M. C. Pişəvəri



Yüklə 277,94 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/4
tarix29.05.2017
ölçüsü277,94 Kb.
  1   2   3   4

www.acjiq.info

 

 



M.C.Pişəvəri 

Xatirələrkitabindan 

)

1941



-

1945


(

 

 



Milli Nehzətdən Qabaq Azərbaycanda Siyasi Firqə və İctimai Təşkilatlar. 

Bütün İranda gözə dəyən siyasi hərəkatlar və ictimai təşkilatları əzib, ortadan aparmaqla bərqərar olan 

Pəhləvi səltənəti davam etdiyi iyirmi il müddətində 15 milyon nüfusa malik olan İran xalqları ölkənin heç 

bir nöqtəsində bəlli başlı ictimai bir təşkilat qurmağa müvəffəq olmamışdır. Riza xanın Azərbaycan 

xalqından və onun azadlığa olan əlaqəsindən həmişə nigaran olduğuna görə mərhum Şeyx Məhəmməd 

Xiyabaninin rəhbərlik etdiyi hərəkat basdırıldıqdan sonra orada firqə naminə heç bir ciddi müəssisənin 

yaradılamsına imkan verilməmişdir. Hətta Süleyman Mirzənin (1300-1308-ci illərdə) (1921-1929) qurduğu 

zəif ictimai firqəsi belə Azərbaycanda Riza xan məmurlarının Şədid təqibi və Ələsgər Sərtibzadənin 

xudpəsəndliyi nəticəsində parlayıb, cəmiyyətdə mühüm yer tuta bilməmişdir. Həmin tarixdə bəzi zəhmətkeş 

və rovşənfikirlər vasitəsilə təşkil tapan İran Kommunist Firqəsinin Azərbaycanda təşkilatı daha çox məhdud 

dairədə və fövqəladə gizli fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Təbriz şəhrbani ədliyyə rəisi Sərhəng Asif 

ümum İran şəhrbani rəisi Sərtib Armin əlilə pozulmuş və onun fəal üzvləri isə başqa azadixahlarla birlikdə 

Qəsri-Qacar həbsxanasında zendebequr edilmişdilər. Bir sözlə demək olar ki, Riza xanın süqutu və müttəfiq 

dövlətlərin hərbi qüvvələrinin İrana varid olduğu vaxt (1320-ci il 3 şəhrivərdə, 1941-ci il 25 avquvst) 

Azərbaycanda siyasət və təşkilat naminə heç bir şey yox idi. 

Acı təcrübələr nəticəsində Tehrana bədbinlik gözü ilə baxan Azərbaycan xalqı hətta orada Riza xan taxtdan 

düşəndən sonra təşkil tapan Tudə Firqəsini qəbul etməyə belə hazır olmaq istəmirdi. Cünki xalq üçün Riza 

xanın süqutu elə nagihanı bir surətdə qabağa gəlmişdir ki, mat və mütəhəyyir qalıb hansı yol ilə gedəcəyini 

təyin edə bilmirdi. 

O günə dək özlərini xalqa rəhbər kimi göstərməyə çalışanlara isə xalq çox pis gözlə baxırdı. Neçə gün qabaq 

Riza xanın məddahlığında ifrat edən yalançı pəhləvanların maskalarını dəyişib, azadixah olmaları cəmaatı 

iğfal edə bilmirdi.  

Rizaxanın tacqoyma mərasimini Azərbaycan xalqı naminə təbrik edən və bütün Azərbaycanda siyasi 

hərəkatları satıb kef həyatının təmininə çalışan Sərtibzadə - 20 il tamam istibdad və diktatorluq rejiminin 

məddahlığı ilə yaşayan Ağazadə, həmçinin azadixahlıq namından sərvət və saman qazanan- bütün 

macəracular mövqedən istifadə edərək xalqa rəhnəma olmaq üçün təzahürə başladıqları cəmaatın xoşuna 

gələn işlərdən deyildi və xalq bu kimi yalançı azadixahlara bel bağlayıb, onların dalınca gedə bilmirdi. 


www.acjiq.info

 

 



Bu bədbəxtliyə bir də Alman casuslarının isə təbliğatını səbəb göstərmək olar. Hitlerin bərqasa fütuhatı )ilə 

xalqı qoruxudub, ona elə qandırmışdılar ki, Faşistlərin Şuralar İttifaqını yıxıb-dağıdıb İrana və oradan 

Hindistana qoşun yeritmələri günün məsələsidir. 

20

 il 


gözübağlı halda saxlanılmış xalq bu Hizbi-Tudənin təbliğatın mənasını təbiidir ki, anlaya bilmirdi. 

Xüsusilə Almanın mühum amilləri olan böyük bazar dəllalları vasitəsilə Berlin radiosunun yalan xəbərlərini 

yaymaqla milyonlar qazanmaq istədikləri üçün xalqı öz halına buraxmırdılar. Bunların intişar verdiyi 

şaiyələr xalqa göz açmağa imkan vermirdi. Bu səbəblərə görə Riza xan süqutunun birinci, ikinci hətta 

üçüncü aylarında Azərbaycanda firqə namına heç bir ciddi iş görülməyib, Hizbi-Tudənin oraya göndərdiyi 

nümayəndələr də heç bir müvəffəqiyyət qazana bilməmişlər. Misal üçün Hizbi-Tudə komitəsi tərəfindən 

azadixah şəhidlərin qəbri üzərinə gül sancmaq üçün təşkil olunan nümayişi göstərə bilərik. Qabaqda abü-

tabi ilə elan edilmiş bu nümayişdə Qəsri-Qəcr həbsxanasından təzə azad olan beş-üç nəfərdən artıq iştirak 

edən olmamışdı. Hətta nümayişi təşkil etməyi qərara alan əyalət komitəsi üzvləri Sərtibzadə, Ağazadə 

Astarayi də özlərini xalqa göstərməmişdilər. 

1321-ci il mehr ayının axırlarında ittifaq düşən bu hadisə, Azərbaycan xalqının ümumiyyətlə siyasətə, 

xüsusən onun başında durmaq istəyən yalançı adamlar pis gözü ilə baxdığını açıb aşkara çıxaran bir 

həqiqətdir. 20 il davam edən irticai siyasətin nəticəsi isə başqa cür ola bilməzdi. Lakin günahların hamısını 

da Pəhləvi rejiminə yapışdırmaq olmaz. Çünki xarici imperialistlərin azadixahları cürbəcür hiylələrlə tora 

salıb oynatdıqları və onların vasitəsilə xalqı azadlıqdan məhrum edib, öz yeritdikləri siyasetlərini xalq 

dəfələrlə görüb imtahan etmiş olduğdan onun siyasətlərini daha sınamaq istəmirdi. 

O gün hizb və təşkilat namına təzahür edənlərin xalqdan uzaq olmaları da onların şüarının köhnəlməsi də 

kiçik maneə deyildi. 20 il ərzində təhəmmül edib, ictimadə geniş yer tutan yeni nəsl onları tanıyıb hesaba 

ala bilmirdi. Məşrutə hərəkatında tutuquşu kimi ağızdan-ağıza söylənilib gələn təntənəli kəlmələrin təkrarını 

xalq daha eşitmək istəmirdi. Mühitinin şəraitinə görə xalqın yeni arzuları, yeni amal və yeni istəkləri var idi. 

Köhnə siyasətçilər isə onları dərk edə bilmirdilər. 

Bunların bədbəxtliklərinin biri də həsadət və xüdpəsəndlikləri idi. Onlar özlərindən savayi kimsəni pəsənd 

etməyib (bəyənməyib), xalqı qoyun sürüsü hesab edərək, istədikləri yerə çəkib, satmağa çalışırdırlar. 

Cəmaat içərisində gözə çarpan təzə ərsiyə çıxmış ləyaqətli adamlar onlar üçün taun və vəbadan daha mohlek 

(təhlükəli) idi. Ona görə birinci günlərdən Hizbi-Tudənin əyalət komitəsindən mühkəm yapışıb, onun 

qapılarını bilikli, bacarıqlı adamların üzlərinə açmaq istəmirdilər. 

Bunlara görə yazdığımız dövrdə Azərbaycanda mühüm bir siyasi firqə meydana çıxa bilməmişdi. 

 


www.acjiq.info

 

 



Hizbi-Tudeyi-İranın Azərbaycan təşkilatı niyə irəli getmirdi 

Uzun müddətdən bəri bu firqənin Azərbaycan təşkilatı böhranlı bir hal keçiriridi. Azərbaycan əyalət 

komitəsini Sərtibzadə başda olmaq üzrə mürtəcelər, monopolçular bir tərəfə, həbsxanalardan xilas olunmuş 

azadixahlarla işçilər, kəndlilər və sair zəhmətkeşlər digər tərəfə çəkməklə onsuz da sayı məhdud olan 

əfradın içərisində geniş keşməkeş, şiddətli intriqa vücudə gəlmişdi. Tehranın müdaxiləsi isə onu 

gündəngünə şiddətləndirməkdə idi. 

Hər kəs hər nə deyir desin, Azərbaycanda milli təəssübün dərin rişəsi vardır. Bu təəssüb istər Azərbaycanda, 

istər də İranın sair şəhərlərində yaşayan azərbaycanlıların rəftar və əfkari ümumisinin qüvvətli bir amili 

olub, xalq mədəniləşdikcə genişlənməkdə və ciddiləşməkdədir. 

Azərbaycanlılar doğrudan-doğruya Tehrana, hətta onun azadixahlarına daha ürəkdən inanmadıqlarını 

mükərrər surətdə sübuta yetirmişlər. Onların arasında milli təəssüb ciddi bir şəkil aldığından istər-istəməz 

qeyri Azərbaycanlıya onların ürəkləri qıza bilmirdi. Onlar xaricdən gələn adamları mənimsəyə bilmirdilər, 

hətta Hizbi-Tudənin Təbrizə göndərdiyi azərbaycanlı təbliğatçılara belə, yerli camaat biganə kimi baxırdı. 

Bir ilin müddətində, oraya Hizbi-Tudənin mərkəzi komitəsi 3 mühüm heyəti göndərdiyi halda daxili 

mübarizəyə xatəmə verib səlahiyyətdar əyalət komitəsi təşkil edə bilmədiyinin də səbəbi budur. 

Xalq, xüsusən kəndlilər bir pənahgah, bir mərkəzi-seql, daha doğrusu rəhbərlikedici bir təşkilat tapmaq üçün 

hər bir fədakarlığa hazır olduğu halda, Tehran elə onları qorxudurdu. Bu da komitə üzvlərinin ruhiyəsində 

təsirsiz qala bilməzdi. Əyalət komitəsinin başında duranlarının əksəriyyəti Tehrandan gəldiklərinə və 

mərkəzdən müqəyyəd (asılı) olduqlarına görə, hətta yalançı azadixahlar Sərtibzadə, Ağazadə Astarayi və Əli 

Birəng, firqədən uzaqlaşdırıldıqdan sonra da, uzun müddət Tudə təşkilatı xalqın etimadını qazana bilməmiş 

və Azərbaycan xalqına rəhbər olmaq məqamını kəsb etməyə qadir olmamışdı. Əvəzində yalnız Azərbaycana 

dayanan zəhmətkeşlər Təşkilatı və Azərbaycan Cəmiyyəti çox tez bir surətdə parlayıb, kütləvi hal almaqla, 

xalqın təvəccöhünü cəlb etmişdi. 

 

Azərbaycan Zəhmətkeşlər Təşkilatı 



Azərbaycan Zəhmətkeşlər Təşkilatının xalq içərisində nüfuz tapmasının əsl səbəbi də onu təşkil edənlərin 

Azərbaycanda yaşayan zəhmətkeşlərdən ibarət olması idi. Müxtəlif adamlar, məsələn, Suren, İsrafil Qadiri, 

Hüseyn Rizvan, Əhməd İslami və qeyrilərinin müstəqil surətdə topladıqları dəstələrin birləşməsindən əmələ 

gələn bu təşkilatın təkcə Təbrizdə on mindən ziyadə üzvü var idi. Şəhərin müxtəlif yerlərində cürbəcür 

ünvanlar altında təşkil tapan zəhmətkeş klubları gecəgündüz dolu olub, orada danışılan sözlər, aparılan 

təbliğat xalqın illər boyu arzu etdiyi məqsəd ətrafında idi. 



www.acjiq.info

 

 



“İstibdad hökumətin yıxmaq, zülüm və şəqavətə xatəmə vermək, ərbabların, qaniçənlərin əllərini ictimai 

işlərdən uzaqlaşdırıb, xain məmurlar, qaniçən jandarmlar, rüşvətxor tiryəkinin şərrin bir dəfəlik xalqın 

başından rəf etmək” sözləri həqiqətdə xalqın xoşuna gələn, onun ürəyindən çıxan sözlər olduğundan, onları 

cəlb edib gündən-günə təşkilata yaxınlaşdırırdı. 

Bu təşkilatın nüqsanı fəqət onun azsavadlı, məmuli adamlardan toplanmasında idi, onların arasında xalqa 

rəhbərlik edə bilən təcrübəli adamlar nəzərə çarpmırdı. Məsələn, Hüseyn Rizvan (çörəkçi), çox sol və 

hərarətli bir adam idi. Lakin savadlı olmadığından, xalqa təzə bir söz deyib, ona rəhbərlik edə bilmirdi. 

Israfil Qadirinin az-çox savadı olsa da, məhəlli adam deyildi, yerli şəraiti bilmirdi. Səlim Hacızadə isə çox 

cavan olduğundan, xalqın etimadını qazana bilməyib, bərəks bəzi yüngül hərəkəti ilə üzvlərin ədəmi-

etimadına səbəb olurdu. Süren ancaq ermənilərdən bir iddəni öz ətrafına toplaya bilmişdi. Tazə onun özü də 

elə məlumatlı adamlardan deyildi. Ona görə çox tez parlayan bu cəmiyyət Fəhiminin hiyləkarlığı 

nəticəsində çox bir tez zamanda münhəll olub, aradan getdi və ondan Azərbaycan xalqı üçün müsbət bir 

xatirə belə qalmadı. 

Fəhiminin bu təşkilatı pozması İran mürtəcelərinin ən çox işlətdiyi klassik tədbir ilə əncam tapdı. Uzun 

müddət dəstəbazlıq, firqəçilik və intriqa ilə ömür sürən bu köhnə qurd, sabiqdən polis idarəsi ilə mərbut 

olub, qolçomaqlıq və oğurluqla məruf olan lotulardan məşhur Quliyevləri və qeyrilərini bu təşkilatın 

içərisinə daxil edib, onların vasitəsilə xalqı təhdid etmək, ev soymaq, adam öldürmək, pul almaq kimi işlərlə 

təşkilatı bədnam etdikdən sonra, həmin bəhanə ilə Israfil Qadiri və Səlim Hacısadəni toqif edib, təşkilatı 

tamamilə pozub ortadan çıxartdı. 

Bu iş məruf jandarm rəisi Canpoladın kəndlərdə başladığı vəhşiyana hərəkəti ilə yanaşı olaraq, əncam 

verildikdən sonra Azərbaycanın kənd və şəhərlərində yeni bir sakitlik dövrəsi başlandı. 

 

Azərbaycan Cəmiyyəti 



Zəhmətkeşlər Cəmiyyəti ilə yanaşı olaraq meydana çıxan Azərbaycan Cəmiyyətini tanimaq dəxi xalqın o 

günkü ruhiyyəsini bilmək üçün əhəmiyyətli bir məsələdir. 

Bu cəmiyyəti təşkil edənlər cümləsindən Şəbüstəri, Əli Maşınçı, Tahiri, Əkbəri, Hilal Nəsiri, Rəhimi Əli, 

İsmayıl Şəmsin adını qeyd etmək olar. Cəmiyyət Tehran İrticasına qarşı bəslədiyi ədavət üzrə tək 

Azərbaycan namına işə başlayıb naşiri-əfkarı olan “Azərbaycan” ruznaməsini yarı Fars, yarı Azərbaycan 

dilində intişar verilməklə milli mübarizə yolunda birinci qədəm götürmüş oldu. 



www.acjiq.info

 

 



İstər Azərbaycan Cəmiyyəti, istər Azərbaycan Zəhmətkeşlər Təşkilatının işləri tamamilə Azərbaycan 

azadlığı üzərində olmasa da, Azərbaycan adı onların arasında mühüm yer tutur. 

Zəhmətkeşlər əksərən aşağı təbəqəyə mənsub olduqlarından Tehrana az əhəmiyyət verdilər. Azərbaycan 

Cəmiyyəti başçılarının içərisində ictimai təcrübəyə malik adamlar daha artıq idi. Onların başladıqları 

Azərbaycan dilinin intişarı böyük bir qədəm olduğu halda, təşkilatın başında onun əhəmiyyətini dərk edən 

rəhbərlikedici adamlar çox az idi. Bununla belə “Azərbaycan” ruznaməsi Azərbaycan dilində məqalə və 

şerlər çap etdiyinə görə xalq içərisində tez bir sürətdə intişar tapmağa başlamışdı. Azərbaycanda şöhrət 

qazanan şairlərdən: Biriya, Etimad və qeyrilərinin bu ruznamə vasitəsilə Azərbaycan dilində şer yazmaqla 

siyasi mübarizəyə həsr etdikləri də ayrıca qeyd edilməlidir. 

Təəssüflə deməliyik ki, cəmiyyət hələ özünə layiq rəhbərlər tapıb onu irəli çəkə bilməmişdi. Başda 

duranların çoxusu, hətta onun sədri belə təşkilat üsuluna aşina deyildi. Xalqa gündəlik şüar verib cəmiyyətin 

xətti-hərəkətini təyin etmək işində, başçılar çox naşı və mübtədi idilər. Bunlar cəmiyyəti və xalqı hara 

aparacaqlarını özləri də dərk edə bilmirdilər. Bu cəmiyyətə daxil olmağa tələsən camaat ilə Zəhmətkeşler 

Cəmiyyətinə yanaşanlar, təbəqatı və ictimai cəhətdən bir-birindən uzaq olsalar da Azərbaycanlılıq 

məsələsinə hər ikisi də əlaqə göstərməklə bir yol ilə gedirdilər. Azərbaycan təəssübü və demokratik ehsasat 

bu təşkilatların hər ikisində nəzəri cəlb edə bilirdi. 

Azərbaycan Cəmiyyəti demək olar ki, tək Təbrizdə yaşayan ortabab adamlara dayanırdı. Zəhmətkeşlər 

Təşkilatına geniş xalq kütlələri ilə bərabər, əksəri aşağı təbəqədən olan mühacirlər toplanmışdılar. 

Mühacirlər Rizaxan dövründə daha artıq fişar gördüklərindən, azadlıq yolunda daha ciddi qədəmlər 

götürərək, daha qəti tədbirlər görmək tərəfdarları idilər. Ona görə zəhmətkeş kütlə onların şüarlarını daha 

çox qəbul edib, onların dalınca getməyə daha artıq rəğbət göstərirdilər. Azərbaycan Cəmiyyəti keçmiş 

firqələrin adab və rüsumu üzrə mülayim hərəkət edib, Hizbi-Tudə təşkilatı kimi ümumi cümlələr, təkrar edib 

həmişəki sözlərdən kənara çıxa bilmirdi. Onun yeganə silahı “Azərbaycan” ruznaməsi idi. 

Zəhmətkeşlər Təşkilatı və Azərbaycan Cəmiyyətinin sazimanlarının pozulması və Hizbi-Tudənin birinci 

dövrdə müvəffəqiyyət qazana bilməməsinin səbəblərindən birisi də İranın beynəlxalq vəziyyəti idi. O 

günlərdə alman faşistlərinin ən qüdrətli günləri idi. Qızıl Orduya kömək yetirmək bütün demokratik 

millətlərin ciddi və qəti vəzifəsi hesab olunurdu.  

Bu köməyi yetirmək üçün İran və Azərbaycan yollarının böyük əhəmiyyəti olduğunu bilməyən yox idi. 

Bunların əhəmiyyətini təmin etmək (yolun açıq saxlanılması) və ümumiyyətlə İran xalqını faşist 

təmayülündən qurtarmaq üçün Sovet İttifaqı və İngiltərə dövləti ilə İran arasında bir üçlük müahidəsi əmələ 

gəlmiş və bu vasitə ilə İran müttəfiqlər sırasına daxil olmuşdı. Bu İranın gələcəyi üçün aqilanə bir iş və daha 

doğrusu, gözlənilməyən müfid bir təsadüf idi. O vaxt əgər İranda qüdrətli bir demokratik firqə olsaydı, bu 


www.acjiq.info

 

 



təsadüfdən böyük istifadələr edə bilərdi. Mütəəssifanə meydanda belə bir təşkilat olmadığına görə Riza 

xanın dəstpərvərdələrindən ibarət olan mürtəce dövlət məmurları qabağa düşüb ondan xalqın azadlığı 

əleyhinə istifadə etməyə müvəffəq oldular. Bu istifadələrdən birisi də demokratik təşkilatları fişar altına 

alınıb və çoxlarının pozulması idi. Azərbaycan Zəhmətkeşlər Təşkilati Azərbaycan Cəmiyyəti, Azərbaycan 

namı ilə izharivücud etdikləri üçün başqa Sazimanlardan daha şədid sürətdə irticanın həmləsinə məruz olub 

meydandan həmişəlik olaraq çıxarılmağa məhkum edildilər. 

Bu təşkilatlar Hizbi-Tudə təşkilatı kimi bizim milli nehzətimizin pionerləri adlanmağa layiq 

sazimanlardadır. Çünki bu sazimanlar özləri ortadan getdikləri halda, bir iddə əşxasın gözlərini açıb onları 

ictimai və siyasi məsələlər ilə məşğul olmağa cəlb etdi. Azərbaycan Cəmiyyəti Azərbaycan ruznaməsinin 

yarı Azərbaycan, yarı Fars dilində nəşr etdiyinə görə onun milli xidmətin xüsusi qeyd etmək lazımdır.  

Azərbaycan Cəmiyyəti milli təəssübdə Hizbi-Tudədən və Zəhmətkeşlər təşkilatından çox irəli gəlmiş bir 

sazman hesab olunmalıdır. Hətta Təbriz xiyabanlarının adlarını dəyişdirib, Səttarxan və sair Azərbaycan 

milli qəhrəmanlarının adı ilə adlandırmaq, fəqət bu təşkilatın səyi ilə əncam tapmışdır. Lakin bunların 

hamısı (xalqın istəyi müqabilində) çox kiçik və çox əhəmiyyətsiz işlərdəndir. Xalq isə böyük islahat, dərin 

dəyişiklik tərəfdarı olduğundan bu kimi işlər onu qane etmirdi. Bu sazimanların tezbazar olmalarının başlıca 

səbəbi də bundan ibarətdir. 

O vaxt söz xalqı qane etmirdi, iş isə qabağa getmədiyi üçün xalq ilə cəmiyyət arasında möhkəm rabitə 

vücudə gələ bilmirdi.  

Bir də xalq başçılarından tələb etdiyi bilik və bacarığı onlarda görə bilmirdi. Məşrutə nehzətində Səttarxana 

güvvət verən onun şücaəti, və istiqaməti, qiyamda Şeyx Məhəmməd Xiyabanini irəli çəkən onun biliyi, nitqi 

və düşüncəsi idi. Azərbaycan Cəmiyyəti və Zəhmətkeşlər təşkilatında belə adamlar gözə çarpmadığından 

onların dalınca gedənlər tez bir zamanda yorulub geri çəkilməyə məcbur oldular. 

 

Hizbi-Tudeyi-Azərbaycan Faşist 



Əsasən 3 Şəhrivər 1941-ci il hadisəsi Azərbaycan xalqına böyük təkan verdiyinə görə hər kəs ondan istifadə 

etmək fikrinə düşmüşdü. Tək azadixahlıq deyil, mürtəcelər də dala qalmamaq üçün üzlərinə azadixahlıq 

maskası çəkib, ortalığa çıxıb, işə girmişdilər. Hətta bunların içərisində faşist əqidəli adamlar da az deyildi. 

Məxsusən faşist ünsürləri özlərinin cinayətlərinə pərdə çəkmək məqsədi ilə daha artıq fəaliyyət göstərirdilər. 

Hacı xan Çələbi, Məmməd Əli xan Nurazər,(Daruğa), Əxbarı və qeyrilərinin təşkil etdikləri Hizbi-Tudei 

Azərbaycan bu məqsədlə qurulmuş bir təşkilat idi. 



www.acjiq.info

 

 



Vaxtında bütün siyasi dəstələrə əl tapmağa çalışan Fəhimi, bu təşkilat ilə də Azərbaycan Zəhmətkeşləri kimi 

rəftar edib, onu özünün siyasətini icra etmək üçün alət qərar verməyə müvəffəq olmuş və istifadə etdikdən 

sonra qaba bir şəkildə dağıtmışdır. 

Bunu qeyd etmək lazımdır ki, Əxbari və Hacı xan Çələbi almanların ciddi tərəfdarlarından olduqlarına görə 

Hizbi- Tudeyi-Azərbaycanı pərdəli bir faşist müəssisəsi halına salmaq fikrində idilər. Mərhum Məmməd Əli 

Daruğa İngilis konsulxanasına mənsub adamlardan olduğuna görə başqa mərmuz bir məqsəd təqib edirdi. 

Bunların arasında Kaviyan kimi qeyri-faşist ünsürlər var idi sə, onlar təşkilatı təmizləyib, düzgün yola sala 

bilmirdilər. 

Nəhayət mərkəzi hökumət Azərbaycanı tamamilə sakit halda saxlamaq üçün zahirdə azadixah, batində faşist 

təşkilatını da orada görə bilmədi. Əsasən Tehran hökuməti Azərbaycanda təşkilat yaranmasına imkan 

vermək istəmirdi. Ona belə gəlirdi ki, yalançıların əqidəsindən asılı olmayaraq, xalq kütlələrinin təşkilata 

toplanmağı xətərlidir, xalq bir yerə yığışdıqda tez ya gec həqiqət aşkara çıxıb və cəmiyyət arasında xalqın 

qeydinə qalan adamlar tapıla bilər. Bu səbəbə görə onların (yuxarının) göstərişi ilə Fəhimi özünün təşkil 

verdiyi Hizbi-Tudeyi-Azərbaycan cəmiyyətini daha davam etməyə qoymadı. 

 

İrani-Bidar 



Azərbaycanda İngiltərə imperialistlərinin ajanları ilə həmkarlıq edən Alman nökərləri və faşist ünsürləri, 

Hizbi- Tudei-Azərbaycan, Azərbaycan zəhmətkeşləri və Azərbaycan Cəmiyyəti pozulduğu gündə “İrani-

Bidar” adı ilə bir təşkilat vasitəsilə meydana çıxdılar. 

 

“ Fəryad” ruznaməsi bu Hizbin naşiri-əfkarı olaraq çox hərarətlə yazılıb, intişara başladı. Onun görkəmli 



üzvlərindən Hüseynqulu Katibini göstərmək olar. 

“İrani-Bidar”ın İngiltərə və Alman mənbələrindən aldığı kömək əsərində və sair şəhərlərdə olan faşist və 

yarım faşist təşkilatlarla da rabitələri var idi. Katibi bazarda Alman və İngilis dəllallığı ilə məşğul olan 

tacirlərin hər ikisinin tərəfindən müfəssəl surətdə himayət olunurdu. Məsələn, HeydəRizadə ilə Nemsəçilər 

və başqaları ona bir göz ilə baxıb, zahirdə ruznaməyə kömək ya vəkalət işi rücu etmək, həqiqətdə isə 

demokratik dövlətlər, məxsusən Şuralar İttifaqının əleyhinə təbliğat aparmaq üçün onu mücəhhəz etməyə 

çalışırdılar. 

Bu təşkilat roşənfikir, cavanlar və sərvətməndlər içərisində dərin rişə salmağa başlamışdı. 

Müharibənin sürəti, almanların bərqasa bir sürətdə Şərqə doğru gəlmələri onları təşviq edərək özlərini çox 

tez bir sürətdə tanıtmağa vadar etdi. Ona görə tamam İranda faşist təşkilatları pozulub, faşist ünsürləri toqif 



www.acjiq.info

 

 



edildi ki, bu təşkilatın başçıları da geri çəkildi. Beləliklə İrani-Bidar İranı iğfal edib, Alman və İngilis 

Cahangirlərinin qucağına atmağa müvəffəq olmadan pozulub ortadan getdi. Katibi yaxalandıqdan sonra 

“Fəryad” ruznaməsi tətil olundu  

 

Zidd-Faşist Cəmiyyəti 



Ziddi-Faşist Cəmiyyəti mühit və zamanın icabı üzrə meydana çıxan bir təşkilat idi. İranın iri şəhərlərində 

müvəffəqiyyət qazana bilməyən bu təşkilat Azərbaycanda çox yaxşı işlədi. Azərbaycan Cəmiyyəti və 

Zəhmətkeşlər Təşkilatı pozulduqdan sonra Azərbaycanda yeni qurulan irticai dövrdə azadixah və 

demokratik qüvvələr fəqət bu cəmiyyətin adı altında fəaliyyət göstərə bilirdilər. Hizbi-Tudə və sair 

təşkilatların təşkil edə bilmədikləri mitinqlər və nümayişlər Ziddi-Faşist Cəmiyyəti adı ilə təşkil olunurdu. 

Faşist ziddinə mübarizə aparan bir təşkilata dövlət və irticai ünsürlər curət edib, bir söz deyə bilmirdilər. 

Hətta mətbuat şədid surətdə qadağan edildiyi halda, təzə ərsiyə çıxıb siyasətə qoşulmuş Biriya, Mir Rəhim 

Vilayi və qeyriləri, azadixahların sözlərini bu cəmiyyətin tərəfindən nəşr olunan “Yumruq” ruznaməsi 

vasitəsilə intişar verirdilər. Polis Ziddi-Faşist Cəmiyyəti namına toplanan mitinqləri dağıda bilmirdi. Hətta 

Ziddi-Faşist Cəmiyyətinin mərkəzi, bir zaman Hizbi-Tudə tərəfindən çox geniş dairədə istifadə olunurdu. 

Ziddi-Faşist Cəmiyyəti, Zəhmətkeşlər Təşkilatı Azərbaycan Cəmiyyəti və başqa demokratik cəmiyyətlər, bir 

sözlə demək olar ki, 12 Şəhrivərdə qabağa çıxan təşkilatların hərəsi bir növ ilə gələcək Demokrat Firqəsinin 

yaranması üçün zəminə hazırladıqları nöqteyi-nəzərdən faydalı və səmərəli işlər hesab olunmalıdır. 

 

Həmkarlar İttifaqı. 



Azərbaycan Həmkarlar İttifaqı da 1941-ci il25 avqustdan  3 şəhrivərdən sonra meydana çıxan 

sazimanlardandır. Onun birinci müəssisləri Süren, Qulam karxanasının kargəri və Fədavi İran karxanasının 

kargəri(idilər). Başqa təşkilatları ziru-ru (alt-üst) edən Fəhimi bu adamlardan məyus olub, Canpolad 

qəziyəsindən azadixahlara bütün hüsni-rəğbət göstərməklə, nüfuz qazanan Xəlil İnqilab vasitəsilə onu 

tamamilə ələ keçirməyə iqdam etdi. 

Yuxarıda dediyimiz səbəbə görə Tehrana təbid olunan Xəlil İnqilab, orada Fəhimi ilə sazişə gəldikdən sonra 


Yüklə 277,94 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə