemden itibaren 

Âşık Tarzı Şiir Geleneği’ne siyasi konuların yansıması dikkat çeken bir noktadır. Alevi-

Bektaşi  kültürü  içerisinde  yetişen  Âşık  Mahzuni  Şerif’in  Pir  Sultan  yolundan  gitmesi, 

bu kültürün aktarılması noktasında önemli bir işlev üstlenmesi, bizi onun şiirinde yeni 

işlevler keşfetmeye yöneltmiştir. Bascom’un dört işlevinin ve İlhan Başgöz’ün Protesto 

işlevinin  dışında  Mahzuni’nin  şiirlerinde;  “itiraz  ve  ret  Kültürü”,  “millî  birlik  ve 

beraberlik”,  “siyasi  /ideolojik  düşünceleri  destekleme”,  “ekonomik  kazanç  sağlama 

(meta)” ve “psikolojik rahatlama (deşarj)” olmak üzere toplam beş adet yeni işlev tespit 

edilmiştir 

 

2. Âşık Mahzuni Şerif’in Şiirlerinde Tespit Edilen Yeni İşlevler 

2.1 İtiraz ve Ret Kültürü İşlevi 

Alevi  bir  ozan  olan  Âşık  Mahzuni  şiirlerinde  bu  kültürden  beslenmiş,  Âşıklık 

Geleneği’nin güçlü ozanları Pir Sultan, Davut Sulari ve Âşık Veysel’den ilham almıştır. 

Aleviler,  yüzyıllarca  Osmanlı  yönetimi  tarafından  kendilerine  baskı,  şiddet  ve  zorla 

Sünnileştirme  politikaları  uygulandığı  ve  bu  durumdan  dolayı  bir  mağduriyet 

yaşadıklarını savunmuşlar ve buna karşı da bir “itiraz ve ret  kültürü” inşâ etmişlerdir. 

Bu  “itiraz  ve  ret”;  zalime  ve  yapılan  zulme  karşı  geliştirilmiştir.  Bu  kültürün  kaynağı 

Hz.  Ali’ye  ve  Hz.  Hüseyin’in  şehit  edildiği  Kerbela  Vakası’na  dayanmaktadır.  Zira 

Alevilere  göre;  Hz. Peygamber vefat  ettikten sonra onun  yerine halife olarak Hz. Ebu 

Bekir’in  seçilmesi,  dolayısıyla  Hz.  Ali’ye  haksızlık  yapıldığı  düşüncesi  ve  ayrıca  Hz. 

Hüseyin’in  adaletsiz  ve  zalimce  bir  yönetim  sergileyen  Yezit’e  karşı  çıkarak  ona  biat 

etmemesi, sonrasında ise Kerbela’da şehit edilmesi, “itiraz ve ret” kültürünün en önemli 

kaynağını  oluşturmaktadır.  Hallacı  Mansur,  Nesimi  ve  Pir  Sultan  gibi  Hz.  Ali’nin 

yolunu  takip  eden  şair  ve  ozanların  hepsinde  itiraz  ve  ret  kültürünü  bulabiliriz.  Bu 

işlevin İlhan Başgöz’ün protesto işlevine de uygunluk gösterdiği söylenebilir. Başgöz’e 

göre  protesto  işlevinin  amacı;  düzeni  yıkmak  ve  yerine  sınıf  ayrımının  yapılmadığı, 

emeğin  ortak  bölüşüldüğü  Sosyalist  bir  düzen  oluşturmaktır.  Mahzuni’nin  şiiri  1960-

1980  yılları  arasında  böyle  bir  özellik  taşısa  da,  daha  sonraki  yıllarda  bu  tarz 

düşüncelerinden  uzaklaşan  ozan,  yoğun  olarak  tasavvufi,  vatanın,  milletin  birlik  ve 

beraberliğine yönelik şiirler yazarak düzen muhalifliğinden vazgeçmiştir. Ancak yine de 

o,  haksızlığa,  adaletsizliğe,  sömürüye,  siyasilere,  toprak  ağalarına,  kapitalist  sisteme 

karşı  eleştirilerine  devam  etmiştir.  1960’lı  yıllarda  devrimci  düşünceden  etkilenen  ve 



Yılmaz IRMAK

 

 

 



 

 

Studies Of The Ottoman Domain / Cilt 7, Sayı 12, Şubat 2017




Yüklə 0,63 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə