O'zbek tili va adabiyotini o'qitish



Yüklə 14,13 Kb.
səhifə1/3
tarix29.04.2022
ölçüsü14,13 Kb.
#56650
  1   2   3
2 5190736008945080041



Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o'zbek tili va adabiyoti

Universiteti

"O'zbek tili va adabiyotini o'qitish"

fakulteti 205- guruh talabasi Fozilova Madinabonuning Etnosotsiopragmatika fanidan

"Etnosotsiopragmatikaning shakllanishi va rivojlanish bosqichlari " mavzusida

Tayyorlagan

Mustaqil ishi

Tayyorladi: Fozilova Madinabonu

Tekshirdi: Rafiq Zaripov

Toshkent- 2022

Mavzu: Etnosotsiopragmatika shakllanishi va

rivojlanish bosqichlari.

Reja:

1."Etnosotsiopragmatika" tushunchasi.



2."Etnosotsiopragmatika" predmeti va vazifalari.

3."Etnosotsiopragmatika" shakllanishi va rivojlanish bosqichlari.


“Etnosotsiopragmatika” termini fanga birinchi marta 1952-yilda amerikalik sotsiolog G.Karri (Currie 1952) tomonidan kiritildi.

J.A.Fishmanning “Til jamiyatidagi ma’ruzalar” (“Readings in the Society of Language”) nomli to‘plamiga kirgan 50-yillarning lingvistlari, sotsiologlari, madaniyat antropologlari, dialektologlari va kommunikatsiya (muloqot) sohasi turli mutaxassislarining maqolalarida sotsiolingvistikaga oid muammolar ko‘tarib chiqildi. Kitobning “So‘zboshi”sida J.A.Fishman “til sotsiologiyasi” va “sotsiolingvistika” terminlarining sinonim sifatida qo‘llanishiga e’tibor qaratadi.

Etnosotsiopragmatikaning shakllanishida I.A.Boduen de Kurtenening til hodisalarining ijtimoiy shartlanganligi, shuningdek, tilning qo‘llanishi va rivojlanishiga ekstralingvistik ijtimoiy omillar ta’siri borasidagi tadqiqotlari katta rol o‘ynagan. 1974-yilda “Russkiy yazыk zarubejom” jurnalida e’lon qilingan maqolada N.G.Mixaylovskaya I.A.Boduen de Kurteneni “rus va sovet tilshunosligidagi sotsio-etnolingvistik tadqiqotlarning asoschisi” tarzida atagan.

I.A.Boduen de Kurtene: “Til faqat kishilar jamiyatida mavjud ekan, u holda, uning ruhiy tomonidan tashqari, ijtimoiy tomoniga ham har doim e’tibor qaratishimiz kerak. Nafaqat individual psixologiya, balki sotsiologiya ham tilshunoslikning asosi bo‘lib xizmat qilishi lozim”, - deb yozgan1.

Rus tilshunoslari I.A.Boduen de Kurtene, Y.D.Polivanov, L.P.Yakubinskiy, V.M.Jirmunskiy, B.A.Larin, A.M. Selishev, G.O.Vinokur, fransuz tilshunoslari F.Bruno, A.Meye, P.Lafarg, M.Koen, shved tilshunoslari Sh.Balli, A.Seshe; belgiyalik tilshunos J.Vandries, chex tilshunoslari B.Gavranek, A.Mateziuslarning ilmiy g‘oyalari sotsiolingvistikaning fan sifatida shakllanishiga turtki bo‘ldi.

Binobarin, A. Meyening til – jamiyat hayoti bilan bevosita aloqada bo‘lgan ijtimoiy hodisa bo‘lgani uchun uning rivojlanishida differensiatsiya va unifikatsiya jarayonlari mavjudligi;

Sh.Ballining tilning barcha vositalari muloqot doirasiga ko‘ra taqsimlanishi, bunday taqsimlanishda ijtimoiy o‘zaro bog‘liqlikning salmoqli o‘rin tutishi; rus va chex tilshunoslarining yagona milliy til egalarining ijtimoiy mavqeiga bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy differensiatsiya;

Y.D.Polivanovning jamiyatning tilga ta’siri to‘g‘ridan to‘g‘ri bo‘lmasligi, jamiyatdagi o‘zgarishlarning til evolyutsiyasini tezlashtirishi yoki sekinlashtirishi mumkinligi haqidagi, shuningdek, hududiy dialektologiya bilan birga, ijtimoiy dialektologiyaning ham muhimligini asoslash;

B.A. Larin, V.M.Jirmunskiy, D.S.Lixachevlarning milliy til ichki tizimini tushunishda jargonlar, argolar va tilning boshqa kodlashmagan sohalarini o‘rganishning muhimligi to‘g‘risidagi g‘oyalari shular jumlasidandir2.

A.Keypelning fikricha, “sotsiolingvistika” terminining o‘zi o‘zini aniqlab keladi.

U.Labov sotsiolingvistikani “tilni uning ijtimoiy kontekstida” o‘rganadigan fan sifatida belgilagan.

U.Braytga ko‘ra, sotsiolingvistik tadqiqotlar til va jamiyat munosabatlari bilan bog‘liq bo‘ladi.

A.N. Dittmar sotsiolingvistikaning predmetini shunday izohlagan: “Sotsiolingvistika predmetini tilshunoslik va ijtimoiy fanlarning metodlaridan foydalanib: Kim kim bilan qaysi tilda, qanday ijtimoiy muhitda va qanday maqsadda gaplashyapti, nutq aktining oqibati qanday bo‘ladi? degan qator savollarga javob beruvchi tarzida tushuntirish mumkin”3.

D.Vunderlix sotsiolingvistikada alohida kommunikativ jarayonlarning ichida bevosita kuzatiladigan turli omillarning o‘zaro aloqasini tadqiq etilishi, ya’ni jamiyatning ijtimoiy differensiatsiyasining qandaydir asos sifatida o‘rganishilishini, uni nutqiy muomalaning rol, vaziyat va mavzu turlariga ajraladigan sotsiologik o‘lchovlari bilan bog‘lanishini istiqbolli yondashuvlardan biri, deb hisoblagan4.

S.M.Ervin-Tripp kommunikatsiya jarayonidagi partner (muloqot ishtirokchi)larning verbal muomalasiga sotsiolingvistikaning asosiy predmeti sifatida qaraydi:

Buyuk Britaniya sotsiolingvistikasining predmeti, asosan, turli qatlamlar va sinflarning til qo‘llashini o‘rganish bilan cheklanadi. Binobarin, “til to‘siqlari”, “yoyiq va yig‘iq kod”, “kompensatsiyali ta’lim” kabi masalalar keng tadqiq etiladi.

sotsiolingvistikaning predmetini qisqacha “inson va jamiyat”

Pragmalingvistikaning predmetini lisoniy hodisalarning aynan insonga xos xususiyatlari, antropologik mohiyat tashkil etadi.


- kommunikativ faoliyat tavsifining tayanch nuqtasi faoliyat tushunchasidir;

- lison muloqot ishtirokchilarining o‘zaro munosabatini harakatga keltiruvchi vositadir;

- lisoniy faoliyat voqelanishi bevosita muloqot muhiti bilan bog‘liq hodisadir .

Bularning barchasi pragmalingvistikaning alohida sohalari uchun tadqiqot predmeti bo‘la oladi.

Masalan, lisoniy muloqot tizimi nutq sub’ekti nuqtai nazaridan tadqiq qilinganda, e’tibor nutqiy akt turlarining mazmuni, diskurs tuzilishida muloqot maqsadining o‘rni, tagma’noning ifoda topishi, pressuppozitsiya va muloqot ishtirokchilarining mental qobiliyati kabi hodisalarga qaratiladi.

Tadqiqot nutq adresati nuqtai nazaridan bajarilayotganda esa, asosiy e’tibor nutqiy aktning pragmatik ta’sirini aniqlashga qaratiladi.

Yuqoridagi ikki holatda asosiy tadqiqot ob’ekti nutqiy akt, u orqali uzatilayotgan axborot va ushbu axborotning tushunib, ma’no jihatidan idrok etilishidir.

Pragmalingvistika tilshunoslikning alohida sohasi bo‘lib, uning tadqiqot doirasiga muloqot jarayonida lisoniy birliklarni tanlab olish, ularni qo‘llash hamda ushbu qo‘llanishdagi birliklarning muloqot ishtirokchilariga ta’siri masalalarini o‘rganish kiradi.

Pragmalingvistikaning nutqiy akt nazariyasi, deyksis nazariyasi, diskurs nazariyasi, pragmasemantika, pragmastilistika kabi o‘z «ichki» sohalari mavjud.


Yüklə 14,13 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə