Ozan dünyasi №2(5), 2011



Yüklə 1,11 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/8
tarix10.06.2017
ölçüsü1,11 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Faiq ÇƏLƏBĠ 
 
AġIQ ƏLƏSGƏR, YOXSA 
 XANƏNDƏ ƏLƏSGƏR? 
(Bir qoşmanın iki variantı barədə) 
 
Azərbaycan tarixinin ötən əsrlərinə boylananda görürsən ki, bu əsrlər 
biri-birindən keĢməkeĢli olub. Ancaq onu da görürsən ki, həmin əsrlərdən 
hər biri  böyük  ədəbiyyat və incəsənət  xadimləri yetirmiĢdir.  Bu mənada 
XIX  əsr  öz  səxavətinə  görə  dünyaya  Gəncə  və  ġirvan  dahilərini  bəxĢ 
etmiĢ  XII  əsrə  çox  yaxındır.  ĠĢ  elə  gətirib  ki,  bu  əsrdə  doğulan  nəhəng 
sənətkarlardan  ikisinin  adı  Ələsgər  olub:  göyçəli  aĢıq  Ələsgər  (1821-
1926) və Ģəkili xanəndə Ələsgər (1866-1929). Hər ikisinin zirvəliyi hələ 
onların sağlığında etiraf edilib. Bu gün onlardan biri aĢıq sənətinin, digəri 
isə muğamatın klassiki sayılır.  
Yenə  də  həmin  əsrdə  dünyaya  gələn  və  istedadlı  Ģagirdlər  yetiĢdir-
məklə öz sənət məktəbini yaradan Ģirvanlı aĢıq Bilal (1872-1937) günlə-
rin bir günü ürəyəyatan bir qoĢma yazıb və ustad Ələsgəri ġamaxıya qo-
naq çağırıb. Ancaq hansı Ələsgəri, hansı ustadı? Söhbətimiz də elə bu ba-
rədədir. 
“Gəlginən” rədifli həmin üçbəndlik qoĢma ilk dəfə aĢıq poeziyasının 
bilicilərindən  olan  Səttar  Axundov  tərəfindən  toplanıb  tərtib  edilmiĢ  və 
Respublika  xalq  yaradıcılığı  evi  xəttilə  1960-cı  ildə  çap  olunmuĢ  “AĢıq 
Bilal” kitabında verilmiĢdir.  
 
Salam göndərirəm sənə, Ələsgər, 
Qədəm qoyub bu məqama gəlginən. 
Dost olmaq istəsən mənimlə əgər, 
Bir axşam yeməyə-şama gəlginən. 
 
Neçə yerdən sorağını almışam, 
Gəldiyin yollara xalça salmışam. 
Gözləyirəm, intizarda qalmışam, 
Qonağa hazırdır xana, gəlginən. 
 
Ustadla istərəm bir qılım söhbət, 
Sənətkar adına varımdı hörmət. 
Bilal ariflərə eyləyir xidmət, 
Şamaxıya, bizim yana gəlginən (2, 13). 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
32 
 
Kitabçada bu qoĢmaya aid xüsusi izah yoxdur. Onun kimə ünvanlan-
dığından söhbət  getmir, hətta kimdən və neçənci ildə yazıya alındığı da 
göstərilmir. Ancaq S.Axundovun  yazdığı  “AĢıq  Bilal” adlı müqəddimə-
dəki  (1) bir parça bu məsələyə  iĢıq salır: “O (Aşıq Bilal  –  F.Ç.) məĢhur 
xanəndə  ġəkili  Ələsgərin,  Cabbar  Qaryağdının  yaxın  dostu  olmuĢdur. 
Görkəmli qoca tarzən Qurban Pirimovla yaxın sənət yoldaĢlığı etmiĢdir” 
(1, 5). 
Məsələ aydınlaĢır. ġübhə qalmır ki, Ģeir “yaxın dosta” – xanəndə Ģə-
kili Ələsgərə yazılmıĢdır. Nöqtəni elə burada qoymaq olardı, əgər söhbəti 
davam  etdirməyin  vacib  olduğunu  əsaslandıran  səbəblər  meydana  çıx-
masaydı. 
“AĢıq  Mirzə  Bilalın  həyat  və  yaradıcılığı”  mövzusunda  namizədlik 
dissertasiyası yazmıĢ Mürsəl Mürsəlov (1922-1983; Ağsu rayonunun Qə-
Ģəd kəndindəndir, AĢıq Bilalın həmyerlisidir) 1970-ci ildə “Ədəbiyyat və 
incəsənət”  qəzetində  sənətkar  haqqında  “Bu  günlərin  aĢiqi”  adlı  məqalə 
dərc  etdirmiĢ  və  onun  iki  Ģeirini  vermiĢdir.  Müəllif  yazır:  “O  (Bilal  – 
F.Ç.), ustad AĢıq Ələsgərin sənətinə dərin hörmət bəsləyirdi. Vaxtilə ona 
xitab  edərək  evinə,  el-obasına  qonaq  dəvət  etmiĢdi”  (9).  Elə  oradaca 
S.Axundovun çap etdirdiyi qoĢmanın üçüncü bəndi eynilə verilir. Ancaq 
bəndin  üçüncü  misrasındakı  “eyləyir”  bir  hərfin  dəyiĢilməsilə  “eyləyər” 
Ģəklində yazılır. 
Həmin  sətirləri  oxuyanda  istər-istəməz  düĢünməli  olursan:  – 
M.Mürsəlov nəyə əsaslanaraq Ģeirin məhz Dədə Ələsgərə xitabən söylən-
diyini  qərara  almıĢdır?  Məgər  o,  S.Axundovun  kitabçaya  yazdığı 
müqəddimə ilə tanıĢ deyildimi? 
Hələlik  bu sualı açıq buraxaq və hadisələrin sonrakı gediĢini izləyək. 
M.Mürsəlov 1982-ci ildə aĢıq Mirzə Bilalın yeni Ģeirlər məcmuəsini 
çap  etdirir  və  burada  haqqında  söhbət  açdığımız  qoĢmanın  müəyyən 
dərəcədə fərqli bir variantını təqdim edir. 
 
Salam göndərirəm sənə, Ələsgər, 
Qədəm qoyub bu məqama gəlginən. 
Bağrına basaraq telli sazını, 
Bir axşam süfrəmə şama gəlginən. 
 
Neçə yerdən sorağını almışam, 
Gəldiyin yollara xalça salmışam. 
Nə müddətdi intizarda qalmışam, 
Gözləməkdən gəldim cana, gəlginən. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
33 
 
Ustadla istərəm bir qılım söhbət, 
Ələsgər adına varımdı hörmət. 
Bilal ariflərə eyləyər xidmət, 
Şamaxıya, bizim yana gəlginən (3, 24). 
 
Göründüyü  kimi,  birinci  variantdakı  “Dost  olmaq  istəsən  mənimlə 
əgər”  misrası  ikinci  variantda  “Bağrına  basaraq  telli  sazını”  misrası  ilə 
əvəz olunmuĢdur. Həmin misranı oxuyarkən Ģübhə qalmır ki,  Ģeir  aĢığa 
ünvanlanmıĢdır və həm də aĢığın adı Ələsgərdir. Sözsüz ki, ilk növbədə 
göyçəli Dədə Ələsgər yada düĢür. 
Deməli, M.Mürsəlov  məhz bu misraya  əsaslanaraq tərtib etdiyi  kita-
bın nəĢrindən (1982) on iki il əvvəl (1970) çap etdirdiyi məqaləsində aĢıq 
Bilalın  AĢıq  Ələsgəri  qonaq  çağırdığını  yazmıĢdı.  Onda  belə  bir  sual 
meydana  çıxır:  –  Əgər  həmin  bu  ikinci  variant  1970-ci  ildə  M.Mür-
səlovun  əlində  var  idisə,  nə  üçün  öz  məqaləsində  S.Axundovun  çap 
etdirdiyi birinci variantın üçüncü bəndindən istifadə edirdi? Hər halda bu 
bənddə  də  müəyyən  variant  fərqləri  vardır:  birinci  variantın  ikinci  mis-
rasındakı  “sənətkar”  əvəzinə  ikinci  variantda  “Ələsgər”,  üçüncü  misra-
sındakı “ariflərə” əvəzinə isə ikinci variantda “sənətkara” getmiĢdir. 
Belə  çıxır  ki,  məqaləni  yazdığı  dövrdə  tədqiqatçının  əlində  ikinci 
variant  hələ  yox  idi  və  deməli  “Bağrına  basaraq  telli  sazını”  misrası  da 
yox idi. Onda yenə yuxarıdakı sual meydana çıxır: 
- Məqalə müəllifi hansı əsasla aĢıq Bilalın məhz aĢıq Ələsgəri qonaq 
çağırdığını qət etmiĢdir? 
Bu sualı ikinci dəfə də  açıq  buraxaq və diqqətimizi  Dədə Ələsgərin 
“Gəlginən”  qoĢmasının  yazıldığı  dövrdəki  (1922-ci  il;  bu  tarixi 
M.Mürsəlov  Ģeirin  altında  göstərir)  həyatına  yönəldək.  Həmin  dövrü 
aĢığın  kamil  tədqiqatçısı  və  nəvəsi  Ġslam  Ələsgərov  müfəssəl  təsvir 
etmiĢdir. Onun yazdıqlarından parçalara nəzər salaq. 
1.
 
“1905-1920-ci  illər  arasında  aĢıq  Ələsgərin  həyatı  son 
dərəcə  əzablı-əziyyətli  keçmiĢdir.  Bir  tərəfdə  1905-ci  ildəki  qardaĢ 
qırğını,  Birinci  Dünya  Müharibəsinin  xalqa  gətirdiyi  məhrumiy-
yətlər,  Göyçənin  dağıdılması  kimi  siyasi  ədalətsizliklər,  digər 
tərəfdən  isə  Ģəxsi  həyatında  baĢ  verən  faciəvi  hadisələr  həssas 
sənətkarı sarsıtmıĢ, yaradıcılığına qəm kölgəsi salmıĢdır” (8, s.7). 
2.
 
“AĢığın  xalası  oğlu  Molla  Rəhim  28  il  Sibirdə  sürgündə 
qaldıqdan sonra 1908-ci  ildə Ağkilsə kəndinə qayıtmıĢ. Aradan bir 
....  keçməmiĢ  bu  sevincin  üstünü  müsibət  dumanı  almıĢ,  Ələsgərin 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
34 
böyük  oğlu  BəĢir  bilmədən  Molla  Rəhimi  güllə  ilə  vurub  öldür-
müĢdür. Həmin faciə ustadın: 
 
Nagah badi-sərsər əsdi üzümə,  
Ömür bostanımın tağı kəsildi. 
Öz əlimdən xəta dəydi gözümə
Bədəndən qolumun sağı kəsildi. 
 
- bəndi ilə baĢlanan qoĢmasında öz əksini tapmıĢdır” (Yenə orada, s.7-8). 
Qeyd  edək  ki,  bu  bədbəxt  hadisə  ilə  bağlı  “BəĢirin  Molla  Rəhimi 
öldürməsi” adlı bir dastan da yaranmıĢdır (6, s.431-439). 
3.
 
“1915-ci  ildə  aĢıq  Ələsgərin  ən  istəkli  Ģəyirdi  –  qardaĢı 
MəĢədi  Salahın  oğlu,  həm  də  qızı  Gülnisənin  əri  Qurban  cavankən 
dünyadan  köçmüĢ,  bu  hadisə  qocaman  sənətkara  ağır  mənəvi-
psixoloji zərbə vurmuĢ, o bir daha əlinə saz almamıĢdır” (seyrəltmə 
mənimdir – F.Ç.) (8, 8). 
AĢıq Ələsgər əsərlərinin daha əvvəlki nəĢrlərində həmin fikir belə 
ifadə olunmuĢdur: “Bu hadisə Ələsgərə o qədər təsir edir ki, bundan 
sonra bir daha əlinə saz alıb aĢıqlığa getmir. Bu hadisədən sonra o, 
heç evdə də sazı köynəyindən çıxarmazdı” (4, s.451; 5, s.320). 
4.
 
“AĢıq  Ələsgər  1916-cı  ilin  yayında  baĢqa  bir  məyusluqla 
da  rastlaĢmıĢdır:  o  zaman  Türkiyə  sərhədində  iĢləməyə  fəhlə 
yığırmıĢlar.  Kəndin  kovxası  MəĢədi  Qasım  Ələsgərin  ortancıl  oğlu 
Əbüləzimi  fəhlə  göndərmək  istəmiĢ,  dəliqanlı  Əbdüləzim  isə  onun 
sözündən  çıxmıĢdır.  QəzəblənmiĢ  MəĢədi  Qasım  gənci  qamçı  ilə 
döymüĢ, əhvalatı eĢidən BəĢir kovxanı güllə ilə vurub qaçmıĢdır. Bu 
iĢin üstündə Ələsgərin qardaĢı Xəlil və Əbdüləzim tutulmuĢ, aĢıq on 
bir  ay  divanxanalar  qapısında  ayaq  döydükdən  sonra  məhkəmə 
zamanı  bir  neçə  adamla  Tiflisə  getmiĢ  və  dustaqları  həbsdən  azad 
etdirmiĢdir. BəĢir isə çar hakimiyyəti yıxılanadək qaçaq yaĢamıĢdır” 
(Yenə orada). 
5.
 
“1917-ci ildə Xəlilin vəfatı da aĢığın dərd-qəmini ağırlaĢ-
dırmıĢdır” (7, 25). 
6.
 
“1918-ci  ilin  yazında  yaranmıĢ  ağır  vəziyyətdən  (ermə-
nilərin  Göyçəni  viran  etməsi  nəzərdə  tutulur  –  F.Ç.)  bütün  göy-
çəlilər  kimi,  AĢıq  Ələsgərlilər  də  öz  torpaqlarından  baĢ  götürmək 
məcburiyyətində qalmıĢ, BəĢir ailəni Kəlbəcərin Qanlıkənd kəndinə 
köçürmüĢdür” (8, 8). 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
35 
7.
 
“1921-ci ildə  aĢıq  Ələsgər ailəsi  ilə birgə doğma Ağkilsə 
kəndinə  qayıtmıĢ,  ömür-gün  yoldaĢı  Anaxanım  da  1922-ci  ildə 
burada vəfat etmiĢdir” (Yenə orada). 
8.
 
“1924-cü  ildə  aĢıq  Ələsgər  dövlət  tərəfindən  Yerevana 
dəvət  olunmuĢ,  amma  onun  səfəri  baĢ  tutmamıĢdır”  (Yenə  orada). 
Daha  doğrusu,  o,  getməkdən  imtina  etmiĢdir.  Ustad  gələnlərə  belə 
cavab  vermiĢdir:  “Oğul,  hökuməti  sağ  olsun,  bilirəm  nədən  ötrü 
istəyib.  Daha  o  vaxtım  deyil,  üç-dörd  ildi  yüzü  keçmiĢəm.  Budu  – 
əlini  ağzına  tərəf  aparıb  barmağını  diĢlərinə  vurdu,  –  diĢlərim 
oynuyur, huĢum da əvvəlki kimi gətirmir” (Yenə orada). 
Budur Dədə Ələsgərin ömrünün son əzablı iyirmi ili. 
Ġndi  də  Mirzə  Bilalın  qoĢmasındakı  nikbin  ruha,  Ģən  ovqata  fikir 
verək. 
Əgər  aĢıq  Bilal  qocaman  aĢıq  Ələsgərin  o  zamankı  vəziyyətindən, 
öldü-qaldısından xəbərsiz idisə, ümumiyyətlə, ona məktub yaza bilməzdi. 
Əksinə,  əgər  o,  aĢıq  Ələsgərin  baĢına  gələn  bəlaları  bilirdisə,  belə  bir 
naməni yazmağı heç ağlına da gətirməzdi.  
Bir  anlıq  belə  hesab  edək  ki,  Dədə  Ələsgərin  heç  bir  dərdi-qəmi 
yoxdur,  hər  iĢi  qaydasındadır  və  Mirzə  Bilal  Ģeir  yazaraq  onu  qonaq 
çağırır: “Salam göndərirəm sənə, Ələsgər”, yaxud “ġamaxıya, bizim yana 
gəlginən”, yaxud da “Gözləməkdən gəldim cana, gəlginən” və s. 
Müəllif elə bil öz  yaĢıdına, köhnə dostuna müraciət  edir. AĢıq Bilal 
kimi  “əzəl  baĢdan pürkamallı”, “oturub duranda  ədəbin  bilən” bir ustad 
özündən  51  yaĢ  böyük  olan,  ömrünün  101-ci  ilində  yaĢayan  möhtəĢəm 
sənətkara belə asanlıqla, Ģuxluqla müraciət edə bilərdimi? Əsla yox! 
Bu Ģeirdə ərkyanalıq var. Yalnız yaĢca yaxın olan iki sənətkar bir-bi-
rini belə ərklə çağıra bilər. Əgər qoĢma AĢıq Ələsgərə xitabən deyilsəydi, 
orada çağırıĢ yox, təzim olardı. Heç kəs böyüyü öz yanına çağırmaz, özü 
onun yanına gedər. 
Bizcə  burada  əlavə  izahata  ehtiyac  qalmır:  Mirzə  Bilal  bu  qoĢmanı 
AĢıq  Ələsgərə  yaza  bilməzdi.  ġeir  müəllifinin  Ģəkili  Ələsgər  və  Cabbar 
Qaryağdı oğlu ilə yaxından dostluq etdiyi və Qurban Pirimovla sənət yol-
daĢı  olduğu  barədə  Səttar  Axundovun  yazdığını  nəzərə  alsaq  (ġirvan 
aĢıqlarının muğamatçılarla və bütövlükdə ġirvan aĢıq musiqisinin muğa-
matla  yaxınlığı  bəlli  məsələdir!),  “Gəlginən”  qoĢmasının  xanəndə 
Ələsgər Abdullayevə yazıldığını təsdiq etməli olarıq. 
Onu  da  qeyd  edək  ki,  S.Axundovun  tərtib  etdiyi  kitabça  çapdan 
çıxanda  (1960)  Cabbarın  və  Ələsgərin  müĢayiətçisi,  aĢıq  Bilalın  sənət 
yoldaĢı,  böyük  tarzən  Q.Pirimov  səksən  yaĢında  idi.  Televiziyada  və 
filarmoniya  səhnəsində  tez-tez  çıxıĢ  edirdi  və  hələ  beĢ  il  də  yaĢayacaq, 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
36 
çalıb-çağıracaqdı.  AĢıq  Bilalın  Ģeirlərini  çapa  hazırlayan  S.Axundov, 
onun barəsində yəqin ki, Q.Pirimola söhbət etməmiĢ deyildi. 
Ġndi  də  iki  dəfə  cavabsız  qoyduğumuz  suala  qayıdaq  və  M.Mürsə-
lovun  aĢıq  Ələsgərin  qonaq  dəvət  edilməsi  barədəki  fikrini  iki  Ģəkildə 
yozmağa çalıĢaq. 
1.
 
1970-ci  ildəki  məqaləsini  yazarkən  araĢdırıcının  əlində 
Ģeirin  “Bağrına  basaraq  telli  sazını”  misralı  ikinci  variantı  hələ  yox 
idi və Ģübhəsiz ki, o, S.Axundovun kitabından istifadə edərkən bura-
dakı giriĢ məqaləsini də oxumuĢdu, yəni tədqiqatçı kimi adi peĢəkar-
lıq borcunu yerinə yetirmiĢdi. Buna baxmayaraq, M.Mürsəlov ġirvan 
aĢığını  Göyçə  aĢığına  yaxınlaĢdırmaq,  əlaqələndirmək  istəyində 
bulunmuĢ və çox götür-qoy etmədən aĢıq Bilalın aĢıq Ələsgəri qonaq 
dəvət etdiyini yazmıĢdır. 
2.
 
Məqaləni  yazarkən  müəllifin  əlində  qoĢmanın  ikinci  va-
riantı da olmuĢdur (yenə də həmin sual: əgər belədirsə bəs nə üçün o 
özünün topladığı ikinci variantın yox, S.Axundovun topladığı birinci 
variantın üçüncü bəndindən istifadə etmiĢdir?) və buradakı “Bağrına 
basaraq  telli  sazını”  misrasını  ġirvan  və  Göyçə  aĢıqlarının  əlaqəsini 
nəzərə  çarpdırmaq  baxımından  əlveriĢli  və  məqsədəuyğun  hesab 
etdiyindən  birinci  variantın  üstündən  keçmiĢ  və  Mirzə  Bilalın  Dədə 
Ələsgəri qonaq çağırdığını yazmıĢdır. 
Nəhayət, bir neçə kəlmə də birinci bəndin üçüncü misrası barədə. 
Birinci  variantda  “Dost  olmaq  istəsən  mənimlə əgər”  misrasında  tə-
kəbbür,  özündənrazılıq  çalarları  var  və  o,  Ģeirin  ümumi  ruhuna  uyğun 
gəlmir.  Görünür  ki,  Mirzə  Bilal  burada  tamamilə  baĢqa  misra  yazmıĢ, 
sonradan  Ģifahi  ötürmələrdə  həmin  misra  yaddan  çıxmıĢdır.  Digər  tərəf-
dən,  əgər  bu  qoĢma  M.Mürsəlovun  göstərdiyi  kimi,  1922-ci  ildə  yazıl-
mıĢdısa, o dövrdə AĢıq Bilalın 50, xanəndə Ələsgərin isə 56 yaĢı vardı. 
Ġnanmaq  olmur  ki,  iki  məĢhur  sənətkar  o  vaxta  kimi  tanıĢ  deyildilər  və 
həmin misra ilə biri o birini dost olmağa çağırırdı. 
Ələsgər Abdullayevin həm Bakıda, həm ġəkidə evi vardı, əsas fəaliy-
yət  dairəsi  də  həmin  Ģəhərlər  idi.  Hər  iki  istiqamətdə  hərəkət  edərkən 
yolu mütləq ġirvandan keçirdi. Yəni sənətkarların tanıĢlığını ləngidəcək 
bir səbəb yox idi. Bu da bir həqiqətdir ki, onlar dəfələrlə el Ģənliklərində 
yanaĢı  iĢtirak  etmiĢlər.  Açıq-aydın  görünür  ki,  dostluğa  çağırıĢ  misrası 
Ģeirə sonradan gəlmədir. Əslində Ģeir köhnə dosta müraciətlə yazılmıĢdır. 
Artıq  göstərdiyimiz  kimi,  birinci  bəndin  üçüncü  misrası  ikinci  vari-
antda  “Bağrına  basaraq  telli  sazını”  Ģəklində  verilmiĢdir.  Bu,  su  kimi 
sağa-sola  iĢlənən  ümumi  bir  ifadədir.  Həm  də  aĢıqlar  adətən  yazılı 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
37 
ədəbiyyat  üslubunda  “bağrına  basaraq”  yox,  Ģifahi  dildə  olduğu  kimi 
“bağrına basıb” deyirlər. 
Həmin misranın Ģeirdə yer alması barədə aĢağıdakı fikirləri yürütmək 
olar: 
1.
 
QoĢmanı ilk dəfə eĢidən aĢıqlardan biri buradakı Ələsgərin 
məhz  aĢıq  Ələsgər  olduğunu  güman  etmiĢ  (bayaq  dediyimiz  kimi 
aĢıq  aləmində  Ələsgər  adı  ilk  növbədə  Dədə  Ələsgəri  yada  salır), 
nəticədə  haqqında  danıĢdığımız  misra  meydana  gəlmiĢdir.  Bu, 
təbiidir.  Çünki  folklorda  və  aĢıq  sənətində  (hər  iki  halda  həm  söz, 
həm də musiqi sahələrini nəzərdə tuturuq) variantlaĢma əvvəlcədən 
proqramlaĢdırılmıĢ  bir  proses  deyildir  və  onun  gediĢi  ifaçının 
zövqündən,  biliyindən,  istedadından  və  həm  də  ifaçılıq  situasiya-
sından asılıdır. 
2.
 
Misra Ģeiri yazıya alan toplayıcı-tədqiqatçı tərəfindən mü-
əyyən  məqsədlə  əlavə  edilə  bilərdi  (biz  “edilmiĢdir”  yox,  “edilə 
bilərdi”  deyirik).  Bu  isə  sözsüz  ki,  qeyri-təbiidir  və  folklorĢünaslıq 
qanunlarına ziddir. 
Bir  qoĢmanın  çap  olunmuĢ  iki  variantı  barəsindəki  mülahizələrimiz 
bundan ibarətdir. 
 
ƏDƏBĠYYAT: 
 
1.
 
Axundov  S.  AĢıq  Bilal  //  AĢıq  Bilal.  Toplayanı  və  tərtib  edəni  S.Axundov. 
Bakı- 1960. s. 3-5. 
2.
 
AĢıq  Bilal.  Toplayanı  və  tərtib  edəni  Səttar  Axundov.  Azərbaycan  SSR 
Mədəniyyət  Nazirliyi.  Respublika  xalq  yaradıcılığı  evi.  BirləĢmiĢ  nəĢriyyat.  Bakı- 
1960. 
3.
 
AĢıq  Bilal.  Ġlk  baharım,  gəl  görüm.  ġeirlər.  Toplayıb  tərtib  edəni  Mürsəl 
Mürsəlov. “Yazıçı” nəĢ., Bakı – 1982, 54 s. 
4.
 
AĢıq  Ələsgər.  Tərtib  edənləri  Ə.Axundov,  M.H.Təhmasib.  Azərb.  SSR  EA 
nəĢriyyatı. Bakı-1963, 485 s. 
5.
 
AĢıq  Ələsgər.  Ġkinci  kitab.  Toplayanı  Ġslam  Ələsgərov.  Tərtib  edənləri 
Ə.Axundov, M.H.Təhmasib. “Elm” nəĢr. Bakı – 1972, 327 s. 
6.
 
AĢıq Ələsgər. Əsərləri,  dastan-rəvayətlər, xatirələr. Topalayıb tərtib edəni,  ön 
sözün və qeydlərin müəllifi Ġslam Ələsgər. “ġərq-Qərb” nəĢr. Bakı – 1999, 578 s. 
7.
 
Ələsgər  Ġ.  Ulu  ustad  //  AĢıq  Ələsgər.  Əsərləri,  dastan-rəvayətlər,  xatirələr. 
Toplayıb tərtib edəni,  ön sözün  və  qeydlərin  müəllifi Ġslam  Ələsgər. Bakı  –  1999, s. 
21-38. 
8.
 
Ələsgərov  Ġ.  Ustadın  ömründən  səhifələr  //  AĢıq  Ələsgər.  Tərtib  edəni,  ön 
sözün və qeydlərin müəllifi Ġ.Ələsgərov. Bakı – 1988, s. 3-9. 
9.
 
Mürsəlov M. Bu günlərin aĢiqi // “Ədəbiyyat və incəsənət”, 11 iyul 1970-ci il, 
№ 28.   
           

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
38 
  
ĠLLƏRĠN ĠZĠ VAR XATĠRƏLƏRDƏ 
 
 
 
 
Ġsmayıl MƏMMƏDLĠ  
filologiya elmləri doktoru,  
professor 
 
 
  
 
 
BĠR FOTOġƏKLĠN  
TARĠXĠ HAQQINDA 
 
Hər  hansı  bir  görüĢdə,  tədbirdə,  səfərdə  olarkən  bəzən 
Ģəkil çəkdirməyə o qədər də həvəs göstərmirik, yaxud çəkdir-
sək də həmin ərəfədə ona çox da əhəmiyyət vermirik. Amma 
aradan  illər  keçib,  həmin  anlar  Ģirin  xatirəyə  çevriləndə 
məhz həmin Ģəkillər ən qiymətli sərvətimizə çevrilir. O Ģəkil-
lərə baxıb, Xalq Ģairi Zəlimxan Yaqub demiĢ, illərin izi qalan 
xatirələrimizlə baĢ-baĢa qalırıq. Bəzən hətta elə fotoĢəkillərlə 
rastlaĢırsan ki, təkcə bir ailə üçün yox, həm də geniĢ ictima-
iyyət,  xüsusən  də  elm  adamları  üçün  böyük  əhəmiyyət  da-
Ģıyır.  
“Ozan dünyası” jurnalının baĢ redaktoru Musa Nəbioğlu ilə görüĢləri-
mizin birində ona XX əsr Azərbaycan aĢıq sənətinin görkəmli nümayən-
dəsi  Dədə  ġəmĢirin  yarım  əsr  bundan  əvvəl  -  1959-cu  ildə  Azərbaycan 
Elmlər  Akademiyasının  Nizami  adına  Ədəbiyyat  və  Dil  Ġnstitutunun, 
Ədəbiyyat Tarixi Muzeyinin əməkdaĢlarından bir qrupu ilə çəkdirdiyi fo-
toĢəkil  haqqında  danıĢdım.  Musa  müəllim  həmin  fotoĢəkli  qısa  Ģərhlə 
jurnalın oxucularına təqdim etməyimi xahiĢ etdi.  
Bu  foto  çəkilən  illərdə  -  50-ci  illərdə  artıq  AĢıq  ġəmĢir  xalq  Ģairi 
Səməd Vurğunla (1955) Kəlbəcərdə “Ġstisu” yaylağında görüĢmüĢdü, on-

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
39 
ların  tarixi  deyiĢməsi  olmuĢdu  və  bu  qoĢmalar  bütün  aĢıqların  dillərinin 
əzbəri idi.  
Həmin 
zamanlar 
Elmlər 
Akademiyası 
10-15  il  idi  ki,  yaran-
mıĢdı.  Ədəbiyyat  Ġns-
titutunda  Ģifahi  xalq 
ədəbiyyatı  Ģöbəsi  fə-
aliyyət  göstərirdi.  Bu-
rada  professor  Məm-
mədhüseyn  Təhmasib, 
Əhliman 
Axundov, 
Nurəddin 
Seyidov, 
Mirəli Seyidov, Həsən 
Qasımov  və  baĢqa 
görkəmli  folklorĢünas 
alimlər 
çalıĢırdılar. 
Onlar xalq  ədəbiyyatını  ekspedisiyalar  yolu  ilə  topladıqları kimi,  el  aĢıq 
və Ģairlərini də Akademiyaya dəvət edərək həmin iĢi görürdülər, görüĢlər 
keçirirdilər,  sorğular  aparırdılar.  Əlyazmalar  toplanılırdı,  xalq  və  aĢıq 
dastanları yazıya alınırdı, xüsusən də Memarlıq və Ġncəsənət Ġnstitutunun 
o  zamankı  direktoru  akademik  Mikayıl  Useynov  çox  qiymətli  iĢlər  gö-
rürdü. O,  el  aĢıqlarını, sənət  adamlarını, xalq  müğənni  və xanəndələrini 
Ġnstituta  dəvət  edirdi  və  maraqlı  görüĢlər,  söhbətlər  alınırdı,  səsləri 
yazılırdı. 50-ci illərdə indiki Nizami adına Ədəbiyyat Tarixi Muzeyinin 1 
və  2-ci  mərtəbələri  eksponat  otaqları  idi,  3  və  4-cü  mərtəbələrdə  isə 
Ədəbiyyat  və  Dil  Ġnstitutu,  kitabxana  və  humanitar  təmayüllü  baĢqa 
qurumlar yerləĢirdi. 1961-ci il AĢıqlar qurultayı keçirilməzdən əvvəl hələ 
50-ci  illərdə  ən  tanınmıĢ  yaradıcı  və  ifaçı  aĢıqlar  da  Ģifahi  ədəbiyyat 
Ģöbəsinə  dəvət  olunurdular.  Görkəmli  alim  Məmmədhüseyn  Təhmasib 
onlarla  saatlarla,  günlərlə  görüĢür,  el  sənətkarlarını  dinləyir  və  xalq  in-
cilərini  yazıya  alır,  həm  də  belə  sənətkarları  yaxından  tanımaqla  qurul-
taya  hazırlayırdı.  Məhz  həmin  illərdə  Azərbaycanda  məĢhurlaĢmıĢ  AĢıq 
ġəmĢir də dəfələrlə bu mötəbər Ģöbəyə gəlmiĢ və onun fitri istedadına, öz 
orijinallığı  ilə  seçilən  qoĢduğu  aĢıq  Ģeiri  nümunələrinə  bütün  folklor-
Ģünaslar heyran olmuĢ, onları dəyərləndirmiĢlər.  
Professor Afina xanımın dediklərindən: AĢıqların belə görüĢlərindən 
birində bir nəfər aĢıq yarıciddi, yarızarafat dedi: “Bu oturanlar alimlərdir, 
yazıb yaradırlar. Bəs biz kimik?” Bir baĢqası bu sualın müqabilində söy-
lədi:  “Doğurdan,  bəs  biz  kimik?  -  Hə.  Biz  də  aĢıqların  alimiyik.”  Bu 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
40 
sözlərdən  sonra  ürəkdən  gələn  qəhqəhələr  səsləndi.  Bəli,  o  görüĢlər 
olduqca maraqlı, tarixi və bu günümüz üçün çox dəyərli hadisələr idi. 
 
 
ġəkildə əks olunanların adlarını vermək, hesab edirəm ki, bir çox cə-
hətdən əhəmiyyətlidir: əvvəla, buradakılar alim xanımlarıdır. Ġkincisi on-
lar alim xanımların ən gözəlləridir. Təsadüfi deyil ki, AĢıq ġəmĢir də gö-
zəllərə  çox  Ģeirlər  qoĢmuĢdur.  Oturanlar:  ġəmĢirin  sağında  Əminə 
Həbibzadə  (vaxtilə  lüğətçilik  Ģöbəsində  çalıĢmıĢdır,  hazırda  həyatda 
yoxdur),  solunda  filologiya  elmləri  doktoru,  Azərbaycan  dilinin  tarixi 
Ģöbəsinin  baĢ  elmi  iĢçisi  Afina  Əlizadə  (hazırda    81  yaĢındadır,  elmi 
fəaliyyətini  davam  etdirir).  Ayaq  üstə  duranlar  (bunların  hamısı 
dünyasını  dəyiĢmiĢdir)  sağdan  sola:  Zərrintac  Tağıyeva  (lüğətçilik 
Ģöbəsi), Zümrüd Rəfili (professor Mikayıl Rəfilinin bacısı, kitabxanaçı), 
Sara  Hüseynova  (akademik  Heydər  Hüseynovun  qızı,  fəlsəfə  elmləri 
namizədi),  filologiya  elmləri  namizədi  Minayə  Cavadova  (dil  tarixçisi), 
ədəbiyyatĢünas  Rəfiqə  Qasımova,  ayaqüstə  duranlardan  dördüncüsünün 
adını, soyadını müəyyənləĢdirə bilmədik. 
Sonralar aĢıqların IV və V qurultayları keçirildi. XoĢbəxtlikdən indi 
müstəqil  Azərbaycan  Respublikasında  mənəvi  maddi  sərvətlərin  qorun-
masına,  inkiĢafına  xüsusi  diqqət  və  qayğı  göstərilir.  Vaxtilə  Ġnstitut 
səviyyəsində,  qədirbilən  alimlər  səviyyəsində  aĢıq  sənətinə  qiymət 
verilirdisə,  bu  gün  artıq  dövlət  səviyyəsində  iĢlər  görülür.  AĢıq  sənəti 
dünya miqyasında yayımlanır, Ģöhrətlənir. 
 
 
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə