Kərəm Bayramov, Yunis İsmayılov, Sona İmanova latin amerikasi



Yüklə 1,24 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/19
tarix23.06.2017
ölçüsü1,24 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


 
Kərəm Bayramov, Yunis İsmayılov,  
Sona İmanova 
 
 
 
 
LATIN AMERİKASI  
ÖLKƏLƏRİ 
 
 
 
Bakı – 2012  


 
GİRİŞ
 
Latın  Amerikası  Cənubi  Amerika  materikini  bütövlükdə,  Meksika  və  ondan  
cənubda yerləşən ölkələriləri, habelə Karib hövzəsindəki ada dövlətləri əhatə edir. 
Bura  daxil  olan  ölkələr  bir-birindən  ərazisinin  ölçülərinə,  təbii  şəraiti,  əhalisi, 
əmək  və  təbii  resursla  təmin  olunma  səviyyəsinə  görə  olduqca  fərqlənir.  Region 
əhalisinin  əksəriyyətinin  danışdığı  roman  dili  qrupunun  əsasını  latın  dili  təşkil 
etdiyindən  Latın  Amerikası  adını  almışlar.  30-dan  çox  ölkənin  daxil  olduğu  bu 
region  olduqca  əlverişli  coğrafi  mövqeyə  malik  olmaqla  yanaşı,  uzun  müddət 
Avropada  baş  verən  müharibələrdən  aralı  olmuşdur.  Avropalıların  bu  regiona 
gəlişindən  əvvəl  əhalisini  müxtəlif  hindu  tayfaları  təşkil  edirdi.  1492-ci  ildə 
Xristofor  Kolumbun  materiki  kəşfindən  sonra  müxtəlif  avropa  ölkələri  arasında 
mənimsənilmə  üçün  mübarizə  meydanına  çevrildi.  Regionda  xüsusi  fəallıq 
göstərən ispan  və portuqal müstəmləkəçilərilə aparılan uzunmüddətli  mübarizədə 
ölkələrin əksəriyyəti XIX əsrin əvvəllərindən müstəqillik əldə etməyə başlamış və 
nəhayət buna nail olmuşlar. 
Latın  Amerikasının  təbii  şəraiti  olduqca  rəngarəngliyi  və  mürəkkəbliyi  ilə 
seçilir.  Dünyanın  ən  uzun  dağ  sistemlərindən  biri  olan  And  dağları  şimaldan 
cənuba doğru, meridian istiqamətində uzanır.  Burada qərb  yarımkürəsinin ən uca 
nöqtəsi olan Akonkaqua, dünyanın ən hündürdə yerləşən gölü Titikaka, ən bol sulu 
çayı  Amazon,  ən  hündür  şəlaləsi  Anhel  yerləşir.  Dünyanın  böyük  ovalıqlarından 
olan  Amazoniyada  ən  iri  həmişəyaşıl  meşə  sahəsi  yerləşir.  İncə  bir  saplaqdan 
asılan  üzüm  salxımına  bənzər  materik  hər  tərəfdən  okean  suları  ilə  əhatələnmiş 
olsa da, sahil xətləri elə formalaşmışdır ki, bir dənə də olsun iri körfəz, yarımada 
əmələ  gəlməmişdir.  Yalnız  şimal  hissəsində  Meksika  körfəzi,  Venesuela  və 
Quayakil körfəzləri  vardır. Cənub-şərq hissəsindən Parana  və Uruqvay çaylarının 
estuarisini  su  basması  nəticəsində  La-Plata  körfəzi  yaranmışdır.  Şimalda  Vest-
hind, cənubda isə materik mənşəli Çiloe, Vellinqton, Odlu Torpaq onu əhatə edir. 
Materikin səthi də sahil xətləri kimi sadədir. Şimaldan cənuba doğru uzanan And 
dağları ovalıq və yaylalarla əhatələnir. İspanca "Hamar" mənasını daşıyan Orinoko 
ovalığı  şimalda  And  dağlarını  Qviana  yaylasından,  geniş  Amazon  ovalığı  isə 
Braziliya  və  Qviana  yaylalarından  ayırır.  Materikin  şərq  hissəsi  qədim  platforma 
sahəsidir.  Platformanın  səthindəki  qalxmalar  yaylaları,  enmələr  isə  ovalıqları 
əmələ  gətirir.  Platformanın  əsasını  kembriyə  qədərki  maqmatik  və  metamorfik 
süxurlar  təşkil  edir.  Platformanın  özülündə  daha  qədim  dövrlərdə  baş  verən 
proseslər  onu  daha  da  mürəkkəbləşdirmiş,  süxurların  qaynayıb-qarışmasına, 
parçalanıb gah səthə çıxmasına, gah da enərək metamorfik süxurlara çevrilməsinə 
və yaxud da lava şəklində müasir platoların yaranmasına səbəb olmuşdur. 
Regionun  şərq  hissəsinin  relyefinin  formalaşması  nisbətən  sakit  keçsə  də, 
qərbində  yaranan  relyef  güclü  endogen  proseslərin  törəməsidir.  Naska  litosfer 
tavasının  toqquşma  zonasında  dünyanın  ən  nəhəng  dağ  sistemlərindən  biri  olan 
Andlar  əmələ  gəlmişdir.  Bu  dağlıq  zona  çoxlu  miqdarda  vulkan  yadigarları  ilə 
zəngindir. 


 
Regionda  olan  təbii  sərvətlər  ilk  dövrlərdən  az  tədqiq  olunmuşdursa  və 
buranın  qızıl  və  gümüşü  avropalıları  daha  çox  cəlb  edirdisə,  artıq  XX  əsrdən 
etibarən buranın qara, əlvan və nadir metalları, son illər isə neft və təbii qazı onları 
daha  çox  maraqlandırmağa  başlamışdır.  Ərazisinin  istər  And,  istərsə  də  şərq 
praltforma  hissəsinin  təbii  sərvətlərinin  yerləşməsi  və  miqdarı  olduqca 
rəngarəngdir.  Dəmir  filizinin  zəngin  ehtiyatları  qədim  platforma  qalxmalarında 
xüsusilə də Braziliya yaylasının mərkəzi və kənar hissələrində, Boliviyada, Qviana 
yaylasının  şimalında  cəmləşmişdir.  Bu  hər  iki  yaylanın  kristallıq  bünövrəsinin 
aşınmış  və səthə çıxmış hissələrində manqan  və nikelin zəngin  ehtiyatları  vardır. 
Yaylaların,  xüsusilə  də  Qviana  yaylasının  nisbətən  rütubətli  hissəsində  cavan 
aşınma  nəticəsində  laterit-boksid  ehtiyatlarının  yaranmasına  səbəb  olmuşdur. 
Yaylaların  nisbətən  qədim  intruziyalarında  nadir  elementlərdən  olan  berillium, 
niobi,  radioaktiv  və  yer  qabığında  çox  nadir  hallarda  rast  gəlinən  elementlər 
toplanmışdır. 
Platformanın enən hissələrində, Amazonya və Pataqoniya tavasında neft, təbii 
qaz  və  əsasən  də  qonur  kömür  ehtiyatları  vardır.  Neftli-qazlı  yataqlar  əsasən 
dağətəyi  hissələrində  və  And  dağarası  çökəkliklərindədir.  Marakaybo  və 
Maqdalena  çökəkliyi  və  Quayakil  körfəzi  rayonunda  da  neft  ehtiyatları  aşkar 
edilmişdir.  Dağ  qurşağının  şərqində,  əsasən  də  Argentinada  uran  ehtiyatları 
tapılmışdır. 
And dağları isə bütövlükdə əlvan və nadir metal filizi ehtiyatları ilə zəngindir. 
Əlvan  metalların  xüsusi  çəkisinə  görə  daha  çox  yayılanı  mis  və  onunla  əlaqədar 
olan  molibdendir.  Bu  filizin  ehtiyatına  görə  Peru  və  Çili  daha  çox  fərqlənir. 
Boliviyanın  "qalay  qurşağı"  zonasında  volfram,  sürmə,  vismut,  gümüş,  selen 
həmçinin  sink-qurğuşun  filizi  ehtiyatları  da  çoxdur.  Perunun  Məkəzi 
Kordilyerlərində  polimetal  filizlərinin  iri  ehtiyatları  cəmləşmişdir.  Kolimbiyanın 
rütubətli And hissəsində səpinti halında platin və qızıl, quru iqlimə malik Atakama 
gölməçələrində  biokimyəvi  proseslərlə  bağlı  yaranan  çili  şorası  olduqca  geniş 
şöhrət qazanmşdır. 
Latın  Amerikası  ərazisinin  böyük  hissəsi  isti  iqlim  qurşağındadır.  Şərq 
bölgəsinin  düzənlik  relyefi  qışda  Antarktikada  soyuq  hava  kütlələrinin  şimaladək 
təsir  etməsinə  zəmin  yaradır.  Pataqoniya  platosunun  temperaturunun  -  35°-yə, 
enməsinə,  Pampada  soyuq  "pamperos"  küləkləri  ayazlı,  şaxtalı  günlərin  2-3  ay 
davam  etməsinə  səbəb  olur.  Daxili  düzənlik  hissədə  soyuq  hava  kütləsi  Amazon 
sərhəddinədək gedib çatır ki, bu da temperaturun 12°-dək enməsinə gətirib çıxarır. 
Alçaq  enliklərdə  yüksək  temperatur  şəraitində  iqlim  tipi  yalnız  düşən 
yağıntıların  miqdarı  ilə  müəyyənləşir.  Qərbi  Amazoniya  ekvatorial  iqlim 
qurşağında  yerləşdiyindən  bol  istilik  və  rütubət  alır.  And  dağlanrının  ekvatorial 
hissəsində  orta  aylıq  temperaturların  fərqi  olduqca  az,  yağıntıların  illik  rejimi 
sabitdir.  Lakin  hündürlüyə  qalxdıqca  temperaturun  azalması,  sütkalıq  amplitudun 
artması  müşahidə  edilir.  Ekvatorial  iqlim  qurşağından  şimala  və  cənuba  doğru, 
bütövlükdə  isə  regionun  şimal  hissəsində,  xüsusilə  də,  Braziliya  yaylasında, 
Mamore və Pantanal düzənliyində, Peru Andlarında və Ekvadorun qərb hissəsində 
subekvatorial iqlim qurşağında yay isti və rütubətli, qış quru və tropik xarakterlidir. 


 
20-30° cənub enliyi arasında  yerləşən tropik qurşaqda passatların  təsiri böyükdür. 
Atlantik okeandan bu passatlar çoxlu miqdarda rütubət gətirir. 5-27° s.e. arasında 
And  dağlarının  qərb  yamacı  və  sahil  əraziləri  və  səhralıqdır.  Bu  ərazilər  yüksək 
təzyiqli cənubi Sakit okean antisiklonunun daimi təsiri altındadır. Qərbdə subtropik 
iqlim qurşağı zonası da həmin antisiklonun təsirinə məruz qalır. Yayı quraq keçsə 
də,  qışda  siklonlar  yağış  gətirərək,  buranın  özünəməxsus  "Aralıq  dənizi  tipini" 
yaradır. Andlardan şərqə doğru getdikcə yağıntıların miqdarı artır. 
Bütövlükdə, regionda yağıntıların miqdarı ən çox And dağlarının Kolumbiya 
yamacı, Çilinin cənub hissəsi, Qərbi Amazoniya, Qviana və Braziliya yaylalarının 
şərq  yamacı,  daxili  hissələrə  və  daxili  düzənliyinə  düşür.  Pampanın  qərbi, 
Pataqoniya və Puna, tropik qərb sahil və And daha quraqlıqdır. 
Rütubətliliyin  paylanması  çay  sisteminin  formalaşmasına,  sıxlığına, 
bolsululuğuna  təsir  edir.  And  dağlarının  meridianal  istiqamətdə  uzanaraq  Sakit 
okean  çaylarının  normal  qidalanmasını  məhdudlaşdırır.  Rütubətli  ərazilərdə  bu 
çaylar  qısa,  lakin  hidroenerji  ehtiyatlıdır.  Atlantik  hövzəsinin  çayları  geniş 
düzənliklərdən axaraq özləri ilə bol su gətirirlər. Karib hövzəsinə Andların ən iri 
çaylarından olan Maqdalena və Kauki çoxlu miqdarda şirin su gətirir. Hövzəsinin 
sahəsi  7  mln.  km
2
-dən  çox  olan  Amazon  dünyanın  ən  bol  sulu  çayıdır.  Öz 
mənbəyini  4840  m  yüksəklikdən  götürən  və  Maranyon  adlanan  bu  çay  əvvəlcə 
şimala  doğru  axıb,  dərin  çay  dərəsi  əmələ  gətirərək  şərqə  dönüb,  özünün  ikinci 
qolu olan Amerika Ukayalini qəbul etdikdən sonra Amazon adlanır. Çay il boyu 
bolsulu  olsa  da,  lakin  ən  bol  dövrü  yağışların  rejimindən  asılıdır.  Çay  öz  axarı 
boyu  4300  km  məsafədə,  sistemi  üzrə  isə  25  min  km  məsafədə  gəmiçiliyə 
yararlıdır.  Onun  hidroenerji  ehtiyatı  280  mln.  kvt  hesablansa  da  hələlik  az 
miqdarda istifadə olunur. Regionun ikinci iri çayı olan Parananın da olduqca gözəl 
əlverişli təbii şəraiti vardır. 
Regionda  iqlimə  uyğun,  xüsusilə  də  rütubətlənmə  səviyyəsinə  görə  torpaq-
bitki  örtüyü  formalaşmışdır.  Qərbi  Amazoniyada  yayla  ətəklərinədək  geniş  bir 
sahədə  Selva  yerləşir.  Selva  -  çətin  keçilən  rütubətli  ekvatorial  meşədir.  Burada 
qırmızı-sarı ferralit torpaqlar yayılmışdır. Ekvatorial qurşağın əsas ehtiyatını təşkil 
edən qiymətli, rəngli oduncağı olan ağac növləri, nadir fauna və flora nümunələri 
burada  cəmləşmişdir.  Subekvatorial  iqlim  qurşağında  seyrək  meşəlik  və 
savannalarda  qırmızı-ferralit  torpaqlar  yayılmışdır.  Mərkəzi  tropik  qurşaqda  uzun 
müddət  quraqlığa  davamlı  ağac  növləri,  qırmızı-qonur,  boz-şabalıdı  torpaqlar 
yayılmışdır. Burada olduqca qiymətli kebraço ağacı bitir. Tropik qurşağın nisbətən 
rütubətli  şərq  rayonlarında  həmin  meşələr  və  qırmızı  torpaqlar  yayılmışdır. 
Subtropik  Şərqdə  hündürboylu  otlar  üstünlük  təşkil  edir.  Uruqvayda  və  şərqi 
Pampadakı  geniş  düzənliklərdə  və  çöl  zonasında  məhsuldar  qırmızı-qara,  qara 
torpaqlar üstünlük  təşkil  edir. Andlarda hündürlüyə qalxdıqca  torpaq-bitki örtüyü 
enlik zonallığına uyğun gələrək getdikcə mürəkkəbləşir. 
Cənubi  Amerika  ərazisinə  ilk  insanların  gəlişi  15-17  min  il  bundan  əvvəl 
olmuşdur.  Bu  Şimali  Amerikaya  vaxtilə  gəlmiş  hindu  tayfalarının  nümayəndələri 
olmuşdur.  Onlar  sərgərdan  həyat  keçirmiş,  ovçuluq,  balıqçılıq  və  yığıcılıqla 
məşğul  olmuşlar.  Sonralar  əkinçilik  və  heyvandarlıq  peşələrinə  yiyələnmişlər. 


 
Avropalıların  gəlişinədək  Andlarda  möhtəşəm  ilk  imperiyası  formalaşmışdır.  Bu 
imperiya  iki  yüzillik  dövrdə  fəaliyyət  göstərdikdən  sonra  ispan  konkistadorları 
tərəfindən  dağıdılmışdır.  Hindu  tayfalarının  əksəriyyətinin  təsərrüfatında  ovçuluq 
və  balıqçılıq  sadə  əkinçiliklə  uyğunlaşdırılmışdır.  Lakin  son  dövrlərdə  aparılan 
tədqiqat  işləri  göstərir  ki,  o  dövrün  əkinçilik  sistemi  o  qədər  də  bəsit  və  iqtisadi 
cəhətdən səmərəsiz olmamışdır. Amazon  ovalığı,  Mojos  düzənliyi,  Venesuela, 
Qayana  və  Surinamin  bir  çox  rayonlarında  intensiv  əkinçilik  mövcud    olmuş,  
torpaqların  qurudulması  sisetemi  yaradılmışdır.  İnkişaf  etmiş  hindu  əkinçilik 
mədəniyyəti  dünya  ölkələrinə  bir  çox  məhsulları,  o  cümlədən  kartof,  qarğıdalı, 
maniok,  balqabaq,  araxis  və  başqa  məhsulları  hədiyyə  etmişdilər.  Materikin 
kəşfindən keçən bir əsr ərzində yerli hindu əhalisinin sayı kəskin sürətdə azalmağa 
başladı. Bu gün hindular bütün Latın Amerikası ölkələrində yaşasalar da, Boliviya 
və  Ekvadordan  başqa  digərlərində  o  qədər  də  çox  deyillər.  Müasir  hindular  öz 
əcdadları kimi bir çox dil ailələrinə mənsub olub, öz dillərində də danışırlar. Hal-
hazırda iri hindu tayfaları olan keçua, aymara və s. həmçinin də tropik meşələrdə 
yaşayan kiçik hinduqrupları öz dillərin və  mədəniyyətlərini qoruyub saxlamışlar. 
Bir çox hindu etnik qrupları isə öz dil və mədəniyyətlərini çoxdan unutmuşlar. 
Müstəmləkə  dövründə  plantasiyalarda  işləmək  üçün  Afrikadan  milyonlarla 
zənci-qullar  gətirilmişdir.  Bu  üç  irqin  nümayəndələri  müasir  əhalinin 
formalaşmasının əsasını qoymuşlar. 
Regionda demoqrafik vəziyyət təbii artımın yüksəkf səviyyəsi ilə xarakterizə 
edilir. Bu özünü daha çox  tropik zonada  göstərir. Son  on  ilin (1995-2005) təhlili 
göstərir ki, regionda təbii  artım tədricən azalmağa meyllidir. Lakin əksər ölkələrdə 
təbi  artımın  sürəti  keçən  əsrin  70-ci  illəri  müqayisəd  heç  də  azalmamışdır.  Bəzi 
tədqiqatçılar  bunu  gənclərin  ilkin  nigaha  aludəçiliyi  ilə  izah  edirlər.    Onların 
məlumatlarında  qeyd  edilir  ki,  Venesuelada  nigahda  bulunan  gənclərin  orta  yaşı 
20,  Kolumbiyada  21  və  sairədir.  Digər  tədqiqatçılara  görə  isə  çoxuşaqlılığın 
saxlanılması  artımın  əsas  səbəbi  sayılır.  Bəzi  tədqiqatçılar  təbii  artımın 
yüksəkliyini regionda katolik kilsəsinin fəal təbliğatında, əhalinin savadsızlığında, 
sosial-iqtisadi inkişafın zəifliyində tibbi xidmətin və əhali arasında aparılan izahat 
işlərinin səviyyəsinin aşağı olmasında görürlər.  
Təbii    artımın    səviyyəsi    regionda    əhalinin    yaş  strukturuna    da    təsir  
etmişdir.  Region  əhalisinin təxminən 40%-nin yaşı 15-dəkdir. Ayrı-ayrı ölkələrdə 
və  iqlim  zonalarında  daha  fərqlidir,  həmçiinn  ölkələrin  sosial-iqtisadi  inkişaf 
səviyyələrinə müvafiq  olaraq uzunömürlülük fərqi daha qabarıq görünür. Belə ki, 
Argentina,  Uruqvay  və  Venesuelada  66-72,  Boliviyada  46-51  ildir.  Son  illər  bir 
sıra  region  ölkələri  demoqrafik  siyasətin  həyata  keçirilməsində  müəyyən    fəallıq 
göstərirlər.  Proqnozlar  göstərir  ki,  2010-20  l5-cu  illərdə  region    ölkələrin 
əksəriyyətində, Boliviyadan başqa, əhalinin təbii artımı sabitləşəcəkdir. Boliviyada 
isə  təbii  artımın  yüksək  səviyyəsi    uzunömürlüyün  artması  hesabına  hələ  xeyli 
müddət saxlanılacaqdır. 
Latın  Amerikasının  ərazisində  məskunlaşmanın  xarakterində,  əhalinin 
sıxlığında da fərqli cəhətlər vardır. Region üzrə orta sıxlıq təxminən 1 kv km-də 18 
nəfərdisə, Karib hövzəsində 120 nəfərdən çoxdur. Əgər Fransız Qvianasında hər 1 


 
kv km-də 1 nəfər məskunlaşmışsa, Kolumbiya və Ekvadorda bu 24-28 nəfər təşkil 
edir. Region əhalisi əsasən Andların yaylalarında, sahil zolaqlarında, Braziliyanın 
cənub  şərqində,  La-Platanın  Atlantik  okeanma  qovuşduğu  ərazilərdə 
məskunlaşmışdır.  Geniş  düzənliklər,  Amazon  ovalığı,  tropik  meşəlik  olduqca 
seyrək və ya məskunlaşmamış haldadır. 
Hindu  şəhərləri  mədəniyyət,  din  və  inzibati  mərkəzı  funksiyalarını    yerinə  
yetirirdi.    Region    avropalıların  gəlişindən  sonra  tamamilə  başqa  görkəm  almağa 
başladı. İspanlar və portuqallar qədim hindu şəhərlərini darmadağın etdikdən sonra 
onun  xarabalıqları  üzərində  yeni  inzibati  mərkəzlər,  ticarət  və  yeni-yeni  əraziləri  
zəbt etmək üçün güclü dayaq məntəqələri yaratdılar. XVl-XVIII əsrlərdəki şəhərlər 
əsasən  faydalı  qazıntı  yataqları  yaxınlığında,  vacib  nəqliyyat  qovşaqlarında, 
sahillərdə və kənd təsərrüfatının əlverişli inkişafı üçün seçilmiş ərazilərdə salınırdı. 
Bu  şəhərlər  əsasən  düzbucaqlı  planlı  idi  və  o  dövrün  İspan  və  portuqal 
arxitekturasına  əsaslanırdı.  Müstəmləkə  dövrünün  şəhərləri  adətən  zəif  inkişaf 
edirdi. Bu həmin dövrün siyasəti idi və metropoliyaya sərf edirdi. XIX-XX əsrlərdə 
regionda,  xüsusilə  də  şəhərlərdə  əhalinin  artması  prosesi  getmişdir.  Bir  tərəfdən 
təbii  artımın,  digər  tərəfdən  isə  imiqrasiyanın  güclənməsi,  ölkədaxili  və 
ölkələrarası  iqtisadi  əlaqələrin  intensivləşməsi  şəhərlərin  böyüməsinə  və  sayını 
artmasına  səbəb  olurdu.  Bu  ilk  növbədə  liman  şəhərlərinə  aid  idi.  Belə  ki,  bu 
şəhərlərdə  xarici kapital cəmləşir, immiqrantlar məskunlaşır və dünya ölkələri ilə 
əlaqə başlayırdı.  
XX  əsr  Latın  Amerikası  ölkələrinin  yüksək  urbanizasiya  səviyyəsi  bütöv 
region üçün 65%-dirsə, bu rəqəm Braziliyada 64%, Venesuelada 76%, Argentina, 
Uruqvay    və   Çilidə   80%-dən  çoxdur.  Regionda   iri  şəhərlərin böyüməsi daha 
sürətlidir.  Belə  ki,  XIX  əsrin  70-80-ci  illərində  əhalisinin  sayı  100  min  nəfərdən 
artıq olan şəhərlərin sayı dörd (Buenos-Ayres, Rio-de-Janeyro, Santyaqo və Lima)  
idisə,    hazırda  200-dən  çoxdur.  Bu  gün  Mexiko,  Buenos-Ayres,  Rio-de-Janeyro, 
San-Paulu dünyanın ən iri şəhərlərindəndir. 
Regionda  sosial-iqtisadi  inkişafın  səviyyəsi  artdıqca  məskunlaşmada 
yaranmış problemlərdə də tədricən həllini tapır. 
Latın  Amerikası  hərtərəfli  və  müstəqil  iqtisadi  inkişaf  üçün  bütün  təbii  və 
əlverişli  imkanlara  malikdir.  Mülayim,  subtropik  və  tropik  iqlim  qurşaqılarında 
istənilən növ kənd təsərrüfatı məhsullarının ildə 2-3 dəfə istehsalını da təşkil etmək 
olar.  Regionun  meşələri  ölçülərinə  və  imkanlarına  görə  müqayisa  edilməzdir. 
Burada həm sənaye, həm də ərzaq əhəmiyyətli bitkilər olduqca boldur. Məhsuldar 
torpaqları, bol sulu, hidroenerji ehtiyatlı çayları bioloji resurslarla zəngindir. Ətraf 
dənizləri biokütləsinin miqdarına və növ zənginliyinə görə çox əhəmiyyətlidir. 
Belə  yüksək  təbii  imkanlara  malik  olan  regionun  ölkələrində  təəssüf  ki, 
məhsuldar  qüvvələrin  inkişafı  hələ  kifayət  səviyyəyə  çatmamışdır.  Regionda 
Braziliya,  Argentina,  Meksika  kimi  iri  sənayeləşmiş  təsərrüfatlara  malik,    dünya  
bazarında    özünün    istehsal    vasitələri  istehsalı  məhsulları  ilə  tanınmasına 
baxmayaraq  bütövlükdə  zəif  iqtisadi  inkişaf  hələ  də  əksər  ölkələrdə 
saxlanmaqdadır.  Ümumilikdə  milli  gəlir  qonşu  ABŞ-la  müqayisədə  10  dəfə 
aşağıdır. 


 
Region  ölkələri  arasında  iqtisadi  inkişaf,  adam-başına  milli  gəlir  olduqca 
müxtəlifdir. Sürətlə inkişa edən Braziliya, Argentina, Meksika ilə yanaş Venesuela, 
Çili,  Uruqvayda  hətta  adambaşına  milli  gəlir  bir  sıra  Cənubi  Avropa  ölkələrinin 
səviyyəsinə  çatmış,  hətta  bəzilərini  belə  ötüb  keçmişlər.  Bununla  belə,  region 
ölkələrindən  Boliviya  və  Paraqvayı  bəz  Afrika  və  Asiya  ölkələri  ilə  müqayisə 
etmək  olar.  Regionun  iri  sənayeləşmiş  ölkələri  olan  Braziliya,  Argentina  və 
Meksikada nəinki sənaye istehsalının həcmi, hətta xarici ticarətdə hazır məhsulun 
ixrac  miqdarı  da  artmaqda  davam  edir.  Yüksək  inkişaf  edən  iqtisadiyyata  malik 
olan  bu  “üçlük”  nəinki  dünya  bazarında  getdikcə  daha  çox  maşınqayırma 
məhsulları  ilə çıxış  edir, hətta xarici ticarətdə müsbət saldoya malik  olurlar. Bəzi 
mütəxəssislər  onları inkişaf etmiş ölkələrlə  eyni səviyyədə görürlər. Bu ölkələrdə 
avtomobil,  təyyarə,  gəmi  istehsalı  formalaşmış  sənaye  sahəsinə  çevrilmiş,  hərbi 
sənaye və atom energetikası yaranmışdır. 
Latın  Amerikasında  hal-hazırda  emaledici  sənayenin  ümumi  daxili  məhsul 
istehsalında  xüsusi  çəkisi  25%-dən  çoxdur.  Regionun  sənaye  məhsulu  dəyərinin 
4∕5 hissəsi üç iri nəhəngin payına düşür.  
 
 
Dünya təsərrüfatında regionun payı, %-lə 
 
 
1960 
1970 
1980 
1990 
2000 
2005 
Daxili Ümumi Məhsul  
5,9 
6,2 
7,1 
6,9 
6,7 
6,8 
Kənd təsərrüfatı məhsulu 
9,7 
11,0 
11,8 
12,1 
12,3 
12,4 
Sənaye məhsulu 
5,6 
     6,4 
7,2 
7,0 
6,8 
6,8 
O cümlədən emal 
5,5 
6,0 
7,1 
6,8 
6,5 
6,6 
İxracat 
7,1 
4,9 
4,5 
3,7 
3,3 
3,4 
 
Sənaye inkişaf edən region ölkələrinin qara metallurgiyası hələ də daxili bazar 
üçün  işləyir.  Tam  silsiləli  metallurgiya  zavodları  da  bu  üç  ölkədə  fəaliyyətdədir. 
Digər  ölkələrin  metallurgiya  müəssisələri  emaledici  sənaye  rayonlarında 
cəmləşmişdir. Regionda əlvan metallurgiya nisbətən inkişaf etmiş sahələrdən olub, 
daha  yaxşı  və  aparıcı  sahə  kimi  Çili,  Pena  və  Boliviyada    inkişaf  etmişdir. 
Regionda  maşınqayırma  sənayesinin  nisbətən  inkişaf  etmiş  sahəsi  nəqliyyat 
maşınqayırmasıdır.  Bu  sahə  ümumi  maşınqayırma  məhsulu  dəyərinin  təxminən 
yarısını  verir.  Bir  çox  ölkələrdə  istehsal  olunan  avtomobil  müəssisələri  daxili 
bazarı təmin etməyə istiqamətlənmişdir. Gəmiqayırma regionun bir çox ölkələrində 
mövcud olsa da Braziliyada daha yaxşı inkişaf etmişdir. Burada iri tonnnajlı gəmi 
istehsalı  ilə  yanaşı  iri  gəmi  təmiri  müəssisələri  də  vardır.  Regionda  aviasiya 
sənayesi  iri  sənayeləşmiş  ölkələrdə  mövcuddur  və  əsasən  də  kiçik  təyyarə  və 
vertelyot  istehsal  edir.  Onlara  aid  olan  mühərriklər  isə  xaricdən  gətirilir.  Region 
ölkələrinin demək olar ki, əksəriyyətində bu və ya digər dərəcədə kənd təsərrüfatı 
maşmqayırması  inkişaf  etmişdir.  Braziliya,  Argentina  və  Meksikada  traktor 


 
istehsal edilir. Son illər region ölkələrində elektronika və radioelektronika sənaye 
sahələri inkişaf etməyə başlamışdır. Qonşu ölkələrə bu məhsulların əsas ixracatçısı 
Argentina  və  Braziliyadır.  Lakin  region  ölkələrinin  bu  məhsullara  olan  tələbatını 
ödəyə bilmədikləri üçün ABŞ, Yaponiya və Qərbi Avropadan da idxal edilir. 
 Son  illər  kimya  və  neft-kimya  sənaye  sahələri  daha  sürətlə  inkişaf  etməyə 
başlamışdır.  Emaledici  sənaye  məhsulların  dəyərinin    1 ∕ 5 - i   bu  sənaye  
sahələrinin  payına  düşür.  Neftayırma  müəssisələrinin  istehsal  gücünün  getdikcə 
artması  neft-kimya  sənayesinin  də  inkişafına  təkan  verir.  Regionda  neftayırma 
sənayesi Venesuela və Meksikada daha yaxşı inkişaf etmişdir. Son illərdə Braziliya 
və Argentinada da inkişaf etmiş neftemalı sənayesi formalaşmışdır. 
 
Latın Amerikasının Ümumi Daxili Məhsulunun strukturu, %-lə 
 
 
1960 
1970 
1980 
1990 
2000 
2005 
Kənd təsərrüfatı 
17,8 
15,6 
14,3 
13,1 
11,9 
10,7 
Hasilat sənayesi 
5,9 
5,8 
4,9 
4,7 
3,2 
2,8 
Emal senayesi 
23,4 
24,7 
25,4 
25,7 
25,9 
26,5 
Elektrik, qaz-su təchizat 
3,6 
3,4 
3,8 
3,5 
3,2 
3,1 
İnşaat 
19,8 
20,3 
19,4 
18,5 
16,5 
15,4 
Nəqliyyat və rabitə  
8,7 
9,2 
9,7 
11,8 
14,6 
18,8 
Maliyyə 
11,3 
11,4 
1,3 
10,4 
9,9 
8,3 
Digər xidmətlər 
9,5 
9,6 
11,2 
12,3 
14,8 
14,4 
Cəmi: 
100,0 
100,0 
100,0 
100,0 
100,0 
100,0 
Bütövlükdə  region  ölkələrinin  sənayesinin  strukturunda  əsas  yeri  ənənəvi 
sənaye  sahələri  tutur.  Yeyinti  sənayesi  həm  istehsal  olunan  məhsuluna,  həm  də 
müəssisələrində  çalışanların  sayına  görə  fərqlənir.  Ət  istehsalı,  emalı  və  ixracı 
regionda  daha  yaxşı  inkişaf  etmiş  sənaye  sahələrindən  olub,  Meksika,  Argentina, 
Brazihya,  Uruqvay  və  Paraqvayda  daha  qabarıq  şəkildədir.  Hətta  ət  istehsalı  və 
ixracının  həcminə  görə  Argentina  Avstraliyadan  sonra  dünyada  ikinci  yeri  tutur. 
Region ölkələri müxtəlif növ içkilərin, tütün, süd və balıq məmulatlarının emalı və 
ixracı üzrə dəməşhurlaşmaqdadırlar. 
Latın  Amerikasının  bir  çox  ölkələrinin  sənayesində  dağ-mədən  sənayesi 
xüsusilə fərqlənir. Burada son illər daha sürətlə inkişaf edən sahə neft hasilatıdır. 
Meksika,  Venesuela,  Argentina,  Ekvador,  Kolumbiya  xüsusilə  fərqlənirlər.  Son 
illər Braziliyda da neft sənayesi yeni yataqlar hesabına genişlənməkdədir. Peru  və  
Çilidə    dağ-mədən    sənayesinin    əsasını    mis  sənayesi  təşkil  edir  və  beynəlxalq 
iqtisadi əlaqələrində mühüm rol oynayır. 
Ümumi daxili məhsul istehsalında kənd təsərrüfatı istehsalının  xüsusi  çəkisi  
getdikcə    azalsa    da,  bütövlükdə,  region  ölkələrinin  əksəriyyətinin  iqtisadi 
həyatında hələ ki, əsas yerlərdən birini tutmaqdadır. 
Bir  çox  ölkələrin  ixrac  məhsulları  içərisində  hələ  da  banan,  qəhvə,  pambıq, 
şəkər  qamışı,  buğda,  ət  va  sitrus  meyvələri  üstünlük  təşkil  edir.  Argentinadan 


 
savayı,  bir  çox  region  ölkələri  əsas  ərzaq  məhsullarının  idxalına  olduqca  çoxlu 
miqdarda kapital sərf edirlər. 
Maraqlı cəhəti odur ki, regionda kənd təsərrüfatı iri latifundiyalara əsaslanır, 
onlar  da  dünya  bazarına  istiqamətlənmişdir.  Torpaqların  çox  hissəsi  xarici 
şirkətlərin əlindədir. Latifundiya sahibləri ucuz işçi qüvvəsinə, texnikiya nisbətən 
daha çox üstünlük  verir.  Kiçik torpaq sahibləri isə qiymətli  texnikadan, kübrə va 
elmin  nailiyyətlərindən  istifadə  edə  bilmir.  Düzdür  bu  heç  də  əksər  ölkələr  üçün 
xarakterik  deyildir.  Belə  ki  son  on  ildə  bir  çox  ölkələrdə  kapitalist  istehsal 
münasibətləri  inkişaf  etdirilməyə,  texnika,  kübrə  və  müasir  aqrar 
münasibətlərindən  səmərəli  istifadə  edilməyə  başlanmışdır.  Permer  tipini 
xatırladan  belə  təsərrüfatlar  artıq  Meksika,  Argentina,  Braziliya,  Çili  və 
Venesuelada  özünü  göstərməyə  başlamışdır.  Onlarda  da  əmtəəlik  məhsul  xarici 
bazarlara istiqamətlənməkdədir. 
Latın  Amerikasında  balıqçılıq  son  15-20  ildə  sürətlə  inkişaf  etməyə 
başlamışdır. Sahilyanı ərazilərdə balıq ovu və emalı çox da iri olmayan gəmilərlə 
həyata  keçirilir.  Meksika,  Çili,  Peru  və  Braziliyada  nisbətən  ən  yaxşı  inkişaf 
etmişdir və ixrac istiqamətlidir. 
Braziliya,  Çili,  Argentina  və  bəzi  region  ölkələrinin  iqtisadiyyatında  meşə 
təsərrüfatının rolu az deyildir tikinti,  mebel, kağız istehsalı ilə yanaşı, kauçuk, şirə 
və 
S
.
 
istehsalında da xüsusi əhəmiyyətli ağac növləri vardır. 
Latın  Amerikası  ölkələrinin  iqtisadi  həyatında  beynəlxalq  iqtisadi  əlaqələrin 
olduqca  böyük  əhəmiyyəti  vardır.  Uzun  illər  boyu  müstəmləkə  dövrü  yaşayan, 
xarici bazarda xammalla çıxış edən, dar ixtisasa malik olmuş, indi isə müstəqillik 
şəraitində  xarici  kapitaldan  asılı  vəziyyətdə  fəailyyət  göstərən  ölkələr  getdikcə 
daha fəal surətdə dünya təsərrüfatına inteqrasiya olunur. Hələ də region ölkələrinin 
əksəriyyəti  dünya  bazarında  bir-iki  əmtəəlik  kənd  təsərrüfatı  və  ərzaq  məhsulları 
ilə çıxış edir. Ölkələrinin əksəriyyəti idxaldan, xüsusilə də yeni texnoloji avadanlıq 
çatışmazlığından asılı vəziyyətdədir. 
Bu  regionda  getdikcə  xarici  kapitaldan  asılılığın  artması,  xarici  borcların 
iqtisadiyyata  tam  nəzarət  etməsinə,  mononoliyaların  isə  əksinə,  varlanmasına 
stimul yaradır. 
Son illər sənayenin sürətlənməsi, meşələrin kütləvi şəkildə qırılmasına, dünya 
bazarında  xammala  tələbatın  artması  dağ-mədən  sənayesinin  intensivləşməsinə, 
nəticədə regionda ekosistemin pozulmasına səbəb olur. Yəqin ki, yaxın gələcəkdə 
Latın Amerikası ölkələri ərazilərinin səhralaşmasına, əsrarəngiz və təkrarolunmaz 
təbiətinə texnogen təsirin azaldılmasına nail olacaq, bəşəriyyətin oksigen bazasının 
bərpəsı uğrunda birgə səyə nail olacaqlar. 

Kataloq: Kitabxana
Kitabxana -> KİtabxanaşÜnasliq
Kitabxana -> Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu
Kitabxana -> "Mədəniyyətin üstünlüyu" "Journal of Democracy", 1995-ci il
Kitabxana -> And olsun Allaha onu ilk gerçekleyen adamam
Kitabxana -> I Maidə Surəsi 55-56
Kitabxana -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ нур­лана яли­йева sovet döVRÜ azərbaycan əDƏBİyyati
Kitabxana -> AZƏrbaycan döVLƏt respublika elmi Tİbb kitabxanasinda oxucularla iŞİn spesiFİK
Kitabxana -> Elxan Süleymanov Vurğun Süleymanov Ermənistanın Azərbaycana qarşı silahlı təcavüzü və işğalın ağır
Kitabxana -> Vəziyyətin necə olursa olsun. ÖZÜNLƏ FƏxr et ! GİRİŞ
Kitabxana -> Qara zirə və onun yağı ilə müalicə üzrə tövsiyyələr Mərhəmətli və Rəhmli Allahın adı ilə! Qara ziRƏ İslamda

Yüklə 1,24 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə