Seçilmiş əsərləri



Yüklə 2,94 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/147
tarix30.12.2021
ölçüsü2,94 Mb.
#22211
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   147
Dekabr, 1968. 

 

 

 

 



 

35

EPITAFIYA 



 

(Felyetonvari) 

 

 



NEKROLOQ ƏVƏZI. Amansız ölüm gənc və istedadlı alimimiz Əlirza Yananı 

yaradıcılığının çiçəkləndiyi bir dövrdə aramızdan apardı. Sənət səmamızın bir parlaq 

ulduzu daha əbədi olaraq kainatın ənginliklərində görünməz oldu. 

Respublikamızın səfalı guşələrindən birinə ezamiyyətə getmiş alovlu alimimiz 

Əlirza Yanan paytaxtımıza daha qayıtmadı. 

Unudulmaz gənc alim Əlirza Yanan Kür çayında çimərkən bir daha sahilə 

dönmədi; ləzzətli osetrin balıqları ilə cahanda tanınmış Kür çayı  Əlirza Yananın 

əbədi məskəni oldu. 

Nurlu al şəfəqlər altında par-par yanan Kür ləpələrinin ana laylası tək həzin və 

müqəddəs, pıçıltılı laylasının müşayiəti ilə rahat yat, əziz  Əlirza Yanan, xalqımız 

qədirbiləndir, o, heç vaxt öz sevimli oğullarını unutmur. 

TƏDQIQATIMIZ. Bu faciəli xəbər dünən axşam saat beşdə bizə yetişdi. Biz 

dərhal istedadlı  gənc  ədəbiyyatçı alimimizin evinə getdik. Ömrünün bahar çağına 

yenicə qədəm qoyaraq hələ özünə ailə qurmağa imkan tapmamış (ah!) Ə. Yananın 

zəngin arxivi tamamilə bizim ixtiyarımızda idi və biz bu zəngin arxivdə indiyə qədər 

elm aləminə məlum olmayan, mühüm əhəmiyyət kəsb edən bir sənəd aşkar etdik. 

Bu naməlum bir əlyazması – bir vərəq həcmindədir, makinada iki intervalla 

yazılmışdır və birinci nüsxədir. Vərəqin arxa tərəfində qara kağız izləri müəyyən 

etdik və bu bizə imkan verir ümidvar olaq ki, gələcəkdə ikinci nüsxə  də  aşkar 

ediləcək. Hələlik, müəllifini müəyyən etmədiyimiz bu gözəl  şeri olduğu kimi 

köçürüb ilk dəfə oxucularımızın nəzər-diqqətinə yetirmək şərəfinə nail olduq. 

 

Dərsə gedir uşaqlar. 



Bağçada alma, nar var. 

Məllim gəlir o başdan. 

Soruşacaq Dadaşdan. 

Dadaş girdi içəri. 

Gördü orda Dilbəri. 

– Dilbər, Dilbər, a Dilbər! 

Şeri bilirsən əzbər? 

Dilbər dedi: – Bilirəm! 

Amma sənə demirəm! 

Müəllim qalxdı diki. 

Dadaşa verdi iki. 

 

Sovet pedaqogika elminin nə qədər sürətlə inkişaf etdiyini parlaq bədii boyalarla 



əks etdirən, böyük tərbiyəvi  əhəmiyyətə malik bu şerin müəllifinin 

müəyyənləşdirilməsi çətin, fəqət  şərəfli bir tədqiqat tələb edir və ümidvarıq ki, 

gələcəkdə bu diqqətəlayiq işin öhdəsindən ləyaqətlə  gələcəyik. Lakin hazırda bizi 

maraqlandıran, istedadlı azəri alimi Ə. Yananın bu şerə münasibəti, bu şerin ictimai-

bədii təhlilini verməsi, fəlsəfi, estetik və etik mahiyyətini, müəllifin sənətkarlıq 

xüsusiyyətlərini açmasıdır. 




 

36

Zəmanəmizin görkəmli yazıçısı E. Heminquey sözləri aysberqlərə  bənzədərək 



demişdir ki, aysberqlərin üçdə iki hissəsi, suyun altında olduğu kimi, sözlərin də 

dərin mənaları çox dərinlərdə olmalıdır, yəni ki, onları dartıb çıxartmaq lazımdır. E. 

Heminquey bu sözləri sanki Ə. Yananın yaradıcılığına və bizim öz kiçicik 

imkanımız daxilində bu yaradıcılığa münasibətimizə  bələd olduqdan sonra 

yazmışdır, lakin, əlbəttə, bu iddia hələlik ehtimal şəklindədir, çünki, məlum olduğu 

kimi, E. Heminquey 1961-ci il iyul ayının 2-də faciəli surətdə  həlak olmuşdur,  Ə. 

Yananın isə yaradıcılığa başladığı ili hələlik dürüst müəyyənləşdirməyə müyəssər 

olmamışıq.  Şübhə yoxdur ki, gələcək tədqiqatlarımızda bu dürüstlüyü əldə edə 

biləcəyik. 

Ə. Yananın yaradıcılığı haqqında təsəvvürü, yuxarıda göstərdiyimiz kimi, əldə 

etdiyimiz bu bir sənəd yaradır, lakin zəmanəmizin görkəmli yazıçısı E. 

Heminqueyin yuxarıdakı sözlərini öz təhlil metodologiyamız üçün leytmotiv bir yol 

seçdikdə, həmin sözlərdəki böyük həqiqətin bir daha şahidi oluruq. 

Ə. Yanan bu şerə münasibətini elə həmin vərəqdə makina şriftləri ilə yazılmış 

şerin kənarındakı qeydləri ilə bildirmişdir. Bu qeydləri  şərti olaraq üç hissəyə 

bölmək olar: 

Birinci hissə: qeyd ¹ 1. 

Ikinci hissə: qeyd ¹ 2. 

Üçüncü hissə: qeyd ¹ 3. 

QEYD ¹ 1. Bu qeyd qırmızı  rəngli doldurma qələmlə edilmişdir. Aramızdan 

nakam getmiş istedadlı alimimiz Əlirza Yanan özünəməxsus bir tərzdə bu şerin 

birinci misrasının, yəni «Dərsə gedir uşaqlar.» misrasının qarşısında «niyə» sözünü 

yazmışdır. 

Məlum olduğu kimi, «niyə» sözü sual əvəzliyidir, hərçənd bəzən bu sözün nisbi 

əvəzlik olduğunu söyləyənlər də yox deyil. Biz bu tədqiqatımızda onların 

mülahizələri üzərində dayanmağı  məqsədəuyğun hesab etmirik, çünkü görkəmli 

alimimiz  Ə. Yananın qeydi ilə bir daha qabarıq  şəkildə meydana çıxan bu məsələ 

özü ayrıca böyük tədqiqat tələb edir və  gələcək məqalələrimizdən birində  Ə. 

Yananın qaldırdığı bu məsələ barədə öz fikirlərimizi möhtərəm oxuculara bəyan 

edəcəyimizə indidən boyun oluruq. 

QEYD ¹ 2. Bu qeyd on birinci misranın, yəni «Müəllim qalxdı diki.» misrasının 

qarşısında qoyulmuş nida işarəsindən ibarətdir. Məlum olduğu kimi, nida işarəsi 

bizim orfoqrafiyamızda özünəməxsus görkəmli yerlərdən birini tutur. Lakin qəribə 

burasıdır ki, bu nida işarəsi Ə. Yanan tərəfindən qara karandaşla yazılmışdır. Uzun 

və gərgin axtarışlardan sonra (bu barədə gələn məqalələrimizdə yazacağıq) bu nida 

işarəsinin Krasin adına fabrik tərəfindən istehsal edilən «Smena» karandaşı, yaxud 

yenə  həmin fabrik tərəfindən istehsal olunan «Orion» və ya «Pioner» 

karandaşlarından biri ilə yazıldığını müəyyən etdik. Bizcə sevimli alimimiz Ə. 

Yananın Krasin adına fabrik ilə bu sıx  əlaqəsi gələcək böyük tədqiqat işləri üçün 

obyekt ola bilər və olmalıdır, çünkü bu fakt Ə. Yananın fabrik və zavodlarla sıx 

əlaqəsini parlaq şəkildə sübuta yetirir. 



 

37

«Müəllim qalxdı diki» misrasının qarşısında qoyulmuş nida işarəsi isə, heç 



şübhəsiz ki, görkəmli alim, Əlirza Yananın Dənizkənarı parkda salınmış «Sağlamlıq 

zonası»na verdiyi böyük qiymətə  dəlalət edir, çünki bildiyimiz kimi, hər gün 

səhərlər «Sağlamlıq zonası»nda öz bədənlərini möhkəmlədən adamlar arasında 

sevimli müəllimlərimiz də az deyil. «Müəllim qalxdı diki» misrasındakı müəllim də, 

şübhə ola bilməz ki, «Sağlamlıq zonası»nda öz bədənini möhkəmlədən  əziz 

müəllimlərimizdən biridir, əks təqdirdə, qarşısına çıxan diki bu qədər asanlıqla keçib 

tənbəl şagird Dadaşa iki verə bilməzdi və istedadlı alimimiz Əlirza Yanan da xüsusi 

bir uzaqgörənliklə  məhz bunu nəzərdə tutub özünəməxsus bir üslubda nida işarəsi 

qoymuşdur. 

QEYD ¹ 3. Indi də şərti olaraq üçüncü hissə kimi qəbul etdiyimiz qeyd barədə 

bir neçə kəlmə. Əvvəla qeyd edək ki, üçüncü qeydi də biz şərti olaraq üçüncü qeyd 

adlandırırıq, belə ki, əslində üçüncü qeyd yuxarıda göstərdiyimiz birinci qeydlə 

ikinci qeydin arasındadır, daha dəqiq desək, şerin üçüncü misrasına, yəni «Məllim 

gəlir o başdan» misrasına aiddir. Lakin biz ona görə bu qeydi axıra saldıq ki, bu 

qeyd öz ideya istiqaməti, elmi sanbalı nöqteyi-nəzərindən istedadlı alimimiz Ə. 

Yananın yaradıcılığının ümumi sağlam ruhuna yabançıdır. Fəqət, eyibsiz gözəl 

olmaz, demişlər. Məgər  ənbərli və  əlvan gülüstanlarda belə, lalələr, nərgizlər, 

bənövşələr, xrizontemalar, qızılgüllər, blyumenbaxilər, zanbaqlar, ovsidumalar, 

qərənfillər, süsənlər, yasəmənlərlə  bərabər, bəzən alaq otları da olmurmu? Məgər 

səmadakı parlaq ulduzlar arasında öz yolundan sapıb orbitindən çıxan planetlər 

olmurmu? 

Hörmətli Ə. Yanan yoldaş «Məllim gəlir o başdan» misrasından sonra bir sual 

işarəsi qoymuşdur. Uzun tədqiqatdan sonra bu qənaətə gəldik ki, həmin sual işarəsi 

«məllim» kəlməsinə aiddir, çünkü bizim orfoqrafiya qaydalarımıza görə bu söz 

«müəllim»  şəklində yazılmalıdır və sual işarəsi də  məhz buna işarədir. Lakin 

hörmətli  Ə. Yanan yoldaş unudur ki, bu şer yeddiliklə yazılmışdır və  hərgah 

«məllim» əvəzinə «müəllim» işlədilsəydi, o zaman «Məllim gəlir o başdan» misrası 

yeddi yox, səkkiz hecalı olardı  və bununla da şer öz formasını itirərdi. Doğrudur, 

«məllim» kəlməsi bizim orfoqrafiya qaydalarımıza düz gəlmir, amma, bizcə, 

sxolastikadan əl çəkmək lazımdır, artıq doqmatikanın vaxtı çoxdan keçmişdir, təkcə 

elə buna görə ki, əgər pedantcasına «müəllim» kəlməsini olduğu kimi yazmağı tələb 

etdikdə, yuxarıda isbat etdiyimiz kimi, heca pozulur. 

Qeyd etmək lazımdır ki, bu sual işarəsi təsadüfi xarakter daşımış, hissə 

qapılmadan irəli gəlmişdir, çünkü bu işarə öz ideyası, bədii sanbalı, nəhayət, öz 

üslubu ilə istedadlı  və unudulmaz alimimiz Əlirza Yananın yaradıcılığına yad və 

yabançıdır. Həm də qeyd etmək lazımdır ki, şerin müəllifi Dilbər kimi şagirdlərin 

simasında  şöhrətpərəstləri amansızcasına qamçılamışdır və bu böyük həqiqətin  Ə. 

Yananın diqqətindən sərf-nəzər edilməsi bizdə iki ehtimal doğurur. 

 

BIRINCI EHTIMAL ondan ibarətdir ki, görkəmli alimimiz Ə.Yanan gələcəkdə 



də bu şer üzərindəki elmi işini davam etdirmək fikrindəymiş və amansız ölüm buna 

imkan verməmişdir. 

 

IKINCI EHTIMAL isə ondan ibarətdir ki, bu şeri Ə. Yanan özü yazmış və son 



dərəcə təvazökar olduğu üçün, Dilbər surətinin meşşan xarakterini ifşa etməmişdir. 

Gələcək məqaləmizdə bu məsələnin üzərində xüsusi olaraq dayanacağıq. 

 



 

38

NƏTICƏ OLARAQ. Ölüm amansızdır. Lakin sənətkarlar heç zaman ölməz! 



Biz  əziz və  qədirbilən oxucularımıza söz veririk ki, gələcəkdə  təzədən və bir 

daha təzədən, gənc alim Əlirza Yananın yuxarıda haqqında bəhs etdiyimiz həm 

elmi-nəzəri və  həm də  bədii yaradıcılığına qayıdacağıq, yeni-yeni tədqiqat 

əsərlərimizlə hörmətli oxucularımızı sevindirəcəyik. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, 

həmişə olduğu kimi, bu dəfə  də  nəşriyyatlar bu işdə öz kömək  əllərini 

tədqiqatçılarımızdan əsirgəməməlidirlər, vaxtsız aramızdan getmiş şöhrətli alimimiz 

Əlirza Yananın seçilmiş əsərlərinin ikicildliyini alimlərimizin şərhləri, giriş və son 

sözləri, xatirələri, şəkilləri ilə bərabər yaxın zamanda oxuculara çatdırmalıdırlar. 

 


Yüklə 2,94 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   147




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə